Yalova ve Çevresinde İskân, Sağlık ve İmar (1921–1938)

Öz

Bu çalışma, Yalova ve çevresinde 1921–1938 arasında iskân, sağlık ve imar müdahalelerinin birbirine nasıl bağlandığını ve 1930’larda sağlık kenti imgesinin hangi koşullarda oluştuğunu incelemektedir. Savaş sonrası yerleştirme, halk sağlığı ve planlama süreçleri literatürde ayrı ayrı ele alındığından bu süreçlerin aynı yerleşimde nasıl kesiştiği yeterince açıklanmamıştır. Kuramsal çerçeve, kentsel modernleşmeyi, planlama bilgisinin yerel koşullarda yeniden yorumlanmasını ve vitrin kent kavramı üzerinden mekânsal temsili birlikte ele almaktadır. Nitel tarihsel analiz kapsamında arşiv belgeleri, yardım ve tahkik raporları, planlar, tanıklıklar ve dört ulusal gazeteden seçilmiş haberler, mevcut durum, öneri ve uygulama birbirinden ayrılarak eleştirel biçimde karşılaştırılmıştır. Bulgular, 1921’deki yıkım ve tahliyelerin yerleşim ve geçim düzenini bozduğunu göstermektedir. 1924’te mübadillerin iskânına ilişkin kararlarda arazi, zeytinlik, su, sıtma riski ve güvenlik birlikte gözetilmiştir. 1929 sonrasında bataklık ıslahı, dere düzenlemeleri, ulaşım ve kaplıca yatırımları öne çıkmış; idarî ve yasal düzenlemeler, Henri Prost’un görevlendirilmesi ve imar planlarıyla yeniden imar kurumsallaşmaya başlamıştır. Diplomatik ziyaretler, basın gezileri ve kamusal yapılar bu müdahaleleri yurt içi ve yurt dışı kamuoyuna tanıtmıştır. Çalışma, 1920’lerin iskân kayıtlarında yer alan su ve sıtma sorunlarının, Yalova’nın sağlık kenti imgesi şekillenirken 1930’larda yeni müdahalelerle yeniden ele alındığını göstermektedir. Kaplıca ekonomisi, İstanbul bağlantısı ve devlet başkanının ikameti, bu küçük kıyı yerleşimini savaş sonrası onarımla devletin kendini kamuoyuna sunma çabasının aynı mekânda yürütüldüğü bir vitrin kente dönüştürmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Erken Cumhuriyet kentleşmesi
• mübadil iskânı
• halk sağlığı
• mekânsal temsil
• Henri Prost

Destekleyen Kurum

Finansal destek bulunmamaktadır.

Etik Beyan

Bu çalışma için etik kurul iznine gerek yoktur. Buna ilişkin ıslak imzalı onam formu makale süreç dosyasına eklenmiştir.

Teşekkür

Teşekkür edilecek kişi veya kurum bulunmamaktadır.

Settlement, Health and Urban Planning in Yalova and Its Environs (1921–1938)

Öz

This study examines how settlement, public health and urban planning interventions were connected in Yalova and its environs between 1921 and 1938, and under what conditions the town’s image as a health resort emerged in the 1930s. As these processes have been studied in separate literatures, their intersection in a single settlement remains insufficiently explained. The theoretical framework combines urban modernisation, the local reinterpretation of planning knowledge and spatial representation through the concept of the showcase town. Using qualitative historical analysis, the study critically compares archival documents, relief and inquiry reports, plans, testimonies and selected articles from four national newspapers, distinguishing existing conditions, proposals and implementation. The findings show that destruction and evacuation in 1921 disrupted settlement patterns and livelihoods. Decisions on the resettlement of exchangees in 1924 weighed land, olive groves, water, malaria risk and security together. After 1929, marsh drainage, stream regulation, transport and spa investments gained prominence, while administrative and legal measures, Henri Prost’s appointment and development plans began to institutionalise reconstruction. Diplomatic visits, press tours and public buildings presented these interventions to domestic and foreign audiences. The study shows that the water and malaria problems documented in the settlement records of the 1920s were taken up again through new interventions in the 1930s, while Yalova’s image as a health resort was taking shape. The spa economy, the connection to Istanbul and the head of state’s residence turned this small coastal settlement into a showcase town where post-war reconstruction and the state’s self-presentation shared the same space.

