İstanbul Kara Surları Havzasını Yeniden Yorumlamak: Ontolojik Süreklilik ve Yetkili Miras Söyleminin Eleştirisi

Öz

Bu çalışma, İstanbul Kara Surları hattını, kendi sınırlarının ötesinde Lykos deresiyle kesişen daha geniş bir hidrolojik ağın parçası olarak ele almaktadır. Çalışmanın amacı, sınır tanımlı ve anıt-merkezli koruma yaklaşımının bu ağı ne ölçüde kapsadığını incelemektir. Bu doğrultuda, Geç Antik Çağ'dan güncel mekânsal verilere uzanan kartografik ve metinsel kaynaklar, nitel ve görsel bir çapraz okuma yöntemiyle değerlendirilmiştir. Bulgular, Kara Surları hattının tarihsel olarak su, bostanlar, mezarlıklar ve ayazmalar başta olmak üzere geniş bir hidrolojik, tarımsal, dinî, kültürel ve ekonomik işlevler ağıyla birlikte şekillendiğini göstermektedir. 20. yüzyılın ortasından itibaren yoğunlaşan modernleşme ve kentleşme süreçlerine rağmen, bostanlar, günümüze ulaşan su unsurları ve tarihî dinî, defin, sivil ve sosyal yapılar başta olmak üzere bu ağın izleri sahada azalarak da olsa sürmektedir. Bu çok yönlü süreklilik, sınır tanımlı ve anıt-merkezli koruma çerçevesiyle ancak kısıtlı olarak korunmaktadır. Çalışmayla; çevreleyen dokunun tasarımına ve malzemesine yönelik doğa temelli, noktasal müdahalelerin, korumayı mekânsal düzeyde bu ağın bir parçası hâline getirip getiremeyeceği irdelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• hidrolojik havza
• kentsel tarım
• kültürel miras
• tarihsel süreklilik
• Theodosius Surları

Destekleyen Kurum

Finansal destek bulunmamaktadır.

Etik Beyan

Bu çalışma etik kurul onayı gerektirmemektedir. Bu durumu onaylayan imzalı beyan makale ile birlikte sunulmuştur.

Teşekkür

Yazarların bildireceği bir teşekkür bulunmamaktadır.

Reinterpreting the Istanbul Land Walls Basin: Ontological Continuity and the Critique of Authorized Heritage Discourse

Öz

This study situates the Istanbul Land Walls as part of a larger hydrological network that extends beyond the fortification line itself, intersecting with the Lykos stream. It asks to what extent the current boundary-defined, monument-centric conservation framework accounts for this network. Accordingly, the study applies a qualitative, image-based cross-reading of cartographic and textual sources, from Late Antique accounts to contemporary spatial data. The findings show that the Land Walls historically co-developed with a wide range of hydrological, agricultural, religious, cultural, and economic functions, including water sources, bostans (vegetable gardens), cemeteries, and ayazmas, among others. Despite the modernization and urbanization that have intensified since the mid-twentieth century, traces of this network — bostans, surviving water elements, and a wider fabric of historic religious, funerary, civic, and social structures — persist on site today, if in diminished form. This multifaceted continuity is conserved only in a limited way under the boundary-defined, monument-centric conservation framework. Building on this, the study discusses whether small-scale, nature-based interventions in the design and materiality of the surrounding fabric could bring conservation, at the spatial level, into alignment with this network.

Anahtar Kelimeler

• cultural heritage
• historical continuity
• hydrological basin
• Theodosian Walls
• urban agriculture

Destekleyen Kurum

No financial support was received for this study.

Etik Beyan

This study does not require ethics committee approval. A signed declaration confirming this has been submitted with the manuscript.

Teşekkür

The authors have no acknowledgments to report.

