Van/Şabaniye Tümülüsü Geç Demir Çağı Çanak Çömleği Üzerinde Boyalı Bir Av Sahnesi

Öz

Şabaniye Tümülüsü; Van ili, Edremit ilçesi, sınırları içerisinde yer alan Van Gölü Havzası’nda kazılan ilk tümülüstür. Tümülüste, bugüne kadar yapılan kazılarda, Geç Demir Çağ’a (MÖ 7-4. yy.) ait yedi farklı mal grubunda 10 farklı tipolojiye sahip çanak çömlek formu bulunmuştur. Söz konusu bu çanak çömlekler içerisinde boyalı örnekler (triangle ware, festoon ware) önemli buluntu grupları içerisinde yer almıştır. Şabaniye Tümülüsü’nde 2022 yılında yapılan kazılar esnasında ele geçen boyalı örnekler içerisindeki av sahnesinin tümülüste bugüne kadar bir örneğine rastlanılmamıştır. Atın üzerinde, elinde mızrağıyla karşısındaki büyükbaş (boğa?) hayvana saldırır bir şekilde tasvir edilen silüet tekniğindeki insan figürü, olasılıkla Paradeisos’taki bir av sahnesini temsil etmektedir. Bu çalışmanın amacı, Persepolis kabartmalarında ve Geç Demir Çağ tabakalı arkeolojik merkezlerde ele geçirilmiş olan çanak çömlek, mühür ve bullalardaki benzer sahneleri karşılaştırarak söz konusu sahneyle, Van Gölü Havzası’nın Geç Demir Çağ’ına ışık tutmaktır. Ayrıca kraliyet gücünün göstergesi olan Paradeisos’daki bu avlanma sahnesinin, kraliyet yaşam tarzının bir yansımasına örnek olabileceği düşünülmektedir. Çalışma boyunca çağdaş merkezlerdeki bulgular, tipolojik ve ikonografik analiz ile ele alınmıştır. Av sahnesinin anlaşılabilmesi için karşılaştırmalı yöntem kullanılmış ve av sahnesinin MÖ 5. yüzyıla tarihlendirilebileceği ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Van Gölü Havzası
• Geç Demir Çağ
• Pers/Akhaimenid dönem (MÖ 5. Yüzyıl)
• Şabaniye Tümülüsü
• çanak-çömlek

Destekleyen Kurum

Yazarlar bu araştırma için herhangi bir mali destek almamıştır.

Etik Beyan

Bu çalışma, insan veya hayvan deneklerin doğrudan dahil olduğu bir veri toplama sürecini içermediğinden, Etik Kurul onayı gerektirmemektedir.

Teşekkür

Doç. Dr. Hakan Yılmaz'a teşekkür etmek istiyorum.

A Painted Hunting Scene on Late Iron Age Pottery from the Van/Şabaniye Tumulus

Öz

The Şabaniye Tumulus; located within the borders of the Edremit district of Van province, is the first tumulus to be excavated in the Lake Van Basin. Excavations carried out at the tumulus to date have yielded pottery forms belonging to the Late Iron Age (7th–4th centuries BC), comprising ten different typologies across seven different ware groups. Among this pottery, painted examples (triangle ware, festoon ware) constitute an important group of finds. The hunting scene found among the painted examples recovered during the 2022 excavations at the Şabaniye Tumulus has no parallel previously encountered at the tumulus. The silhouette-style human figure, depicted on horseback attacking a bovine (bull?) animal facing it with a spear in hand, probably represents a hunting scene set in a paradeisos. The aim of this study is to shed light on the Late Iron Age of the Lake Van Basin by comparing this scene with similar scenes found on pottery, seals, and bullae from the Persepolis reliefs and from stratified Late Iron Age archaeological centers. It is further suggested that this hunting scene in the paradeisos, an indicator of royal power, may exemplify a reflection of the royal lifestyle. Throughout the study, finds from contemporary centers are examined through typological and iconographic analysis. A comparative method was employed to interpret the hunting scene, and it is proposed that the scene can be dated to the 5th century BC.

Anahtar Kelimeler

• Lake Van Basin
• Late Iron Age
• Persian/Achaemenid period (5 th century BC.)
• Şabaniye Tumulus
• pottery

Destekleyen Kurum

The authors received no financial support for this research.

Etik Beyan

As this study does not involve a data collection process directly involving human or animal subjects, it does not require approval from the Ethics Committee.

