Sakarya Oflak Bölgesi Killerinin Düşük Dereceli Seramik Bünyelerde Kullanılabilirliğinin Araştırılması

Öz

Sanatsal ve endüstriyel seramikler ile geleneksel çömlekçiliğin üretim süreçlerinde ihtiyaç duyulan hammadde çeşitleri ve hammadde kullanım miktarlarının arttığı görülmektedir. Ancak doğal hammadde kaynaklarının giderek azalması, sürdürülebilir üretim hedefleri doğrultusunda alternatif hammadde kaynaklarının araştırılmasına yöneltmektedir. Bu alanlardaki üretimlerde kullanılabilecek ikincil veya geri kazanılmış hammaddelerin değerlendirilmesi hem ekonomik hem de çevresel açıdan büyük önem taşımaktadır. Bu bağlamda geleneksel çömlekçiliğin ana hammaddelerinden biri olan kırmızı killer hem dünyada hem de Türkiye’de yaygın olarak bulunan önemli doğal kaynaklardandır. Araştırma, çömlekçiliğin babadan oğula aktarılarak sürdürüldüğü; ancak 1980-1990 yıllarında atölyelerin kapanmasıyla üretim faaliyetlerinin azaldığı ve yok olmaya başladığı Sakarya bölgesinde yapılmıştır. Sakarya bölgesinin farklı alanlarında görülen çömlekçilikte kullanılmak üzere alınan kırmızı kil, Ömerağa köyü yakınlarındaki Oflak Dağı’ndan elde edilmiştir. Doğal kaynaklardan doğrudan elde edilen Oflak-1 ve Oflak-2 adı verilen kırmızı kil örneklerinin araştırma kapsamında fiziksel, kimyasal ve mineralojik özellikleri kimyasal analiz için Spectro IQ marka ve model x-ışınları floresans (XRF) cihazı ile analiz edilmiştir. Elde edilen veriler doğrultusunda, söz konusu kilin 930–1040 °C sıcaklıklarda pişirilmesiyle oluşan kırmızı renkli denemelerin üretim potansiyeli değerlendirilmiş ve deneme bünyelerinde geleneksel çömlek ve earthenware seramik üretiminde kullanılabilecek kırmızı renkli plastik bünye yeni hammadde kaynağı olarak olumlu sonuçlar elde edilmiştir. Kaolin katkıları ile hazırlanan reçeteler plastiklik özelliklerini iyileştirmiştir. 930°C ve 1040°C’de pişirilen numunelerde açık kiremit kırmızısı renkler elde edilmiş, toplam küçülme ve su emme değerleri azalmıştır. Bulgular, Sakarya bölgesinde yerel kil kaynaklarıyla düşük maliyetli üretimin yeniden canlandırılabileceğini ve sınırlı rezervlere sahip hammaddelere alternatif doğal malzemelerin seramik bünyelerinde kullanılabileceğini göstermektedir.”

Anahtar Kelimeler

• Sakarya
• Oflak Dağı
• Kırmızı Kil
• Geleneksel Çömlekçilik
• Alternatif Malzemeler

Investigation of the Usability of Clays from the Oflak Region of Sakarya in Low-Firing Ceramic Bodies

Öz

The production of artistic and industrial ceramics, as well as traditional pottery, has increasingly demanded diverse types and amounts of raw materials. However, the gradual depletion of natural resources highlights the importance of exploring alternative raw materials to achieve sustainable production goals. Among these, red clays are considered an essential raw material for pottery due to their favorable physical and chemical characteristics and their widespread availability globally and in Turkey. This study focuses on red clay samples collected from Oflak Mountain near Ömerağa Village in the Sakarya region, where pottery has historically been passed down through generations, but production declined after the 1980s and 1990s. The samples, labeled Oflak-1 and Oflak-2, were analyzed in terms of their physical, chemical, and mineralogical characteristics. Red clay samples, named Oflak-1 and Oflak-2, directly obtained from natural sources, were analyzed in terms of their physical, chemical, and mineralogical properties for research purposes using a Spectro IQ X-ray fluorescence (XRF) device. Based on the obtained data, the production potential of red-colored test specimens obtained by firing the clays at temperatures between 930–1040 °C was evaluated. The results indicated that these clays could serve as a new raw material source with a red-colored plastic body suitable for traditional pottery and earthenware ceramic production. Formulations prepared with kaolin additions improved plasticity characteristics. Samples fired at 930 °C and 1040 °C exhibited light terracotta-red colors, with reductions in total shrinkage and water absorption values. The findings suggest that low-cost production can be revitalized using local clay resources in the Sakarya region and that alternative natural materials can be utilized in ceramic bodies as substitutes for raw materials with limited reserves.