Anahtar Kelimeler

• Early Republican urbanisation
• population-exchange resettlement
• public health
• spatial representation
• Henri Prost

Destekleyen Kurum

There is no financial support available.

Etik Beyan

Ethical committee approval is not required for this study. A signed consent form regarding this has been included in the article’s submission file.

Teşekkür

There is no individual or institution to thank.

Kaynakça

1. Akcan, E. (2012). Architecture in translation: Germany, Turkey, and the modern house. Duke University Press. https://doi.org/10.1215/9780822395577
2. Akgün, S. K. (2023). Atatürk, Yalova ve Türkiye’nin çağdaşlaşması. H. Karabağ Arslan (Ed.), Osman Gazi’den Atatürk’e Cumhuriyet’in 100. yılı ve Yalova içinde (ss. 29–42). Gaye Kitabevi.
3. Akgün, S. K., & Uluğtekin, M. (2020). Yeni belgelerin ışığında Hilâl-i Ahmer’den Kızılay’a (Cilt 1). Türk Kızılay.
4. Akyol, A. (1998). Atatürk ve Yalova. Yalova Valiliği Yayınları.
5. Akyol, A. (2005). Atatürk’ün kenti Yalova. Yalova Belediyesi Yayınları.
6. Altaban, Ö. (2023). Cumhuriyet’in kent planlama politikaları ve Ankara deneyimi. İ. Tekeli (Ed.), Cumhuriyet’in 100 yıllık serüveninde yerel yönetimler ve şehircilik: Kent planlama deneyimi içinde (Cilt 3, ss. 184–209). Marmara Belediyeler Birliği Kültür Yayınları.
7. Arı, K. (2009). Büyük mübadele: Türkiye’ye zorunlu göç (1923–1925). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
8. Assemblée nationale. (t.y.). Marcel Deschaseaux. Base de données des députés français depuis 1789. https://www2.assemblee-nationale.fr/sycomore/fiche/(num_dept)/2426