Kaynakça

1. Agence Folléa-Gautier, Marieu, L., ve InnovInfra. (2021). Aménagement des fossés et requalification de l'entrée est « Porte Narbonnaise » de la cité de Carcassonne — études préliminaires. Carcassonne. Retrieved June 8, 2021, from https://www.grandsite-carcassonne.fr/wp-content/uploads/2021/06/CARC_DIAG-EP_PRESENTATION-08.06.21-lt.pdf
2. Ahunbay, M., & Ahunbay, Z. (2000). Recent work on the land walls of Istanbul: Tower 2 to Tower 5. Dumbarton Oaks Papers, 54, 227–239.
3. Ahunbay, Z. (2021). Dünya Mirası İstanbul Kara Surları'nda koruma çalışmaları. İstanbul Surları. https://istanbulsurlari.ku.edu.tr/tr/essay/59/dunya-mirasi-istanbul-kara-surlari-nda-koruma-calismalari
4. Arabacıoğlu, F. P. (2007). Sur-Kent ilişkisinin çevre düzenleme kriterleri açısından değerlendirilmesi (Tez No: 213333) [Doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü]. Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=gqTlDYPNP6cjg75EAXjxWw&no=Z0Jy3LR3V95Voqv3feiGRQ
5. Aydemir, I. (2011). Kent surlarının günümüzdeki anlamı ve İstanbul kent surları [The contemporary meaning of city walls and the Istanbul city walls]. Mimar.ist, 11(41), 69–70.
6. Bülbül, A. H. (2024). Şehre sığmayan topraklar: İstanbul bostanları. ERDEM, (87), 1–36.
7. Buondelmonti, C. (before 1430). Liber insularum archipelagi [Paris copy; Bibliothèque nationale de France, Département des Cartes et Plans, Ge FF 9351 Rés., fol. 37r]. Gallica. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b55010482q
8. Byzantios, S. (1851/2019). Constantinople: A topographical, archaeological & historical description (Vol. 1) (H. Theodorelis-Rigas, Trans. & annot.). İstos Yayınları. (Original work published 1851)

