Roads and Routes in the Eastern Black Sea through the Eyes of Travelers in the 19th Century: Infrastructure, Security, and Modernization

Abstract

This study aims to examine overland roads and routes in the Eastern Black Sea region through the eyes of foreign travelers in the nineteenth century. Travel accounts are historical sources that not only reflect individual observations but also reveal perceptions regarding the levels of infrastructure, security conditions, and processes of modernization in the regions visited. The primary concern of this study is how the Eastern Black Sea was portrayed as a transportation geography in travelers’ narratives and what insights these representations offer into the administrative and social structure of the Ottoman periphery. The study is theoretically grounded in the concepts of spatial perception and representation and approaches travel accounts as analytical sources, examining them comparatively with Ottoman archival materials. The aim of the research is to reveal how roads based on pedestrian, equestrian, and caravan transportation were described in travelers’ narratives, how their existing conditions were portrayed, and how these roads were associated with security problems and modernization initiatives. The primary sources of the study comprise travel accounts written by European travelers who visited Ottoman territories in the nineteenth century. In addition, the study supports travelers’ narratives with Ottoman archival sources. The information obtained from travel accounts is evaluated comparatively with archival materials, and the findings indicate that travelers generally perceived the Eastern Black Sea as a region characterized by a challenging, fragmented, and seasonally variable transportation network. While issues such as road security, mountainous geography, and infrastructural deficiencies are frequently emphasized, it is also understood that the modernization initiatives undertaken by the Ottoman State in the field of transportation during the nineteenth century were reflected in travelers’ narratives. The study concludes that travel accounts provide an important perspective for understanding the transportation history of the Eastern Black Sea.

Keywords

• Travel Accounts
• Eastern Black Sea
• Ottoman Transportation
• Modernization
• Ottoman Periphery

19. Yüzyılda Seyyahların Gözünden Doğu Karadeniz’de Ulaşım: Altyapı, Güvenlik ve Modernleşme

Öz

Bu çalışma, 19.yüzyılda yabancı seyyahların gözünden Doğu Karadeniz bölgesindeki kara ulaşım yollarını incelemeyi amaçlamaktadır. Seyahatnameler, yalnızca bireysel gözlemlerle birlikte aynı zamanda ziyaret edilen bölgelerin altyapı düzeyleri, güvenlik durumları ve modernleşme süreçlerine dair algıları ortaya koyan tarihsel kaynaklardır. Çalışmanın temel problemi, Doğu Karadeniz’in seyyah anlatılarında nasıl bir ulaşım coğrafyası olarak temsil edildiği ve bu temsillerin Osmanlı taşrasının idari ve toplumsal yapısına dair hangi ipuçlarını sunduğudur. Kuramsal olarak çalışma, mekân algısı ve temsil kavramları çerçevesinde seyahatnameleri analitik bir okuma nesnesi olarak ele almak ve Osmanlı arşiv kaynaklarıyla mukayeseli bir biçimde ele almaktır. Araştırmanın amacı, yaya, atlı ve kervan ulaşımına dayalı yolların seyyah anlatılarında nasıl tasvir edildiğini, bu yolların mevcut durumlarını, güvenlik sorunlarını ve modernleşme girişimleriyle nasıl ilişkilendirildiğini ortaya koymaktır. Çalışmanın ana kaynağını 19. yüzyılda Osmanlı coğrafyasını ziyaret eden Avrupalı seyyahların seyahatnameleri oluşturmaktadır. Ayrıca çalışma seyyah anlatılarını Osmanlı arşiv kaynaklarıyla da desteklemektedir. Seyahatnamelerden elde edilen bilgiler ve arşiv kaynakları ile mukayeseli olarak değerlendirilmiş, elde edilen bulgular Doğu Karadeniz’in seyyahlar tarafından çoğunlukla zorlu, kesintili ve mevsimsel olarak da değişken bir ulaşım ağına sahip bir bölge olarak algılandığını göstermektedir. Yol güvenliği, dağlık coğrafya ve altyapı eksiklikleri sıkça vurgulanırken, 19. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin ulaşım alanında göstermiş olduğu modernleşme girişimlerinin seyyah anlatılarına yansıdığı anlaşılmaktadır. Çalışma, seyahatnamelerin Doğu Karadeniz’in ulaşım tarihini anlamada önemli bir perspektif sunduğu sonucuna ulaşmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Seyahatname
• Doğu Karadeniz
• Osmanlı Ulaşımı
• Modernleşme
• Osmanlı Taşrası

Kaynakça

1. Ainsworth, W. F. (1842). Travels and researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea, and Armenia (Vol. 2). John W. Parker.
2. Barth, H. (2017). Heinrich Barth seyahatnamesi: Trabzon’dan Üsküdar’a yolculuk 1858 (T. Noyan, Trans.). Kitap Yayınevi. (Original work published 1858)
3. Barkley, H. C. (1891). A ride through Asia Minor and Armenia: Giving a sketch of the characters, manners, and customs of both the Mussulman and Christian inhabitants. John Murray.
4. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Babıali Evrak Odası Evrakı (BEO), Dosya no: 4167, Gömlek no: 312486.
5. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Hariciye Nezareti Mektubi Kalemi Evrakı (HR.MKT), Dosya no: 37, Gömlek no:71.
6. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, İrade Meclis-i Mahsus (İ. MMS), Dosya no: 68, Gömlek no: 3206.
7. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Meclis-i Vala Evrakı, Dosya no: 291, Gömlek no: 49.
8. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı (A. MKT. MHM), Dosya no: 309, Gömlek no: 60.

9. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı (A. MKT. MHM), Dosya no: 456, Gömlek no: 8.
10. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı (A. MKT. MHM), Dosya no: 274, Gömlek no: 32.
11. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı (A. MKT. MHM), Dosya no: 435, Gömlek no: 82.
12. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Şura-yı Devlet Evrakı (ŞD), Dosya no: 1827, Gömlek no: 49.
13. Brierley, J. (1890). My holiday trip in a Turkish transport. The Boys’ Own Paper, 53–55.
14. Childs, W. J. (2022). Yürüyerek Anadolu: Samsun–Halep 1911–1912 (F. Tayanç & T. Tayanç, Trans.). Kitap Yayınevi.
15. Çetin, E. (2014). “Tanzimat’tan II. Meşrutiyet’e Trabzon Vilayetinde karayolu yapım çalışmaları”, Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 1/2, ss.10-21.
16. Çetin, E. (2015). “Osmanlı Devleti’nin son döneminde zorunlu çalışma uygulamalarına dair bir örnek: Karayolu yapımında çalışma yükümlülüğü (1861-1908)”. International Journal of Science Culture and Sport. Special Issue 3, ss.654-665.
17. Çetin, E. (2017). Tanzimat’tan II. Meşrutiyet’e Anadolu’da karayolu ulaşımı. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
18. Çadırcı, M. (1991). Tanzimat döneminde karayolu yapımı. Tarih Araştırmaları Dergisi, 15(26), 153–167.
19. Deyrolle, T. (1940). 1869’da Trabzon’dan Erzurum’a (Reşat Ekrem Koçu, Trans.). Çığır Kitabevi.
20. Hepworth, G. H. (1898). Through Armenia on horseback. Isbister and Company Limited.
21. Erler, M. Y. (2007). Karadeniz’de Avrupai bir kent: Samsun (1865–1875). Karadeniz Tarihi Sempozyumu içinde (Cilt. 1, ss. 541–581). Trabzon.
22. Kuş, A. (2016). Batılı seyyah ve araştırmacılara göre 19. yüzyılın ikinci yarısında Doğu Karadeniz bölgesi. Canik Belediyesi Kültür Yayınları.
23. Lennep, H. J. van. (1870). Travels in little-known parts of Asia Minor (Vol. 1). John Murray.
24. Lowry, H. W., & Emecen, F. (2012). Trabzon. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt. 41, ss. 296–301). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
25. Lynch, H. F. B. (1901). Armenia: Travels and studies (Vol. 1). Longmans, Green, and Co.
26. Mounsey, A. H. (1872). Journey through the Caucasus and the interior of Persia. Smith, Elder & Co.
27. Said, Edward W. (2013). Şarkiyatçılık: Batı’nın Şark anlayışları. Metis Yayınları.
28. Sandwith, H. (1856). A narrative of the siege of Kars and of the six months’ resistance by the Turkish garrison under General Williams to the Russian army: Together with a narrative of travels and adventures in Armenia and Lazistan, with remarks on the present state of Turkey. John Murray.
29. Serbestoğlu, İ. (2016). Tanzimat döneminde Samsun–Amasya karayolu yapım çalışmaları. R. Arıkan & H. Demiryürek (Eds.), Bir İnsan-ı Selîm: Prof. Dr. Azmi Özcan’a armağan içinde (ss. 873–888). Lotus Yayınevi.
30. Smyth, W. W. (1854). A year with the Turks: Sketches of travel. John W. Parker and Son.
31. Stanley, H. M. (1895). My early travels and adventures in America and Asia (Vol. 2). Sampson Low, Marston and Company.
32. Tan, H. (2025). “The engineer rebuilding the empire: The contributions of Mr. Ritter to the modernization of the Ottoman Empire (1856–1878)”. Middle Eastern Studies, 61(5), 598–612. https://doi.org/10.1080/00263206.2025.2466628
33. Tozer, H. F. (1881). Turkish Armenia and eastern Asia Minor. Longmans.
34. Uygun, S. (2023). Fransız seyyah ve konsolosların gözünden Ordu–Fatsa–Ünye. Akademisyen Kitabevi.
35. Walpole, F. (1851). The Ansayrii (or Assassins), with travels in the further East in 1850–51, including a visit to Nineveh(Vol. 2). Richard Bentley.
36. Yılmaz, Ö. (2013). “Seyyahların kaleminden bir kentin kimliği: 19. yüzyıl Trabzon’u örneği”. M. A. Beyhan (Ed.), Geçmişten günümüze seyahatler ve seyahatnâmeler içinde (ss. 111–140). Kitabevi Yayınları.
37. Yılmaz, Ö. (2014). Tanzimat döneminde Trabzon. Libra Yayıncılık.
38. Yılmazçelik, İ., (2013), “Seyahatnâmeler ve Ortadoğu”. M. A. Beyhan (Ed.), Geçmişten günümüze seyahatler ve seyahatnâmeler içinde (ss. 79–110). Kitabevi Yayınları.