Teşekkür

I would like to thank Assoc. Prof. Dr. Hakan Yılmaz.

Kaynakça

1. Akarsu, R. & Afshari, L. (2019). Kars Müzesi geç demir çağı boya bezemeli seramikleri. A. Özfırat, Ş. Dönmez, M. Işıklı & M. Saba (Eds.) Orta ve Doğu Anadolu geç demir çağı: Post-Urartu, Med ve Akhaimenid İmparatorlukları (pp. 431-440). Ege Yayınları.
2. Altunkaynak, G. (2019). Karaz’dan Büyük İskender’e Erzurum Ovası’nda büyük bir keşif. Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
3. Ayaz, G. (2023). Van/Çatak kırsalında yeni arkeolojik keşifler: Uzuntekne-Sakıt Kalesi ve Kaniye Bekan Nekropolü. Külliye Dergisi, 4(2), 378-397. https://doi.org/10.48139/aybukulliye.1352502
4. Bakır, T. (2003). Daskyleion (Tyaiy Drayahya) Hellespontine Phrygia bölgesi Akhaemenid satraplığı, Anadolu, 25. 1-26.
5. Biber, H., Acar, E., Yılmaz, H., Çavuşoğlu, R., Erdoğan, S. & Kılıç, S. (2025). İremir Höyük kurtarma kazıları 2021-2023. C. Keskin (Ed.), 44. Kazı Sonuçları Toplantısı, 5 (pp. 107-126). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
6. Briant, P. (2002). From Cyrus to Aleksander a history of the Persian Empire. (P. T. Daniels, Trans.). Eisenbrauns.
7. Bulut, H. (2017). Yeryüzü cennetleri: Pers bahçeleri ve paradeisosları. K. İren, Ç. Karaöz & Ö. Kasar (Eds.), Persler Anadolu’da kudret ve görkem (pp. 174-183). Yapı Kredi Yayınları.
8. Demir, B., & Yavuz, S. (2021). Malatya Üçtepe II Tümülüsü Pers Kral Yolu üzerinde bir hellenistik mezar yapısı. Phaselis, 7, 39-45. http://dx.doi.org/10.18367/Pha.21004

