Camaltı Resim Sanatında Çağdaş Bir Uygulama: Karabük Üniversitesi Camii Hüsn-i Hat Levhaları

Öz

Tarihsel süreçte Kur’an yazısı, el yazmaları dışında, dekoratif olarak özellikle dini mimari yapılarda bezeme unsuru olarak sıkça kullanılmış, kendine has yazı çeşitleriyle çini, taş, tuğla, alçı, sıva ve ahşap gibi malzemeler üzerine çeşitli teknik uygulamalarıyla bir sanata dönüşmüştür. Böylece inanç dilini oluşturan yazı karakteriyle, vazgeçilmez bir bezeme unsuru olmuş, geometrik, bitkisel, figürlü olarak sınıflandırılan bezeme türleri arasında kendi kategorisini oluşturmuştur. Çalışmada hat yazı çeşitleri, mimari yapılarda çağdaş bir malzeme olan cam ve bir halk sanatı olan camaltı resim sanatıyla birleştirilerek yeniden yorumlanmıştır. Halk sanatı olarak kabul edilen camaltı resim sanatı birçok kültürde görülen cam arkasına ters mantıkla resim yapma işidir. Aslında camaltı resimler, toplumun inançlarını, kültürünü, geleneklerini, günlük yaşantılarını, efsanelerini, kahramanlıklarını ve duygularını anlatan birer tarihi cam belge niteliğindedirler. Çoğunluğu eğitim görmemiş naif sanatçılar tarafından üretilmiş olan resimler, günün şartları doğrultusunda var olan malzemelerle, cama tutunabilen her türlü boya, varak, çikolata kabuğu, dantel ve kilim parçaları kullanılarak yapılmışlardır. Doğuda ve batıda birçok ülkede görülen camaltı resim sanatının tarihi tam olarak bilinmese de şimdilik bilinen en eski Türk camaltı, Topkapı Müzesindeki 1232 tarihli yazı resim levhadır. Bir zamanlar tüm evleri ve mekanları süsleyen kıymetli camaltılar Endüstri Devrimiyle önemini yitirmiş ve kaybolma sürecine girmiştir. Son zamanlarda akademilerde bu işe ehemmiyet veren kıymetli hocalarımız ve bazı koleksiyonerler sayesinde muhafaza edilmiş önemli eserler üzerinden hazırlanan kataloglar ve sergiler ile tekrar gündeme getirilerek yaşatılmaya devam edilmektedir. Günümüzde bazı sanatçılarımız tarafından geleneksel form devam ettirilmekle birlikte, teknolojinin imkanlarından faydalanılarak ve çağdaş yorumlar getirilerek yapılan farklı camaltı resim örnekleri de görülmektedir. Camaltı sanatında en çok görülen hat yazı örnekleri, bu çalışmada teknolojik olanaklar kullanılarak uygulanmıştır. Karabük Üniversitesi Camii iç mekân tasarım ve uygulamalarında, kubbe, minber, mihrap, duvar pano ve tüm bezeme elemanlarının ilk defa cam malzeme kullanılarak yapılmış olması önem arz etmektedir. Kubbe tamamen geleneksel Türk desenlerinden oluşan tifanny tekniği vitray çalışmasıyla örülürken, cami pencerelerinde füzyon tekniği kullanılmış, duvar panosu ve yazıtlarda ise camaltı resim sanatı özgün bir şekilde tarafımızdan güncellenerek, mekâna geçirilmiş ve çağdaş yorumlar getirilmiştir. Caminin içinde bulunan 37 adet camaltı hat levha, ölçeklendirilerek, yapım tekniği, yazı çeşitleri ve anlamları bakımından incelenmiştir. Bu incelemeyle mevcut çalışma, 21. yüzyıl cami mimarisinde gelenek ve moderni sentezleyerek yapılan bir camaltı hat sanatı uygulamasını literatüre kazandırmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Camaltı
• Hat
• Resim-Yazı
• Halk Sanatı
• Aklâm-ı Sitte

A Contemporary Application in Reverse Glass Painting Art: Calligraphic Inscriptions of Karabük University Mosque