9. Atatürk, dün Otel Termal Yalovanın ilk misafiri oldular. (1938, 23 Ocak). Cumhuriyet, 1, 3.
10. Atatürk dün Yalovada yeni kaplıcaları gezdiler. (1938, 23 Ocak). Akşam, 1, 6.
11. Atılgan, A. (2015, 13 Ağustos). Hacı Mehmet Köyü. Mimdap. https://mimdap.org/yazi-yorum/hacy-mehmet-koyu-arif-atylgan-3/
12. Başvekil dün gazetecileri Yalovada kabul etti: Birlikte yenilen öğle yemeğinde B. Şükrü Kaya da bulundu. (1938, 25 Ocak). Akşam, 1, 8.
13. Belediye Yapı ve Yollar Kanunu (Kanun No. 2290). (1933, 21 Haziran). Resmî Gazete (Sayı 2433).
14. Beş ev, banyolar tamir edildi elektrik tenviratı başladı. (1929, 1 Eylül). Akşam, 1.
15. Bilâl. (1931, 21 Ağustos). Yalova yolu ve Bursa...: Bursa’ya gidenler, niçin Mudanya’yı bırakıp Yalova’yı tercih ediyorlar? Cumhuriyet, 3.
16. Bilsel, F. C. (2023). Henri Prost ve İstanbul’un ilk nazım planı: Cumhuriyet Dönemi’nde tarihî şehrin mekânsal dönüşümünü tasarlamak. İ. Tekeli (Ed.), Cumhuriyet’in 100 yıllık serüveninde yerel yönetimler ve şehircilik: Kent planlama deneyimi içinde (Cilt 3, ss. 130–171). Marmara Belediyeler Birliği Kültür Yayınları.
17. Bozdoğan, S. (2001). Modernism and nation building: Turkish architectural culture in the early Republic. University of Washington Press.
18. Cengizkan, A. (2004). Mübadele konut ve yerleşimleri. Arkadaş Yayınları.
19. Cengizkan, A. (Ed.). (2009). Fabrika’da barınmak: Erken Cumhuriyet Dönemi’nde Türkiye’de işçi konutları: Yaşam, mekân ve kent. Arkadaş Yayınları.
20. Çakmak, F. (2023). Cumhuriyet Türkiyesi’nin bulaşıcı ve salgın hastalıklarla mücadelesi üzerinden Yalova ve çevresine bakış. H. Karabağ Arslan (Ed.), Osman Gazi’den Atatürk’e Cumhuriyet’in 100. yılı ve Yalova içinde (ss. 119–142). Gaye Kitabevi.
21. Çelebi Gürkan, Ü. (2019). Erken Cumhuriyet Dönemi’nde kamusal mekânda modernliğin temsili: Isparta kenti örneği. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, (19), 145–158. https://doi.org/10.22520/tubaked.2019.19.009
22. Çelik, R. (2009). Millî Mücadele dönemi Yalova ve çevresinden göçler. Tarih Dergisi, 50, 149–170.
23. Çevik, Z., & Karakuş, U. (2018). Millî Mücadele döneminde Osmanlı Hükümeti’nin İstanbul’a gelen Batı Anadolu mültecilerine yardımları (1919–1922). Mediterranean Journal of Humanities, 8(2), 277–290. https://doi.org/10.13114/MJH.2018.422
24. Çufalı, M. (1998). İstiklal Harbi döneminde Batı Anadolu’da Yunan zulmü, 1921 (Arnold Toynbee’nin eşi Bayan Rosalind Toynbee’nin izlenimleri). Atatürk Yolu Dergisi, 6(21), 33–48. https://doi.org/10.1501/Tite_0000000113
25. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi. (1922, 12 Ocak). Yunan işgali dolayısıyla Bursa ve kazalarında zarar ve ziyana uğrayan muhacir ve mültecilere ait beyanname. Fon Kodu 272.0.0.12, Yer No. 39.36.2.
26. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi. (1924a, 17 Haziran). Vodine ve Florina ahalisinin Yalova’da iskanlarının araştırılması. Fon Kodu 272.0.0.11, Yer No. 18.86.17.
27. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi. (1924b, 29 Eylül). Karamürsel ve Yalova kazalarıyla köylerinde iskan edilen muhacirlerin genel durumlarıyla ilgili raporun takdimi. Fon Kodu 272.0.0.11, Yer No. 19.95.22.
28. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi. (1924c, 18 Ekim). Yalova’nın Koru köyünde iskan edilen Drama muhacirlerinden Nuh’un zeytin toplama işinin ellerinden alındığına dair telgrafı. Fon Kodu 272.0.0.11, Yer No. 19.97.22.
29. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi. (1926, 28 Ocak). Yalova’nın Hacı Mehmet Çiftliği’nde iskan olunan Drama’nın Demirciören köyü mübadil muhacirlerinin arazi istekleri. Fon Kodu 272.0.0.12, Yer No. 47.87.28.
30. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi. (1929, 20 Kasım). Yalova’nın kaza statüsüne alınmasına ilişkin kanun layihası. Fon Kodu 30.18.1.2, Yer No. 6.55.16.
31. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi. (1930, 2 Nisan). Yalova havalisindeki bataklıkların kurutulması ve derelerin ıslahına ilişkin kararname. Fon Kodu 30.18.1.2, Yer No. 9.17.1.
32. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi. (1935, 5 Mart). Yalova kaplıcalarının imarı ve Henri Prost’un görevlendirilmesine ilişkin kararname. Fon Kodu 30.18.1.2, Yer No. 52.17.1, Karar Sayısı 2/2124.
33. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi. (1936, 27 Kasım). Yalova kaplıcaları sıcak su menbalarının kaptajını tetkik etmek üzere Fransa’dan mütehassıs getirilmesine ilişkin kararname. Fon Kodu 30.18.1.2, Yer No. 70.91.20.
34. Eldem, S. H. (1938). Yalova Termal oteli. Arkitekt, (87), 67–81.
35. Erkmen, N. (1938, 8 Temmuz). Yalova kaplıcaları gün geçtikçe güzelleşiyor. Akşam, 4.
36. Fethi Bey yeni fırka yapıyor. (1930, 9 Ağustos). Cumhuriyet, 1, 4.
37. Gazi Hazretleri: Dün Rus sefirini kabul buyurdular. (1931, 26 Ağustos). Cumhuriyet, 3.
38. Gazi Hazretleri: Dün Yalovada Fransız sefirini kabul ettiler. (1933, 2 Ağustos). Cumhuriyet, 3.
39. Gazi Hz. (1929, 13 Eylül). Cumhuriyet, 1.
40. Gazi Hz.: Dün Yalo[v]ayı teşrif buyurdular. (1929, 20 Ağustos). Cumhuriyet, 1.
41. Gazi Hz.: Dün Yalova’yı teşrif buyurdular. (1929, 13 Eylül). Milliyet, 1.
42. Gazi Hz. gelecek seneyi nerede geçirecekler? (1929, 2 Eylül). Milliyet, 1.
43. Gazi Hz. hava kahramanlarını kabul ettiler. (1931, 2 Ağustos). Cumhuriyet, 1, 6.
44. Gehri, M. (1921). Mission d’enquête en Anatolie (12–22 mai 1921). Revue Internationale de la Croix-Rouge, 3(31), 721–735. https://doi.org/10.1017/S1026881200027094
45. Hilâl-i Ahmer Cemiyeti. (1339/1923). 1335–1338 [1919–1922] dört senelik devreye ait rapor: 1339 [1923] senesi Hilâl-i Ahmer Meclis-i Umumisine takdim edilen. Türkiye Hilâl-i Ahmer Cemiyeti Merkez-i Umumisi.
46. Hirschon, R. (Ed.). (2005). Ege’yi geçerken 1923 Türk-Yunan zorunlu nüfus mübadelesi (M. Pekin & E. Altınay, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
47. İskân Tarihçesi. (1932). Hamit Matbaası.
48. Karabağ, H. (2020). Yalova ve çevresine yerleştirilen mübadele göçmenleri. H. Karabağ (Ed.), 27 Temmuz 1302 Yalakova Zaferi ve Osmanlı Devleti’nin kuruluşu: Sempozyum bildiri kitabı içinde (ss. 276–320). Gaye Kitabevi.
49. Karabağ, H. (2022). Hilâl-i Ahmer Cemiyeti ve arşiv kayıtlarında Yalova’dan İstanbul’a taşınan muhacirler (1921–1922). H. Karabağ (Ed.), Yalakova’dan Yalova’ya: Prof. Dr. Halil İnalcık anısına Yalova tarihi araştırmaları içinde (ss. 191–221). Gaye Kitabevi.
50. Karabağ, H., & Ersevinç, M. (2021). Atatürk’ün kenti Yalova (1929–1938). Yalova Belediyesi Kültür Yayınları.
51. Karataş, M. (2021). Erken Cumhuriyet Dönemi’nde Çanakkale’nin kentsel gelişimi (1923–1950). Tarih ve Günce, (8), 39–56.
52. Kaya, A. (2023). Kaplıcalardan termal otellere: Yalova Termal. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 1812–1832. https://doi.org/10.30561/sinopusd.1361219
