Historical Buildings in the Preservation of Cultural Memory: The Example of the Zile Railway Station Building

Öz

Zile Train Station is located in the Zile district of Tokat, on the Samsun–Sivas railway line. The Zile railway line was opened for service by the State Railways in 1928. An example of modernization in the early Republican era, the station building both improved transportation infrastructure and enabled the application of national architectural concepts. The structure is rectangular in plan and symmetrical in layout, designed to prioritize passenger and staff use with its two-story central section and single-story side wings. The large windows in the building provide natural lighting, while the eaves extending towards the platform give the building an aesthetic appearance. Constructed with stone and brick, the building is notable for its gently sloping roof and wooden beams. Zile Train Station contributed to regional transportation when it opened and, together with the lodgings, silos, and administrative buildings in its vicinity, contributed to the development of the Station Neighborhood. This study examines the development of railways in Turkey, the planning and construction process of the Samsun–Sivas line, and the relationship between the modernization of train stations in the Republican Era. The research is supported by archival documents and photographs. The study examines the importance of the Zile Station Building for the region and evaluates its role as a cultural memory space throughout history. In conclusion, the Zile Station Building is not only a memory space that must be preserved but also a concrete example of Turkey's modernization process during the Early Republican Era.

Anahtar Kelimeler

• Zile Railway Station Building
• Samsun–Sivas Railway
• National Architecture
• Cultural Memory
• Preservation

Kültürel Belleğin Sürdürülmesinde Tarihî Yapılar: Zile Gar Binası Örneği

Öz

Zile Tren Garı, Tokat’ın Zile ilçesinde, Samsun-Sivas demir yolu hattı üzerinde yer almaktadır. Zile demir yolu hattı, 1928’de Devlet Demir Yolları tarafından hizmete açılmıştır. Erken Cumhuriyet Dönemi modernleşmesinin bir örneği olan gar binası hem ulaşım altyapısını geliştirmiş hem de millî mimari anlayışının uygulanmasına olanak tanımıştır. Yapı, dikdörtgen planlı ve simetrik bir düzen içinde, iki katlı merkezî bölüm ve tek katlı yan kanatlarıyla yolcu ve personel kullanımına öncelik verecek biçimde kurgulanmıştır. Yapıda yer alan geniş pencereler doğal aydınlatma sağlarken, peron yönüne uzanan saçaklar yapıya estetik bir görünüm kazandırmaktadır. Taş ve tuğla malzemeyle inşa edilen yapı, hafif eğimli çatısı ve ahşap kirişleri ile dikkat çekmektedir. Zile Tren Garı, açıldığı dönemde bölgesel ulaşıma katkıda bulunmuş ve çevresinde lojman, silo ve idari yapılarla birlikte İstasyon Mahallesi’nin gelişimine katkı sağlamıştır. Bu çalışmada Türkiye’de demir yolu gelişimi, Samsun-Sivas hattının planlama ve inşa süreci ile Cumhuriyet Dönemi tren istasyonlarının modernleşme ile ilişkisi incelenmiştir. Araştırma arşiv belgeleri ve fotoğraflarla desteklenmiştir Çalışmada Zile Gar Binası’nın bölge için taşıdığı önem incelenmiş, ayrıca tarihsel süreç içerisinde kültürel bellek mekânı olarak üstlendiği rol değerlendirilmiştir. Sonuç olarak; Zile Gar Binası, korunması gereken bir bellek mekânı olduğu gibi, Türkiye’nin Erken Cumhuriyet Dönemi modernleşme sürecinin de somut bir örneğidir.

Anahtar Kelimeler

• Kültürel Bellek
• Koruma
• Millî Mimari
• Samsun-Sivas Demir Yolu
• Zile Gar Binası.

Kaynakça

1. Ahunbay, Z. (2017). Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon. (9. Baskı). Yem Yayın.
2. Akbulut, G. (2010). Siyasi Coğrafya Açısından Türkiye’de Demiryolu Ulaşımı. Anı Yayıncılık.
3. Altındal, B. (2011). Zela’dan Zile’ye Tarihi Yolculuk. Bayrak Yayımcılık.
4. Arfa, F. H., Zijlstra, H., Lubelli, B., & Quist, W. (2022). Adaptive reuse of heritage buildings: From a literature review to a model of practice. The Historic Environment: Policy & Practice, 13(2), 148-170.
5. Assmann, J. (2011). Communicative and cultural memory. In Cultural memories: The geographical point of view (pp. 15-27). Dordrecht: Springer Netherlands.
6. Suavi A. (2001). Türkiye’nin Demiryolları Serüvenine Muhtasar Bir Bakış. Kebikeç İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, Kebikeç Yayını, XI, 49-74, Ankara.
7. Başar, M. E., & Erdoğan, H. A. (2009). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye’de Tren Garları. Selçuk Üniversitesi Mühendislik, Bilim ve Teknoloji Dergisi, 24(3), 29-44.
8. Batur, A. (1985). Türkiye’de Mimarlık ve Toplum. İstanbul: Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları.