Öz

Throughout history, Qur’anic script, apart from handwritten manuscripts, has been frequently used decoratively as an ornamental element, especially in religious architectural structures. With its distinctive calligraphic styles, it transformed into an art form through various technical applications on materials such as tile, stone, brick, plaster, stucco, and wood. Thus, the script—shaping the language of faith—became an indispensable decorative element and established its own category among ornamental types classified as geometric, vegetal, and figurative. In this study, varieties of calligraphic scripts are reinterpreted by combining them with glass—a contemporary material in architectural structures—and with the traditional folk art of reverse glass painting. Accepted as a form of folk art, reverse glass painting is the practice, seen in many cultures, of painting on the back side of glass using a reversed logic. In essence, reverse glass paintings serve as historical glass documents that reflect a society’s beliefs, culture, traditions, daily life, legends, heroism, and emotions. Produced mostly by untrained, naïve artists, these works were created with the materials available at the time, using any type of paint that could adhere to glass, along with leaf metal, chocolate wrappers, lace, and rug fragments. Although the exact history of reverse glass painting—found in many countries in both the East and West—is not fully known, the oldest known Turkish example is a calligraphic panel dated 1232, preserved in the Topkapı Museum. Once cherished artworks that decorated homes and interior spaces, reverse glass paintings lost their importance and began to disappear with the Industrial Revolution. Recently, thanks to esteemed scholars who value this art and to certain collectors, catalogues and exhibitions prepared around significant preserved works have brought the tradition back into discussion and ensured its continuation. Today, while some artists maintain traditional forms, others produce contemporary interpretations of reverse glass painting by making use of modern technologies. In this study, frequently seen examples of calligraphic scripts in reverse glass art have been reproduced using technological means. The use of glass-employed for the first time in the design and execution of all decorative elements of the interior of Karabük University Mosque, including the dome, pulpit (minbar), mihrab, wall panels, and inscriptions—is of particular importance. While the dome was constructed entirely with traditional Turkish motifs using the Tiffany stained-glass technique, the fusion technique was applied to the mosque windows, and reverse glass painting was updated and uniquely adapted by us for the wall panels and inscriptions, bringing contemporary interpretations into the space. A total of 37 reverse glass calligraphy panels in the mosque are presented in scale and examined in terms of their production techniques, script styles, and meanings. By doing so, this study aims to contribute to the literature an example of reverse glass calligraphy that combines tradition and modernity in 21st-century mosque architecture.

Anahtar Kelimeler

• Reverse Glass Painting
• Calligraphy
• Writing Painting
• Folk Art
• Aklam-I Sitte

Kaynakça

1. Açıkgözoğlu, A. (2015). Türk mimarisinde hat sanatı. İçinde Hat ve tezhip sanatı (ss. 181–198). T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
2. Aksel, M. (1960). Anadolu halk resimleri. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
3. Aksoy, N. (1997). Dünyada ve Türkiye’de camaltı resimleri. Antik Dekor, 41, 136–141.
4. Aksoy, N. (Ed.). (2005). Camaltında devr-i âlem. Pera Müzesi Yayınları.
5. Aksu, H. (1998). Hurûfilik. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (Cilt 18, ss. 408–412). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
6. Alparslan, A. (2015). İslam yazıları. İçinde Hat ve tezhip sanatı (ss. 27–46). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
7. Asmaz, A. (2020). Çağdaş sanatta geleneksel bir medyum olarak camaltı resminin kullanımı. International Sciences Studies Journal, 57, 805–817.
8. Belder, C. (2024, Şubat 8). Resim arşivi.

9. Burak, R. (2013). Grafik tasarımı.
10. Burckhardt, T. (2019). İslâm sanatı: Dil ve anlam (T. Koç, Çev.). Klâsik.
11. Cam, F. (2025). Türk hat sanatının felsefesi. Duvar Yayınları.
12. Dağlı, Ş. (2012). Türk hat sanatında yazı-resimler üzerine yapılan araştırmalar ve yazı-resimler. Akdeniz Sanat Dergisi, 5(10), 34–53.
13. Derman, U. (1997). Hüsn-i hat. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (Cilt 16, ss. 427–437). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
14. el-Beyhakî, A. B. H. (2000). Şu’abü’l îmaân. Ebû Hacer Muhammed Saîd b. besyûnî Zağlûl, Nşr.; Cilt 1-9. Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
15. et-Tirmizî, M. B. İ. (2009). El-Câmi’us-sahîh. Şuayb el-Arnavut, Nşr.; Cilt 1-6. Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye.
16. Güray, E. (2021). Camaltı resim sanatında güncel yaklaşımlar. Akdeniz Sanat, 15(28), 269–286.
17. Kayhan, B. (2021). Feyhaman Duran koleksiyonunda yer alan seçili yazı-resim levhaların incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. Kılıç Bülbül, S. (2024). Geleneksel Türk sanatlarında kullanılan motiflerin vitray sanatına uygulanması: Karabük Üniversitesi Camii örneği. Akademi Karabük Dergisi, 8(1–2), 192–206.
19. Oğuz, H. (2013–2016). Mimari tasarım ve uygulamacı.
20. Özcan, A. (2015). Müsennâ yazılar. İçinde Hat ve tezhip sanatı (ss. 211–219). T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
21. Serin, M. (2003). Hat sanatı ve meşhur hattatlar. Kubbealtı Neşriyat.
22. Sheibaniaghdam, D., & Bölükbaşı Ertürk, E. (2023). Türkiye ve İran cami mimarisinde çağdaş yaklaşımlar üzerine bir değerlendirme. International Social Mentality and Researcher Thinkers Journal, 9(69), 2951–2967.
23. Şentürk, Ş. (Ed.). (1997). Camaltında yirmi bin fersah: Katalog. Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık.
24. Türkbaş, S., & Ataer, Ö. (2007). Camın temperlenmesinde ısıtma ve soğutma süreçlerinin karışık sınır şartlarında sayısal modellenmesi. Gazi Üniversitesi Mühendislik ve Mimarlık Fakültesi Dergisi, 22(4), 727–738.
25. Yazır, M. (1981). Medeniyet âleminde yazı ve İslâm medeniyetinde kalem güzeli. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
26. Zennûn, Y., & Serin, M. (2002). Kufi. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (Cilt 26, ss. 342–345). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.