53. Kaya, M. (2007). XIX. yüzyılda İzmit (Kocaili) Sancağı’nın demografik durumu ve iskân siyaseti. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Araştırmaları Dergisi, 26(41), 59–80. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000394
54. Keyder, Ç. (2005). Nüfus mübadelesinin Türkiye açısından sonuçları. R. Hirschon (Ed.), Ege’yi geçerken: 1923 Türk-Yunan zorunlu nüfus mübadelesi içinde (M. Pekin & E. Altınay, Çev., ss. 53–72). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
55. Köşk bugün yürüyor. (1930, 9 Ağustos). Vakit, 1.
56. Les eaux thermales de Yalova. (1934, Aralık). La Turquie Kemaliste, (4), 20–22.
57. M. Jorj Bone: Gazi Hz. tarafından kabul buyuruldu. (1934, 10 Ağustos). Cumhuriyet, 1, 6.
58. Mehmet Asım. (1932, 23 Temmuz). Yalovada bir gün. Vakit, 1–2.
59. Menekay, S. (2010). Ulu Önder’den çevrecilik dersi: Yalova’da Yürüyen Köşk’ün hikâyesi. Dirim Tıp Gazetesi, 85(4), 1–5.
60. Muhalefet fırkası resmen teşekkül etti. (1930, 13 Ağustos). Milliyet, 1–2.
61. Mübadele Günlüğüm. (2022, 2 Şubat). Drama’ya bağlı Türk köyleri ve sandıkları açmadan bekleyenler. https://serhira.blogspot.com/2019/01/drama-kazasina-bagli-koyler-ve.html
62. Mübadele, İmar ve İskân Kanunu (Kanun No. 368). (1923, 18 Kasım). Resmî Ceride (Sayı 43).
63. Nadi, Y. (1929, 14 Eylül). Yalovada yeni bir âlem vücude geldi. Cumhuriyet, 1, 3.
64. Oran, A. S. (1938). Yalova imar plânı ve raporu. Arkitekt, (89–90), 171–172.
65. Ömer Nazım. (1932, 5 Ekim). Yalova kaplıcaları. Cumhuriyet, 4.
66. Perihan, M., & Aşur, F. (2020). Tarihî kentsel peyzaj ve kent kimliği ilişkisi. Kent Akademisi, 13(1), 163–175. https://doi.org/10.35674/kent.674634
67. Prost, H. (t.y.-a). Yalova Kaplıcaları, plan d’ensemble au 1/2000. Fonds Henri Prost (HP-DES-005-01-01). Centre d’archives d’architecture contemporaine, Cité de l’architecture et du patrimoine, Paris.
68. Prost, H. (t.y.-b). Yalova Kaplıcaları, aménagement du centre du parc thermal. Fonds Henri Prost (HP-DES-005-01-02). Centre d’archives d’architecture contemporaine, Cité de l’architecture et du patrimoine, Paris.
69. Prost, H. (t.y.-c). Henri Prost Yalova kaplıcaları sahasında. Fonds Henri Prost (VF-05-12-06-01). Centre d’archives d’architecture contemporaine, Cité de l’architecture et du patrimoine, Paris.
70. Ragıp Kemal. (1934, 23 Mart). Yalovada kış günleri nasıl geçer? Vakit, 6.
71. Refik, A. (1936, Haziran). Bursa – Yalova. La Turquie Kemaliste, (13), 2–10.
72. Reisicumhurumuz: Dün Abbas Hilmi Paşayı kabul ettiler. (1938, 26 Ocak). Cumhuriyet, 1.
73. Reports on atrocities in the districts of Yalova and Guemlek and in the Ismid Peninsula (Turkey No. 1 (1921), Cmd. 1478). (1921). His Majesty’s Stationery Office.
74. Reşit Süleyman. (1929, 31 Ağustos). Yalovada imar faaliyeti: Kaplıcaları, otelleri, elektrik ve telsizi ile asrî bir şehir. Cumhuriyet, 1–2.
75. Sarı, M. (2016). Mübadele’de Hilâl-i Ahmer Cemiyeti’nin faaliyetleri: Kocaeli örneği (Ocak–Haziran 1924). H. Selvi, B. Çelik, & A. Yeşildal (Ed.), Uluslararası Karamürsel Alp ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu – II bildirileri içinde (Cilt 1, ss. 481–496). Kocaeli Büyükşehir Belediyesi.
76. Sarıtunç, B. (2022). 1932–1942 yılları arasında Türk basınında çıkan Sapanca ile ilgili haberlerin muhteva analizi. İ. Koç, F. Çelebi Boz, H. Sarıaltın, & T. Uslu (Ed.), Dünden bugüne Sapanca (Toplumsal-kültürel-iktisadi-tarihi-coğrafi boyutuyla) içinde (ss. 83–94). Nobel Bilimsel Eserler.