9. Bendi, G., & Maraşlı, S. Cumhuriyet döneminde sosyal ve iktisadi bir vasıta olarak gar binaları (Yerköy örneği). Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 14(4), 2099-2123.
10. BOA. MV. 62/41, 02/B, 1308/1891.
11. Bozdoğan, S. (2002). Modernizm ve Ulusun İnşası: Erken Cumhuriyet Türkiye’sinde Mimari Kültür. İstanbul: Metis Yayınları.
12. Bozdoğan, S. (2011). Modern Türkiye’de Sanat ve Mimari: Cumhuriyet Dönemi. Türkiye Tarihi 1839- 2010 (s. 451-508). İstanbul: Kitap Yayınevi.
13. Büyükçam, S. F. (2022). Yitik Bir Miras: Samsun Demiryolu Yerleşkesi. Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 12(3), 846-855.
14. Büyükdemir, Ö. 1999. Edirne Garı, İ.T.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
15. Coşkun, L. S. (2013). Kamusal Mekân ve Kolektif Bellek Bağlamında İstasyon Binalarının İncelenmesi ve Hızlı Tren İstasyonlarına Dönüşümü. Yüksek Lisans Tezi. Ankara, Türkiye: Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
16. Çolak, F., (2013). “Atatürk Dönemi’nde Türkiye Cumhuriyeti’nin Ulaşım Politikasına Genel Bir Bakış”, Turkish Studies- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 8/2, s. 345-364.
17. Demirarslan, D. (2014). Batılılaşma/Modernleşme Dönemi Demiryolu Politikası ve İstasyon Binası Mimarisi: İzmit ve Hereke Tren İstasyonları. Uluslararası Gazi Akça Koca ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu (s. 1635-1646). Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi.
18. Demiryolları Mecmuası. (1930). C. 6. S. (66-70), s. 270-285.
19. Galanti, A. (2005). Ankara Tarihi I-II. Ankara: Çağlar Yayınları.
20. Gaya, H. J., & Smith, E. E. (2016). Developing a qualitative single case study in the strategic management realm: An appropriate research design. International Journal of Business Management and Economic Research, 7(2), 529-538.
21. Girardelli, M., & Aoki, M. (2005). Modernity and representation: The architecture of Ottoman railway stations. In A. Batur (Ed.), Afife Batur’a Armağan (pp. 144). Literatür Yayınları.
22. Güven, A. (2022). Restorasyon müdahale ölçütleri kapsamında Kırklareli Gar Binası’nın incelenmesi ve değerlendirilmesi [Analysis and evaluation of the Kırklareli Railway Station Building within the scope of restoration intervention criteria] (Unpublished master’s thesis). Fatih Sultan Mehmet Vakıf University, Graduate School of Education, Architectural Conservation–Restoration Program.
23. Güzelci, H., Güzelci, O., & Terlemez, A. (2019). Sirkeci and Haydarpaşa Railway Stations: Isolated Landmarks of İstanbul. In SPACE International Conference (pp. 63-71).
24. Halbwachs, M. (2020). On collective memory. University of Chicago press.
25. Hasol, D. (2017). 20. yüzyıl Türkiye mimarlığı, İstanbul: YEM Yayınları.
26. Haştemoğlu, H. Ş. (2012). Demiryolu istasyon binalarına yeni fonksiyon önerileri geliştirilmesi (Doctoral dissertation, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü).
27. Hauashdh, A., Jailani, J., Rahman, I. A., & Al-Fadhali, N. (2022). Strategic approaches towards achieving sustainable and effective building maintenance practices in maintenance-managed buildings: A combination of expert interviews and a literature review. Journal of Building Engineering, 45, 103490.
28. İnan, Ahmet, (1989). ‘‘Samsun-Kayseri Demiryolu Sözleşmesi’’ Türk Dünyası Araştırmaları, İstanbul Haziran.
29. Karaca, B. (2008). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Samsun-Sivas Demiryolu Projeleri ve Bu Yolun Açılması (1857-1931), içinde: İlk adımdan Cumhuriyet’e Millî Mücadele. Ed. Osman Köse. Samsun İlkadım Belediyesi Kültür Müdürlüğü.
