Sovyet İşgalinden Taliban’ın Yükselişine: Afganistan’da Siyasal Dönüşüm

Öz

Afganistan, Soğuk Savaş yıllarında büyük güç rekabetinin, bölgesel müdahalelerin ve iç siyasal parçalanmanın iç içe geçtiği başlıca çatışma alanlarından biri hâline gelmiştir. Mevcut çalışma, Aralık 1979’daki Sovyet işgalinden Eylül 1996’da Taliban’ın Kabil’i ele geçirmesine kadar geçen dönemde Afganistan’da yaşanan siyasal dönüşümü tarihsel bağlamı içinde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırma, söz konusu dönüşümün uluslararası konjonktür, bölgesel dinamikler ve iç siyasal gelişmelerin kesişiminde nasıl şekillendiği sorusuna odaklanmaktadır. Yöntem olarak nitel tarihsel analiz benimsenmiş; siyasi tarih ve uluslararası ilişkiler disiplinlerinin kesişiminde, tarihsel süreç içinde ortaya çıkan nedensellik ilişkileri doküman incelemesine dayalı olarak değerlendirilmiştir. İncelemede Sovyetler Birliği’nin işgal kararında etkili olan stratejik ve ideolojik unsurlar, Amerika Birleşik Devletleri’nin Carter ve Reagan doktrinleri çerçevesinde izlediği Soğuk Savaş politikaları, mücahit direnişinin örgütsel yapısı ile Pakistan ve Suudi Arabistan gibi bölgesel aktörlerin sağladığı destek mekanizmaları ele alınmıştır. Bulgular; Sovyet çekilmesinin Afganistan’da istikrar üretmediğini, aksine Necibullah yönetiminin Millî Uzlaşma siyasetinin sınırlı kaldığını, mücahit gruplar arasındaki iktidar mücadelesinin iç savaşı derinleştirdiğini ve ortaya çıkan siyasal-toplumsal çözülmenin Taliban hareketinin yükselişine elverişli bir zemin hazırladığını göstermektedir. Çalışma; bağımlılık teorisi ile vekâlet savaşları yaklaşımını birlikte değerlendirerek, büyük güç rekabeti, bölgesel aktör müdahaleleri ve iç siyasal bölünmeler birleşmelerinin Afganistan’da uzun süreli istikrarsızlık ürettiği sonucuna ulaşmaktadır. 1979-1996 Dönemi, bu nedenle yalnızca bir rejim değişikliği süreci değil, aynı zamanda Afganistan’ın siyasal yapısını kalıcı biçimde dönüştüren ve günümüz bölgesel güvenlik dengelerinin tarihsel arka planını oluşturan bir dönemdir.

Anahtar Kelimeler

• Afganistan
• Sovyet İşgali
• Siyasal Dönüşüm
• Vekâlet Savaşı
• Taliban

From the Soviet Invasion to the Rise of the Taliban: Political Transformation in Afghanistan

Öz

Afghanistan became one of the principal arenas in which great power rivalry, regional intervention, and internal political fragmentation intersected during the Cold War. This study analyses the political transformation of Afghanistan from the Soviet invasion of December 1979 to the Taliban’s capture of Kabul in September 1996 within its historical context. It aims to demonstrate how this transformation was shaped at the intersection of the international conjuncture, regional dynamics, and domestic political developments. Methodologically, the study is based on qualitative historical analysis and is situated at the intersection of political history and international relations. Within this framework, historical causal relations are examined through document-based analysis. The study addresses the strategic and ideological factors behind the Soviet Union’s decision to invade, the reflections of Cold War policies shaped by the Carter and Reagan Doctrines of the United States, the organizational structure of the mujahideen resistance, and the support mechanisms provided by regional actors such as Pakistan and Saudi Arabia. The findings indicate that the Soviet withdrawal did not produce stability in Afghanistan; on the contrary, the limited effectiveness of Najibullah’s National Reconciliation policy, combined with the power struggle among mujahideen groups, deepened the civil war and created a political and social environment conducive to the rise of the Taliban. By evaluating dependency theory together with the proxy war approach, the study concludes that the interaction of great power competition, regional interventions, and internal political divisions generated a prolonged period of instability in Afghanistan. In this respect, the period from 1979 to 1996 should be regarded as not only a phase of regime change but also as a critical period, that transformed Afghanistan’s political structure and shaped the historical background of contemporary regional security dynamics.