77. Seçkin, S. (2023). Yalova’da Erken Cumhuriyet Döneminde planlanan projeler. H. Karabağ Arslan (Ed.), Osman Gazi’den Atatürk’e Cumhuriyet’in 100. yılı ve Yalova içinde (ss. 143–161). Gaye Kitabevi.
78. Sefa, İ. (1938, Ağustos). The enchanting Bosphorus. La Turquie Kemaliste, (25–26), 18–21.
79. Sıtma Mücadelesi Kanunu (Kanun No. 839). (1926, 29 Mayıs). Resmî Ceride (Sayı 384).
80. Sofuoğlu, A. (2002). Kurtuluş Savaşı döneminde Kocaeli-Yalova-İznik çevresinde Rum ve Ermeni terörü. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 18(54), 795–814.
81. Soysal, İ. (1989). Türkiye’nin siyasal andlaşmaları (Cilt 1, 1920–1945). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
82. Tekeli, İ. (2023). Türkiye’de Cumhuriyet Dönemi’nde kentsel gelişme ve kent planlaması. A. Arlı (Ed.), Cumhuriyet’in 100 yıllık serüveninde yerel yönetimler ve şehircilik: Kentleşme ve toplumsal değişim içinde (Cilt 2, ss. 26–47). Marmara Belediyeler Birliği Kültür Yayınları.
83. Teşkilâtı Mülkiye Kanunu (Kanun No. 877). (1926, 26 Haziran). Resmî Ceride (Sayı 404).
84. Topçu, İ., & İzgöer, A. Z. (Ed.). (2020). Hilâl-i Ahmer mecmuaları (Cilt 1). Kızılay Yayınları.
85. Toynbee, A. J. (2007). Türkiye’de ve Yunanistan’da Batı meselesi (K. M. Orağlı, Çev.). Yeditepe Yayınevi.
86. Türkün Kanadlı Amazonu: Hava kahramanımız Sabiha Gökçen Yalovada Atasına tazimlerini sundu. (1937, 23 Haziran). Cumhuriyet, 1, 4.
87. Uluslararası Kızılhaç Komitesi Arşivi (ICRC). (1921). 1921 Yalova-Samanlı Dağları hattında tahliyeye ilişkin fotoğraflar. ICRC Audiovisual Archives, Cenevre. https://avarchives.icrc.org
88. Umumi Hıfzıssıhha Kanunu (Kanun No. 1593). (1930, 6 Mayıs). Resmî Gazete (Sayı 1489).
89. Yalova beş sene içinde tam bir su şehri olacak. (1935, 26 Mayıs). Akşam, 1.
90. Yalova’da: Seyrisefain balosu mükemmel oldu. (1930, 9 Ağustos). Cumhuriyet, 1.
91. Yalova için gelen Fransız şehircileri: M. Prost projeye göre tetkikat yapıyor. (1935, 27 Mayıs). Cumhuriyet, 1.
92. Yalova Kaplıcaları ile Kaplıcalar Bölgesinin İdaresi Hakkında Kanun (Kanun No. 3287). (1937, 25 Aralık). Resmî Gazete (Sayı 3792).
93. Yalova Kaplıcalarının İşletilmesi ve Kaplıcaların İnkişafı İşlerinin Sıhhat ve İçtimaî Muavenet Vekâletine Bağlı Hükmî Şahsiyeti Haiz Bir Teşekküle Devri Hakkında Kanun (Kanun No. 3653). (1939, 4 Temmuz). Resmî Gazete (Sayı 4249).
94. Yalova Kent Müzesi Arşivi. (t.y.). Yalova’ya ilişkin tarihî fotoğraf ve belge koleksiyonu. Yalova Kent Müzesi, Yalova.
95. Yalova’nın Kaza Haline Konulmasına Dair Kanun (Kanun No. 1533). (1929, 9 Aralık). Resmî Gazete (Sayı 1366).
96. Yalova Valiliği. (t.y.). Yürüyen Köşk. https://www.yalova.gov.tr/yuruyen-kosk
97. Yalova yakında tamamen bir su şehri olacak. (1935, 25 Mayıs). Akşam, 1.
98. Yalovada bir otel proje müsabakası. (1934). Arkitekt, (40), 105–116.
99. Yalovanın imar ve ihyası. (1929, 28 Ağustos). Milliyet, 1.
100. Yalovanın imarı: Mimar M. Örley Yalovaya gitti. (1929, 30 Ağustos). Akşam, 2.
101. Yalovanın imarı: Oteller inşasına başlanıyor, imar faaliyeti devam etmektedir. (1929, 27 Ağustos). Milliyet, 1.
102. Yalovaya rağbet başladı: Cuma günleri banyolara binlerce halk gidiyor. (1929, 15 Eylül). Akşam, 1.
103. Yıldırım, O. (2006). Diplomacy and displacement: Reconsidering the Turco-Greek exchange of populations, 1922–1934. Routledge.