9. Canbilen, R. H. (2021). Yedikule Surları ve bostanları saha fotoğrafı [Photograph]. Author’s personal archive.
10. Canbilen, R. H. (2024). Havza olgusu bağlamında İstanbul kara surlarına bakmak: Su ve yeşilin oluşturduğu düzeneğin korumadaki rolü (Tez No. 916339) [Doktora tezi, Maltepe Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
11. Cankat, A. (2011a). İstanbul Kara Surları'nı bir sistem olarak algılamak ve anıt ötesi dinamikler içinde korumak. Mimar.ist, 11(41), 71–73.
12. Cankat, A. (2011b). Le mur de Théodose II à Istanbul: Penser et agir à l'interrelation des échelles et des enjeux. Europa Nostra Bulletin, 9–10.
13. Cankat, A. (2018). La connaissance comme valeur ajoutée: représenter les territoires de l'informel. In CIST2018 - Représenter les territoires / Representing territories (pp. 171–176). Collège international des sciences territoriales (CIST). ⟨hal-01854391⟩
14. Çorakbaş, F. K., Aksoy, A., ve Ricci, A. (2014). İstanbul Kara Surları Dünya Miras Alanı koruma sorunları izleme raporu: Tarihi Yedikule Bostanları üzerine özel bir inceleme [Monitoring report]. UNESCO World Heritage Centre, Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism, and Istanbul Site Management Directorate.
15. Crow, J. (2012). Ruling the waters: Managing the water supply of Constantinople, AD 330–1204. Water History, 4(1), 35–55. https://doi.org/10.1007/s12685-012-0054-y
16. Crow, J., Bardill, J., ve Bayliss, R. (2008). The water supply of Byzantine Constantinople (Society for the Promotion of Roman Studies, Monograph No. 11). Society for the Promotion of Roman Studies.
17. De Deuil, Odo. (1948). De profectione Ludovici VII in Orientem (Records of Civilization: Sources and Studies, No. 42) (V. G. Berry, Ed. & Trans.). Norton.
18. Demirtaş, A., ve Omacan, S. (2015). Bilgi Üniversitesi Mimarlık Fakültesi 3. Sınıf Modülleri: Kara Surları. Retrieved December 14, 2021, from https://khasyedikulebostanlari.wordpress.com/2018/01/05/286/
19. Durusoy Özmen, E. (2019). Değer olarak mekânsal boşluk ve korunmasına yönelik bir yöntem önerisi: İstanbul Kara Surları Dünya Miras Alanı örneği (Thesis No. 597013) [Doctoral dissertation, Yıldız Teknik Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
20. Durusoy Özmen, E. (2021). Tarihsel süreç içerisinde değişen ve dönüşen bir mekânsal boşluk: İstanbul Kara Surları Dünya Miras Alanı. TÜBA-KED (Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi), 23, 199–222. https://doi.org/10.22520/tubaked.2021.23.010
21. Eyice, S. (1975). Tarih içinde İstanbul ve şehrin gelişmesi. Türk Tarih Kurumu.
22. Gallica, BNF. (2020). Carcassonne 1462. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b6904018s/
23. Ghedini, F., ve Bassani, M. (2014). Risultati e prospettive. In M. Annibaletto, M. Bassani, ve F. Ghedini (Eds.), Cura, preghiera e benessere: Le stazioni curative termominerali nell'Italia romana (pp. 263–280). Edizioni Quasar.
24. Giritlioğlu, D. B. (2019). An urban node in the ritual landscape of Byzantine Constantinople: The church of St John the Baptist of the Stoudios Monastery [Master's thesis, Middle East Technical University].
25. Google Earth. (2026). [İstanbul Land Walls satellite imagery]. https://earth.google.com/web/
26. İstanbul Alan Yönetim Başkanlığı. (n.d.). İstanbul Kara Surları Koruma Alanı. Retrieved 2019, from http://www.alanbaskanligi.gov.tr/karasurlari.html
27. Han, A. (2016). İstanbul ve Galata hendeklerinde kentsel toprak kullanımı. Tarih Dergisi, (65), 27–71.
28. Hein, C., van Schaik, H., Six, D., Mager, T., Kolen, J. C. A., Ertsen, M., et al. (2020). Introduction: Connecting water and heritage for the future. In C. Hein (Ed.), Adaptive strategies for water heritage: Past, present and future (pp. 1–18). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-00268-8_1
29. Kanbak, A. G. (2016). İstanbul Yedikule Bostanları: Bir yerinden üretim pratiği. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 6(1), 166–180.
30. Kauffer, F., Le Chevalier, J.-B., ve Barbié du Bocage, J.-D. (2014). Plan de Constantinople et de ses faubourgs.
31. Kazancıoğlu, H. (2015). Eremya Çelebi Kömürciyan'ın gözüyle İstanbul kapıları. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 5(10), 314–340.
32. Koder, J. (2019). Landwirtschaft beiderseits der Stadtmauern Konstantinopels: Versorgung mit Gemüse aufgrund der Geoponika. Jahrbuch für Geschichte des ländlichen Raumes, 16, 181–228.
33. Kuban, D. (2007). İstanbul sur restorasyonları üzerine. Yapı, (302), 96–99.
34. Kültür Envanteri. (2021, July 25). Panayia Belgradu Kilisesi Bostanı. https://kulturenvanteri.com/yer/panayia-belgradu-kilisesi-bostani/
35. Le Code Théodosien: Diversité des approches et nouvelles perspectives. (2009). (S. Crogiez-Pétrequin ve P. Jaillette, Éds.). École française de Rome.
36. Mittelholzer, W. (1931). Yedikule Gazhane fotoğrafı [Photograph]. ETH-Bibliothek Collection.
37. Nazianzus, Gregory of. (1066, February). Grégoire de Nazianze'ın vaazları, resimleyen Theodore Psalter [Illuminated manuscript]. Stoudios Monastery, Constantinople. The British Library. Retrieved April 3, 2021, from https://www.bridgemanimages.com/en/eastern-mediterranean-school/add-19352-f-36r-eagle-sent-by-baruch-garden-scene-from-theodore-psalter-1066-vellum/vellum/asset/5858627