30. Kösebay Erkan, Y. (2013). Haydarpaşa Tren Garı: Bugün, Dün ve Yarın Kentin Bedeninde Bir Yara. METU Journal of the Faculty of Architecture, 30(1), 99-116.
31. McDonnell, J. (2022). Collaborative negotiation in design: A study of design conversations between architect and building users. In About Designing (pp. 251-267). CRC Press.
32. Mısırlısoy, D., & Günçe, K. (2016). Adaptive reuse strategies for heritage buildings: A holistic approach. Sustainable cities and society, 26, 91-98.
33. Nasır, A. (1991). Türk Mimarlığında Yabancı Mimarlar Üzerine Bir Deneme, İTÜ, Fen Bilimleri Enstitüsü, (Basılmamış Doktora Tezi), İstanbul, 1991.
34. Nora, P. (2022). Hafıza mekânları (E. Özcan, Çev.). Doğu Batı Yayınları.
35. Özçağlar, Ali (1995). “Zile’nin Kuruluşu, Gelişmesi ve Bugünkü Fonksiyonel Özellikleri,” A.Ü. Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merkezi (TÜCAUM) Dergisi, 3, 219–241, 1995.
36. Sabutay, G., Çoygun, L. (1996). Türkiye'de istasyon yapılarının geçmişten günümüze değişmesi. Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara.
37. Şeker, N. N. Ç. (2026). Demiryolu mirasının yeniden işlevlendirilmesi: Bursa–Mudanya Gar Binası üzerinden mimari kimlik analizi. Social Sciences Studies Journal, 12(1), 138–147.
38. T.C. Nâfia Vekâleti (1938). Bayındırlık İşleri Dergisi. 5(5).
39. TBMM Kavânîn Mecmuası, (1927). C. 5. TBMM Matbaası.
40. TBMM Kavânîn Mecmuası, (1931). C. 10. TBMM Matbaası.
41. TCDD. 4. Bölge Müdürlüğü Arşivi.
42. Topal, C., (2008). Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Samsun Ekonomisi. Samsun Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Daire Başkanlığı.
43. Ulusoy. M., Erdoğan A. ve Erdoğan, E. (2010). Tarihi Konya-Çumra Tren İstasyonu. Medeniyetin Beşiği Tarımın Öncüsü Çumra Sempozyumu, c. 2 (s. 417-422). Konya
44. Uzun, T., & Karabeyeser, M. (2018). Gaziantep Tren Garı ve Yeniden İşlevlendirme Önerileri Üzerine Bir Değerlendi̇rme. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (12), 309-347.
45. Yıldırım, İ. (2001). Cumhuriyet Dönemi Demiryolları (1923-1950). Başak Matbaacılık.
46. Yılmazyiğit, K.B. (1991). “Demiryolu Boyunca Mimarlık Eylemleri”, Dosya: Garlar. Arredamento Dekorasyon Dergisi, Sayı.21, s.137‐138, İstanbul
47. “Zile Tren İstasyonu”, Kültür Envanteri, 13 Ekim 2025, https://kulturenvanteri.com/yer/?p=162825.) “Zile Tren İstasyonu” https://kulturenvanteri.com/yer/zile-tren-istasyonu/#17.71/40.281515/35.931228 Erişim Tarihi: 10.10.2025
48. Sadi Borak, Demiryollarının Tarihi, https://core.ac.uk/download/pdf/80959923.pd Erişim Tarihi: 20.10.2025
49. https://rayhaber.com/2017/07/samsun-kalin-demiryolu-hatti-tarihi-canlandiracak/#google_vignette Erişim Tarihi: 10.10.2025
50. https://www.facebook.com/photo/?fbid=1068802345292528&set=pcb.1068802725292490 Erişim Tarihi: 12.10.2025
51. https://www.facebook.com/photo/?fbid=1068802345292528&set=pcb.1068802725292490 Erişim Tarihi: 12.10.2025
52. http://www.amasya.gov.tr/modernizasyon-calismalariyla-yenilenerek-hizmete-acilan-ve-amasyadan-da-gecen-samsun-sivas-demiryolu-hattinda-ilk-yuk-treni-seferi-gerceklestirildi) Erişim Tarihi: 13.10.2025
53. https://www.tokathaber.com.tr/ataturkun-tokattaki-tam-94-yillik-fotografinin-hikayesi
54. https://kulturenvanteri.com/yer/?p=162825 Erişim Tarihi: 15.11.2025
55. https://yandex.com.tr/yawiki/geography/Zile_Tren_%C4%B0stasyonu/0oCgp0cnc0MDAwMzczGASsS7Il). Erişim Tarihi: 15.10.2025
56. ICOMOS (1964).
57. https://www.icomos.org/images/DOCUMENTS/Charters/venice_e.pdf. Erişim Tarihi:10.01.2025