Anahtar Kelimeler

• Sakarya
• Oflak Mountain
• Red Clay
• Traditional Pottery
• Alternative Materials

Kaynakça

1. Arcasoy, A. (1983). Seramik Teknolojisi. Marmara Üniversitesi, Güzel Sanatlar ve Tasarım Fakültesi Seramik Ana Sanat Dalı Yayınları No: 2. İstanbul, 8.
2. Arcasoy, A., Başkırkan, H. (2020). Seramik Teknolojisi. Birinci Basım, Literatür Yayıncılık, İstanbul,
3. Biçici, P. (2010). Elâzığ-Uslu Köyü Çömlekçi Kilinin Seramik Çamur, Sır ve Astar Bünyelerinde Kullanım Özelliklerinin Araştırılması. Yüksek Lisans Tezi. Anadolu Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
4. Çakı, M., Kubat,Ş., Kubat,L. (2012). Balıkesir Dursunbey Kilinin Seramik Bünyelerde Hammadde Olarak Kullanımı, Anadolu Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, Eskişehir
5. Güner, G. (1988). Anadolu’da Yaşamakta Olan Çömlekçilik, Marmara Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi Seramik Anasanat Dalı, Ak Yayınları Kültür Serisi:16-5, İstanbul.
6. Kahraman, D. (2007). Demir Oksit İçeren Killerle Kırmızı Rengin Elde Edilmesi, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, İzmir, 13. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
7. Karasu, B., Çakı, M., Engin, A., (2002). Seydişehir Alüminyum Tesisi Atığı Kırmızı Çamurdan Üretilen Pigmentlerin Yer ve Duvar Karosu Sırlarında Değerlendirilmesi, Pişmiş Toprak Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Eskişehir
8. Kubat, L., (2020). Seramik Bünyelerde Gönen Bölgesi Trakit’in Hammadde Olarak Kullanımı, 8.Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Kongresi-Sosyal ve Eğitim Bilimleri Bildiriler Kitabı, s. 207-218, ORCID:0000-00024751-4055, ISBN: 978-625-7813-07-5, Asos Yayınları, 22-23 Ağustos Boğazkale, Hattuşa, 2020, Çorum

9. Kubat, L., (2014). Geçmişten Günümüze Doğal Taşlar ve Isparta Gönen Trakitinin Seramik Bünyelerde Kullanımı, Yayınlanmış Sanatta Yeterlilik Tezi. Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta
10. Maden Teknik ve Arama Genel Müdürlüğü. (1939). F4-MTA 3/20: Kocaeli vilâyeti Adapazarı civarında Çamdağ’ında Devonien devrine ait oolitik demir cevheri yatakları. (Dr. P. de Wijkerslooth ve Dr. H. Kleinsorge).
11. Maden Teknik ve Arama Genel Müdürlüğü. (2002). 1:100 000 ölçekli Türkiye Jeoloji Haritaları, No:26 Ereğli, F24 ve F25 paftaları, Jeoloji Etütleri Dairesi Yay. Ankara.
12. Mete, Z. (2020). Seramik Kimyası. Titban Yayıncılık, İzmir.
13. Mirdalı Kılınç, N., Daday, M., Daday, T., (2019). Kil İçeriği Yüksek Aslantaş Baraj Gölü Çökelti Malzemesinin Seramik Üretiminde Kullanılabilirliğinin Araştırılması, Çukurova Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi.
14. Sert, M. (2008). Kaynarca İlçesinin Coğrafi Etüdü: Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Coğrafya Enstitü Ana Bilim Dalı.
15. Özen, A.T. (2001). Geleneksel Çömlek Sanatı. Anadolu Üniversitesi yayınları, No.1277, Halk Bilim ve Araştırma Merkezi Yayınları No. 1, Eskişehir.
16. Yeşilay S., Çakı M., Özkul H. Ö., (2025). The use of çan stone processing wastes as raw material in ceramic triaxial glaze system, Pamukkale Unıversıty Journal Of Engıneerıng Scıences-Pamukkale Unıversıtesı Muhendıslık Bılımlerı Dergısı, 10.5505/pajes.2024.48302, cilt.31, sa.2, (ESCI, TRDizin)
17. Prudance, M.R. (1987). Pottery Analysis. The University of Chicago Press, Chicago and London.
18. Rado, P. (1988). An Introduction to the Technology of Potter. Pergamon Press, 1–5, U.K.
19. Şölenay, E. (2002). Kırmızı Killerle Oluşturulan, 1200 °C’de Gelişen Astar Sır Araştırmaları ve Uygulamaları: Yayımlanmamış Sanatta Yeterlilik Tezi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
20. Yeşilay, S., Çakı, M., (2023). Investigation of the effects of red clay on the structural properties of chamotted clay bodies, El-Cezeri Journal of Science and Engineering, cilt.10, sa.3, ss.645-655, (Scopus)
21. Yıldız, A., Demir, İ.A., & Evcin, A. (2002). Diyatomit katkının yapı tuğla üretiminde kullanılması. II Uluslararası Eskişehir Pişmiş Toprak Sempozyumu Bildiriler Kitabı, (119–124). Eskişehir Tepebaşı Belediyesi. https://pismistoprak.tepebasi.bel.tr/bildiriler/
22. Wikipedia. (2025). Sakarya ilçeleri haritası. https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:Sakarya_districts.png (Erişim Tarihi: 05.05.2025)
23. Maptons. (2025). 2420713. https://gh.maptons.com/2420713 (Erişim Tarihi: 05.05.2025)