1498 Yılında Niş Kazası’nın Sosyal Ve Ekonomik Durumu

Öz

Osmanlı Devleti’nin Balkanlarda önemli bir şehri olan Niş, genel kabul edilen görüşe göre 1386 yılında Türk hâkimiyetine girmiştir. Bölgenin askeri, zirai ve coğrafi açıdan önemli konuma sahip olmasından dolayı Niş, sık sık savaşlara sahne olmuştur. Araştırmamızın ana kaynağı olan 1498 tarihli ve 27 numaralı Mufassal Tapu Tahrir Defteri, Niş’in şuana kadar bilinen en eski ve ilk tahririne ait olup kaza dahilindeki emlak, nüfus, evkaf ve tımar kayıtlarını ihtiva etmektedir. Bu açıdan ilgili defter Niş’in sosyal, ekonomik, idari ve demografik yapısının ortaya konulmasında özel bir yere sahiptir. Ancak bu defterdeki ekonomik kayıtların siyakat rakamları ile tutulmuş olmasından dolayı şuana kadar tespit edebildiğimiz kadarıyla bu defter ayrıntılı bir şekilde çalışılmamıştır. Bu nedenle Niş ve Niş’e tabi kırsalın 1498 yılındaki genel durumunu tespit etmek amacıyla bu çalışma yapılmıştır. Çalışmanın metodolojisinde öncelikle ilgili defter transkribe edilerek sonrasında ise ortaya çıkan veriler demografik, iktisadi, idari ve zirai açıdan tasnif edilerek değerlendirilmiştir. Yapılan değerlendirmelerde Niş’in klasik Osmanlı sancak düzenine sahip bir merkez olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Niş Kazası
• Tahrir sistemi
• Sırbistan
• Osmanlı Vergi Düzeni

The Social and Economic Status of NIŠ Iin 1498

Öz

Niš is an important city of the Ottoman Empire in the Balkans. Niš is generally believed to have come under Turkish rule in 1386. Due to the region's important military, agricultural, and geographical position, Niš has often been the scene of wars. The main source of this research, the Mufassal Tapu Tahrir Defteri (Detailed Land Registry Ledger) dated 1498 and numbered 27, belongs to the oldest and first known tahrir (land registry) of Niš. The book contains records of real estate, population, waqf (religious endowments), and timar (feudal estates) in the district. Therefore, the book holds a special place in revealing Niš's social, economic, administrative, and demographic structure. However, the economic records in the book are kept in Arabic numerals. Therefore, as far as we can tell, the book has not been studied in detail. For this reason, this paper investigated the general situation of Niš and its rural areas in 1498. First, the book was transcribed, and then the data was classified and evaluated from demographic, economic, administrative, and agricultural perspectives. The results showed that Niš was a center with a classic Ottoman sanjak system.

Anahtar Kelimeler

• Niš
• Tahrir System
• Serbia
• Ottoman Tax System

Kaynakça

1. Barkan, Ö. L. (1953). Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi, Türkiyat Mecmuası, X, İstanbul, 1-26.
2. Barkan, Ö. L. (1964). Osmanlı İmparatorluğunda Öşür veya Âşâr, M.E.B. İslam Ansiklopedisi, Cilt IX, İstanbul, 485-488.
3. Barkan, Ö. L. (1977). Çiftlik, M.E.B. İslam Ansiklopedisi, Cilt III, İstanbul, 392-397.
4. Baykara, T. (2022). Kaza, T.D.V. İslam Ansiklopedisi, C.25, Ankara, 119-120.
5. Çağatay, N. (1947). Osmanlı İmparatorluğunda Reayadan Alınan Vergi ve Resimler, Ankara Üniversitesi, DTCFD, Cilt V, Ankara, 483-511.
6. Danişmend, İ.H. (1971). İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, C.I, Türkiye Yayınevi, İstanbul.
7. Dernschwamm, H. (1992). İstanbul ve Anadolu’ya Seyahat Günlüğü, çev. Yaşar Önen, Kültür Bakanlığı Yayınları / 885, Mersin.
8. Devellioğlu, F. (2003). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Sözlük, Aydın Kitabevi Yayınları, Ankara.

9. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi, Tapu Tahrir Defterleri, T.T. 027.
10. Eren, A.C. (1964). Niš, M.E.B. İslam Ansiklopedisi, C.9, İstanbul, 293-298.
11. Ergenç, Ö. (1984). Osmanlı Şehrindeki Mahallenin İşlev ve Nitelikleri Üzerine, Osmanlı Araştırmaları, IV, İstanbul, 69-78.
12. Evliya Çelebi (1996). Evliya Çelebi Seyahatnamesi, sad. Mümin Çevik, C.5, Üçdal Neşriyat, İstanbul.
13. Fekete, L. (1947). Türk Vergi Tahrirleri, çev. Sadettin Karatay, Belleten, C.XI, Sayı 42, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 299-328.
14. Gerlach, S. (2006). Türkiye Günlüğü 1573-1576, çev. Türkis Noyan, Kitap Yayınevi, İstanbul.
15. Gökpınar, B. (2019). Niš Kalesi’nin Yeniden İnşaatı ve Avusturya Seferlerindeki Rolü (1716-1717), History Studies, Cilt.11, Sayı 1, 107-128.
16. Göyünç, N. (1979). Hane Deyimi Hakkında, İstanbul Üniversitesi Tarih Dergisi, Sayı 32, İstanbul, 331-348.
17. Grohmann, A. (1964). Öşür, M.E.B. İslam Ansiklopedisi, Cilt IX, İstanbul, 482-485.
18. Günay, H.M. (2012). Vakıf, T.D.V. İslam Ansiklopedisi, C.42, İstanbul, 475-479.
19. Güneş, M. (2014). Osmanlı Dönemi Nüfus Sayımları ve Bu sayımları İçeren Kayıtların Tahlili, Gazi Akademik Bakış, C.8, S.15, 221-240.
20. Halaçoğlu, Y. (2002). Klâsik Dönemde Osmanlı Devlet Teşkilatı, Türkler, C.IX, Ankara, 795-839.
21. Hoca Sadettin Efendi (1992). Tac’üt-Tevarih, haz. İsmet Parmaksızoğlu, C.I, Kültür Bakanlığı Yayınları/301, Eskişehir.
22. İnalcık, H. (1990). Köy, Köylü ve İmparatorluk, V. Milletlerarası Türkiye Sosyal ve İktisat Tarihi Kongresi Tebliğleri, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1-11.
23. İnalcık, H. (1996). Osmanlılar’da Raiyyet Rüsûmu, Osmanlı İmparatorluğu Toplum ve Ekonomi, Eren Yayınları, İstanbul.
24. İnalcık, H. (2005). Türkler ve Balkanlar, Bal-Tam Türklük Bilgisi 3, Balkan Türkoloji Araştırmaları Merkezi, Prizren, 20-44.
25. İnalcık, H. (2009). Devlet-i Aliyye – Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar I, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.
26. Kiel, M. (2007). Niš, T.D.V. İslam Ansiklopedisi, C.33, İstanbul, 147-149.
27. Kordiç, S. (2019). XIX. Yüzyılın Ortalarında Niš Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
28. Ljubomirovic, I. (2019). Naissus: A review of political and economic circumstances in the city from the 1st to the 5 th century, Zbornik Radova Filozofskof Fakulteta u Priştini, 49 (3), 213-229.
29. Osmani, M. (2011). XIX.Yüzyılda Niš Sancağı, Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Bursa.
30. Osmani, M. (2018). Arşiv Belgelerine Göre Niš Sancağı (1839-1878), Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Bursa.
31. Osmani, M.- S. Pay. (2022). Niš Sancağı’nın İdari Yapısı (1839- 1878). Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 7 (1) , 303-350.
32. Öz, M. (2010). Tahrir, T.D.V. İslam Ansiklopedisi, C.39, İstanbul, 425-429.
33. Sahillioğlu, H. (1991). Bâd-ı Hevâ, T.D.V. İslam Ansiklopedisi, Cilt 4, İstanbul, 416-418.
34. Sami, Ş. (1999). Kâmûs-ı Türkî, Çağrı Yayınları,7.Baskı, İstanbul.
35. Schweigger, S. (2004). Sultanlar Kentine Yolculuk 1578-1581, çev. Türkis Noyan, Kitap Yayınevi, İstanbul.
36. Uzunçarşılı, İ.H. (1988). Osmanlı Tarihi, C.I, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 5.Baskı, Ankara.
37. Üçok, C. (1944). Osmanlı Devleti Teşkilâtında Tımarlar, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt II, Sayı 1, Ankara, 73- 95.
38. Yediyıldız, B. (2012). Vakıf -Tarih, T.D.V. İslam Ansiklopedisi, C.42, İstanbul, 479-486.
39. Yel, M.A. ve Küçükkaşıkcı, M.S. (2003). Mahalle, T.D.V. İslam Ansiklopedisi, C.27, Ankara, 323-326.
40. Werner, A. (2011), Padişahın Huzurunda; Elçilik Günlüğü, 1616-1618, çev. Türkis Noyan, Kitap Yayınevi, İstanbul.