9. Dyson, R.H. (1963). Archaeological scrap glimpses of history at Ziwiye. Expedition, 5(3), 32-37.
10. Dyson, R. H. (1965). Problems of protohistoric Iran as seen from Hasanlu. Journal of Near Eastern Studies, 24(3), 193-217. https://doi.org/10.1086/371815
11. Erdem, A. Ü. & Batmaz, A. (2008). Contributions of the Ayanis Fortress to Iron Age chronology. Ancient Near Eastern Studies, 45, 69-90. http://dx.doi.org/10.2143/ANES.45.0.2033164
12. Eskioğlu, M. (1989). Garipler Tümülüsü ve Kayseri’deki tümülüs tipi mezarlar. Türk Arkeoloji Dergisi, 48, 189-204. https://izlik.org/JA82FM77UM
13. Herodotus. (2017). Historiai. M. Ökmen (Trans.), İş Bankası Yayınları. (Publication date of the original work, 5th BC).
14. Kalkan, H. (2008). M.Ö. 6. 4. yüzyılda Doğu Anadolu: Arkeolojik veriler ışığında tarihsel ve kültürel değerlendirme (Doctoral dissertation, Ege University). Higher Education Council National Thesis Center.
15. Kalkan, H. (2009). Akhaimenid Armenia, at ve rhyta. Arkeoloji Dergisi, 13(1), 45-53.
16. Kalkan, H. (2011). Doğu Anadolu’da geç demir çağ: Sorunlar ve gözlemler. Olba 19, 47-56. https://izlik.org/JA59XM38PC
17. Kalkan, H. (2013). A royal tradition in Karagündüz Mound: İmitatio regis. İnternational Journal of Human Sciences Volume 10(2), 707-718. http://dx.doi.org/10.14687/ijhs.v10i2.2720
18. Kalkan, H. (2014). Doğu Anadolu’da bir post-Urartu formu: Tankard. A. Özfırat (Ed.) Scripta Essays in honour of Veli Sevin a life immersed in archaeology (pp. 211-214). Ege Yayınları.
19. Kalkan, H. (2015). Van Havzası’nda post Urartu, Med ve Akhaimenid dönemlerinin kültürel tanımı üzerine. M. Işıklı & B. Can (Eds.), International symposium on East Anatolia South Caucasus culturel II (pp. 29-36). Cambridge Scholar Puslishing.
20. Kaptan, D. (2002). The Daskyleion bullae: Seal images from the western Achaemenid empire. Nederlands Instıtuut voor het Nabije Oosten.
21. Kent, R. (1953). Old Persian: Grammer, texts, lexicon. J. Pritchart (Ed.) American Oriental Series.
22. Konyar, E., Avcı, C., Genç, B., Akgün, R. G., & Tan, A. (2014). Eski Van Şehri, Kalesi ve Höyüğü kazıları 2012 yılı çalışmaları. H. Dönmez (Ed.), 35. Kazı Sonuçları Toplantısı, 2, (pp. 358-370). Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Basımevi.
23. Kroll, S. (1979). Meder in Bastam. W. Kleiss (Ed.), Bastam I ausgragunben in den Urartaischen anlagen 1972-1975 (pp. 229-233). Teheraner Forschungen 5. Gebr. Mann Verlag.
24. Xenophon. (2007). Kyros’un Eğitimi (Kyrou Paideia). F. Akderin (Trans.), Alfa Yayınları. (Publication date of the original work, 4th BC.)
25. Xenophon. (2011). Anabasis Onbinlerin Dönüşü. O. Yarlıgaş (Trans.), Kabalcı Yayınları. (Publication date of the original work, 5th BC.)
26. Muscarella, O. W. (1971). The tumuli at Se Girdan: Second report. Metropolitan Museum Journal, 4, 5-28. https://doi.org/10.2307/1512614
27. Özdemir, M. A. & Altunkaynak, G. (2019). Erzurum Müzesi geç demir çağı boya bezemeli seramikleri. A. Özfırat, Ş. Dönmez, M. Işıklı & M. Saba (Eds.) Orta ve Doğu Anadolu geç demir çağı: Post-Urartu, Med ve Akhaimenid İmparatorlukları (pp. 403-412). Ege Yayınları.
28. Özfırat, A. (2019a). Van Gölü Havzası’nda son Urartular ve Doğu Anadolu yüksek yaylasında Post-Urartu dönemi. A. Özfırat, Ş. Dönmez, M. Işıklı & M. Saba (Eds.), Orta ve Doğu Anadolu Geç Demir Çağı: Post-Urartu, Med ve Akhaimenid imparatorlukları (pp. 217-231). Ege Yayınları.
29. Özfırat, A. (2019b). Van Gölü Havzası ve Ağrı Dağı’ndaki Akhaimenid Dönemi: Karagündüz Höyüğü kazısı ve yüzey araştırması merkezleri. A. Özfırat, Ş. Dönmez, M. Işıklı & M. Saba (Eds.), Orta ve Doğu Anadolu Geç Demir Çağı: Post-Urartu, Med ve Akhaimenid imparatorlukları (pp. 263-322). Ege Yayınları.
30. Özgüç, T. (1982). Maşat Höyük II: Boğazköy’ün kuzeydoğusunda bir Hitit merkezi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
31. Öztekin, İ., E. (2006). MÖ. I. Binde Anadolu’da tümülüs geleneğinin kronolojik gelişimi ve coğrafi yayılımı [Master Thesis, Hacettepe Univesity]. Higher Education Council National Thesis Center.