38. Necipoğlu, G. (1997). The suburban landscape of sixteenth-century Istanbul as a mirror of classical Ottoman garden culture. In A. Petruccioli (Ed.), Gardens in the time of the great Muslim empires: Theory and design (pp. 32–71). E. J. Brill.
39. Necipoğlu, N. (1995). Economic conditions in Constantinople during the siege of Bayezid I (1394–1402). In C. Mango ve G. Dagron (Eds.), Constantinople and its hinterland (pp. 157–167). Ashgate.
40. Ottoman archival register [Mühimme Defteri, Register of Important Affairs]. (1559). Vol. 3, p. 29, decree no. 72 (21 Ramazan 966 / 27 June 1559).
41. Özaydın, G. (2011). Kara Surlarını kentsel ölçekte düşünmek. Mimar.ist, 11(41), 68.
42. Özbayoğlu, E. (2005). Bizans döneminde Zeytinburnu. In A. Çeker (Ed.), Surların öte yanı Zeytinburnu (pp. 12–21). Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları.
43. Pérouse, J.-F. (2017). Nekropol (ölüler kenti) ve metropol (anakent) arasındaki diyalektik hakkında birkaç tespit. MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, (15), 154–159.
44. Poulot, M. (2013). Du vert dans le périurbain: Les espaces ouverts, une hybridation de l'espace public. EspacesTemps.net.
45. Poulot, M. (2020). Villes méditerranéennes/Les espaces ouverts dans la fabrique métropolitaine: Quels questionnements? Urbanités. Retrieved March 2, 2022, from https://www.revue-urbanites.fr/vm-poulot/
46. Poulot, M., Aragau, C., ve Rougé, L. (2016). Les espaces ouverts dans le périurbain ouest francilien: Entre appropriations habitantes et constructions territoriales. Géographie, économie, société, 18(1), 89–112.
47. Purser, W. (1820). Konstantinopolis'in Sur Duvarları, Yedikule'den Edirnekapı'ya bakış [Painting]. Christie's. https://www.christies.com/en/lot/lot-5077393
48. Ricci, A. (2009). İstanbul'da manevi kültürel miras: Kara Surlarının Bizans bahçeleri. In Ş. Memiş ve F. Sadırlı (Eds.), 3. Uluslararası Tarihi Yarımada Sempozyumu (pp. 66–69). İstanbul.
49. Ricci, A. (2014). Interpreting heritage: Byzantine-period archaeological areas and parks in Istanbul. In M. Bachmann et al. (Eds.), Heritage in Context: Conservation and Site Management within Natural, Urban and Social Frameworks (MIRAS, 2, pp. 333–381).
50. Rojas, A., ve Beccan Dávila, N. (2020). Studying ancient water management in Monte Albán, Mexico, to solve water issues, improve urban living, and protect heritage in the present. In C. Hein (Ed.), Adaptive strategies for water heritage: Past, present and future (pp. 58–77). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-00268-8_4
51. SALT Research. (2011). Şehr Emaneti Harita Şubesi Müdürü Mühendis Nedjib. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/1875?locale=tr
52. Sansterre, J.-M. (2011). Percevoir ou imaginer un espace urbain et suburbain extraordinaire aux XIe–XIIe siècles: Constantinople d'après quelques textes occidentaux. Revue Belge de Philologie et d'Histoire, 89(2).
53. Sarı, T. (2011). Sınır(sız)-yer(siz)-mekân(sız): İstanbul Kara Surları'nın kentsel dokudaki temsil sorunsalına ilişkin bir okuma. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi. İlmi Etüdler Derneği.
54. Schedel, H. (1493). [Nuremberg Chronicle map]. The Map House.
55. Sébah et Joaillier. (1880). İstanbul Yedikule surları, bostanlar ve noria fotoğrafı [Photograph]. https://en.sebahjoaillier.com/yedikule
56. Shopov, A., ve Han, A. (2013). Osmanlı İstanbul'unda kent içi tarımsal toprak kullanımı ve dönüşümleri: Yedikule Bostanları. Toplumsal Tarih, (236), 34–38.
57. Smith, L. (2006). Uses of heritage. Routledge.
58. Soydan, E. (2014). İstanbul ayazmaları ve bir inanç merkezine dönüşen Meryem Ana Ayazması. In N. F. Akıncı (Ed.), Uluslararası İstanbul Tarihi Yarımada Sempozyumu 2013 bildiriler kitabı (pp. 645–651). Yıldız Teknik Üniversitesi İstanbul Tarihi Yarımada Araştırma Merkezi (YTÜ İSTYAM).
59. Stolpe, C. (1855). Map of Constantinople and surrounding areas. Meisterdrucke.
60. Syndicat Mixte de Carcassonne. (2016). Un paysage domestique. Atelier Arcadie, Rivière Environnement.
61. Talbot, A.-M. (2015). Holy springs and pools in Byzantine Constantinople. In P. Magdalino & N. Ergin (Eds.), Istanbul and water (Ancient Near Eastern Studies Supplement Series, Vol. 47, pp. 161–174). Peeters.
62. Tanman, M. B. (1993). Cemâlîzâde Tekkesi. In TDV İslâm Ansiklopedisi (Vol. 7, pp. 318–319). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
63. UNESCO. (2003). Convention for the safeguarding of the intangible cultural heritage. https://ich.unesco.org/doc/src/00009-TR-PDF.pdf
64. UNESCO World Heritage Centre. (2015). Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape. https://whc.unesco.org/en/list/1488/
65. Uluca Tümer, E., ve Onur, S. (2011). İstanbul Kara Surlarının çevresindeki kentsel doku kaynaklı koruma sorunları. Mimar.ist, 11(41), 76–77.
66. Yılmaz, C. (2015). Bir haritanın rehberliğinde 1845 İstanbulu. https://www.academia.edu/24512521/
67. Yörük, S. (2016). XVIII. yüzyıl Eyüp kazası hamamları ve hamam çalışanlarının demografik yapısı. Belleten, 80(289), 823–856. https://doi.org/10.37879/belleten.2016.823