Anahtar Kelimeler

• Afghanistan
• Soviet Invasion
• Political Transformation
• Proxy War
• Taliban

Kaynakça

1. Alpkaya, G. (2001). İnsan hakları konusu. In B. Oran (Ed.), Türk dış politikası: Kurtuluş Savaşı’ndan bugüne olgular, belgeler, yorumlar (Vol. 2, pp. 184-190). İletişim Yayınları.
2. Armaoğlu, F. (2003). 20. yüzyıl siyasi tarihi. Alkım Yayınevi.
3. Aydın, M., et al. (2012). Strateji ve güvenlik (Publication No. 2731). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
4. BBC Türkçe. (2025). SSCB’siz 20 yıl. BBC News. https://www.bbc.com/turkce/ozeldosyalar/2011/08/110817_ussr_timeline
5. Broxup, M. (1984). Sovyetler Afganistan’da bir işgalin anatomisi (R. Malyalı, Çev.). Ankara: ODTÜ Asya-Afrika Araştırmaları Grubu Yayınları.
6. Churchill, W. (1946). The sinews of peace. Westminster College. https://www.nationalchurchillmuseum.org/sinews-of-peace-iron-curtain-speech.html
7. Esmail, M. I. (2004). Komünist işgalden liberal istilaya trajik Afganistan. Tarih ve Düşünce.
8. Halliday, F. (1985). Yeni soğuk savaş: Sovyet-ABD ilişkileri (İ. Özünlü, Trans.). Belge Yayınları.

9. Hanieh, A. (2012). Körfez ülkelerinde kapitalizm ve sınıf (B. Ahıska & S. Doğan, Trans.). NotaBene Yayınları.
10. Kasapoğlu, C., et al. (2015). Afganistan AF-PAK denklemi. Bahçeşehir Üniversitesi Uluslararası Güvenlik ve Stratejik Araştırmalar Merkezi. http://busam.bahcesehir.edu.tr/rapor/index/id/22
11. Kavuncu, S. (2013). Nükleer silahsızlanma yolunda START süreci. Bilge Strateji, 5(8), 125-148.
12. Kayapınar, M. A. (2005). Sistemik dönüşüm ve Amerika'nın düşüşü. In F. S. Turhan (Ed.), Küresel güçler içinde. Küre Yayınları.
13. Kissinger, H. (2011). Diplomasi (İ. H. Kurt, Trans.; 10th ed.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
14. Kocaoğlu, M. A. (1996). Rusya'nın tarihe düşen emperyalist gölgesi. Bilig: Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, (3), 42-48.
15. Mamdani, M. (2005). İyi Müslüman kötü Müslüman: Amerika, soğuk savaş ve terörün kökenleri (S. Altınçekiç, Trans.). 1001 Kitap.
16. Oğuz, E. (1996). Afganistan: Direnişten iç savaşa. Cep Kitapları.
17. Osmanoğlu, M. (1990). Afganistan cihadının 10 yılı. Rehber Yayıncılık.
18. Özev, M. H. (2012). Küresel ve bölgesel güçlükler karşısında Pakistan'ın demokratikleşme çabaları. Güvenlik Stratejileri, 8(16), 149-173.
19. Riasanovsky, N. V., & Steinberg, M. D. (2011). A history of Russia (8th ed.). Oxford University Press.
20. Şadıhahanov, E. (2006). Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecinde etkili olan bölge sorunları ve milliyetçilik hareketleri. Sosyoloji Konferansları Dergisi, (33), 1-22.
21. Tellal, E. (2007). 20. Yüzyılın dengelerine neler oluyor? Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 62(4), 227-240.
22. Uysal, H. (1996). Afganistan: İşgal ve direniş. Öteki Yayınevi.
23. Uzgel, İ. (2001). ABD ve NATO'yla ilişkiler. In B. Oran (Ed.), Türk dış politikası: Kurtuluş Savaşı’ndan bugüne olgular, belgeler, yorumlar (Vol. 2, pp. 255-267). İletişim Yayınları.
24. Yazıcı, O. (2001). Rusların sıcak denizlere inme çabaları I: Afganistan'ın uluslararası politika alanında yerini alışı. Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 1(1), 87-102.