32. Polat, E. (2025). The first excavation of a tumulus in the Lake Van Basin: Sabaniye Tumulus. Anatolia Research, 33, 136-159. https://doi.org/10.26650/anar.33.1797048
33. Polat, E., Yılmaz, H., Levendoğlu, M. F. & Şen, S. O. (2025). Van/Şabaniye Tümülüsü’nde arkeolojik çalışmalar yeni buluntular. H. Yılmaz (Ed.), Cumhuriyetimizin 102. Yılına ithafen: Anadolu arkeolojisi üzerine yeni araştırmalar (pp. 110-135). Bidge Yayınları. https://panel.bidgecongress.org/doi-4451994695
34. Sevin, V. (1998). Van/Karagündüz kazılarının ışığında Doğu Anadolu Geç Demir Çağ çanak çömleği. G. Arsebük, M. J. Mellink & W. Schirmer (Eds.), Karatepe’deki Işık: Halet Çambel’e Sunulan Yazılar (pp. 715-726). Ege Yayınları.
35. Sevin, V., Özfırat, A., & Kavaklı, E. (1999). Van-Karagündüz Höyük kazıları (1997 yılı çalışmaları). Belleten 63 (238), pp. 847-868. https://doi.org/10.37879/belleten.1999.847
36. Schnyder, R. (1975). Keramik und Glasfunde vom Takht-ı Suleiman 1959-1968. Archäologischer Anzeiger, 90. 181-183.
37. Şenyurt, S. Y. & Ekmen, H. (2005). Tetikom: An Iron Age settlement in Pasinler Plain. Bakü, Tiflis, Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı Arkeolojik Kurtarma Kazıları Proje Dokümanları: 1.
38. Şenyurt, S. Y. (2011). Tasmasor geç demir çağ mimarisi. S.Y. Şenyurt (Ed.), Tasmasor (pp. 39-64). Bilgin Yayınları.
39. Strabon (1903). Geography. H.C. Hamilton, Esq. & W. Falconer (Eds), George Bell & Sons (Publication date of the original work, 7th AD.)
40. Tarhan, T. & Sevin, V. (1993). Van Kalesi ve Eski Van şehri kazıları 1990 yılı çalışmaları. Belleten 57 (220), pp. 843-862. https://doi.org/10.37879/belleten.1992.1081
41. Tosun, M., Parlıtı, U., & Caner, E. (2021). An Evaluation on Eastern Anatolia Late Iron Age (Persian/Achaemenid Period). Arkeoloji Dergisi, (26), 107–120. https://doi.org/10.51493/egearkeoloji.849616
42. Yener, E. (2017). Sofraz Büyük Tümülüs kazısı. S. Özkan, H. Hüryılmaz & A. Türker (Eds.), Samsat’tan Acemhöyük’e Eski Uygarlıkların İzinde Aliye Öztan’a Armağan (pp. 301-310). Ege Üniversitesi Basımevi.
43. Yılmaz, H., Polat, E. & Özgüner, E. (2024a, February 8-9). Van/Şabaniye arkeolojik kazısı. [Paper presentation]. Uluslararası Vizyon Van Kongresi, Van, Türkiye.
44. Yılmaz, H., Polat, E., Karslı, Ö., Sancak, S., & Özgüner, E. (2024b). Şabaniye Tümülüsü Arkeo-jeofizik çalışması. H. Yılmaz (Ed.), Cumhuriyetimizin 101. Yılına ithafen: Anadolu arkeolojisi üzerine yeni araştırmalar (pp. 91-130). Bidge Yayınları. https://panel.bidgecongress.org/doi-P84CKZWA48PL
45. Yılmaz, H., Polat, E., Sancak, S., & Özgüner, E. (2024c). Van/Şabaniye Tümülüsü’nde ele geçen Geç Demir Çağ seramikleri üzerindeki bezeme örnekleri. H. Yılmaz (Ed.), Cumhuriyetimizin 101. Yılına ithafen: Anadolu arkeolojisi üzerine yeni araştırmalar (pp. 131-158). Bidge Yayınları. https://panel.bidgecongress.org/doi-5774344631
46. Yılmaz, H. & Biber, H. (2025). İremir Höyük: Biyotoplumsal arkeoloji ve antropolojik analiz-Doğu Anadolu’da bir demir çağı mezarlığı, Van, Türkiye. H. Yılmaz (Ed.), Cumhuriyetimizin 102. Yılına İthafen: Anadolu Arkeolojisi Üzerine Yeni Araştırmalar (pp. 6-80). Bidge Yayınları, https://panel.bidgecongress.org/doi-4126688194
47. Yiğitpaşa, D. (2013). Doğu Anadolu Geç Demir Çağ seramikleri üzerinde görülen figürlü ve bitkisel bezemeler. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(25), 612-628.
48. Yiğitpaşa, D. (2015). Arkeolojik veriler ışığında Doğu Anadolu Geç Demir Çağı (MÖ. 7.-4. Y.Y.) çanak çömleği. The Journal of International Social Research 8(37), 512-538. https://doi.org/10.17719/jisr.20153710620
49. Yiğitpaşa, D. (2016). Doğu Anadolu geç demir çağı kültürü. Gece Yayınları.
50. Young, T.C. (1965). A comparative ceramic chronology for western Iran, 1500-500 B.C. Iran, 3, 53-85.
51. Yücel, Ç. (2017). Malatya Tümülüsleri hakkında bir değerlendirme. İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Uluslararası Dergisi, 6 (1), 161-174. https://izlik.org/JA68MR39EN