Türkiye’de Erken Cumhuriyet Döneminde Halkla İlişkilerin Kısa Tarihi

Yıl 2025, Sayı: 15, 312 - 336, 31.12.2025

Zübeyde Süllü

https://doi.org/10.56676/kiad.1658089

Öz

Tarihsel süreç içerisinde halkla ilişkilerin kökeni hem dünyada hem de Türkiye’de oldukça eski dönemlere dayanmaktadır. Hitit, Eti, Lidya, Frigya, Antik Yunan, Bizans, Doğu Roma, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devleti ile bu tarihsel miras üzerine kurulan Türkiye Cumhuriyeti, halkla ilişkiler bağlamında zengin bir geçmişe sahiptir. Bununla birlikte, Türkiye’de modern anlamda halkla ilişkiler uygulamaları 20. yüzyıl itibarıyla başlamıştır. Cumhuriyetin ilanından önce, Millî Mücadele döneminde Anadolu Ajansı, Basın Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü, Hâkimiyet-i Milliye ve İrade-i Milliye gibi basın kuruluşları kurulmuştur. Erken Cumhuriyet döneminde ise Atatürk’ün gerçekleştirdiği söylevler, yurt içi gezileri, Ankara ve İstanbul radyolarının kurulması, Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti’nin kurulması (Türkiye’nin ilk halkla ilişkiler ajansı olarak kabul edilmektedir), İzmir İktisat Kongresi’nin düzenlenmesi, Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun çıkarılması, Latin harfleri, şapka ve kılık kıyafet kanunlarının kabul edilmesi, Karadeniz Vapuru gezici sergisi, Belediye Kanunu’nun çıkarılması ve şehirlerin halkçılık ilkesi doğrultusunda tasarlanması gibi gelişmeler halkla ilişkiler açısından değerlendirilebilecek önemli uygulamalardır. Ayrıca, Köy Enstitüleri ve Halkevleri gibi kurumların oluşturulması, tiyatro, sinema, opera ve bale gibi sanat dallarında kurumsallaşmaya gidilmesi, ekonomi alanında kongre, sergi ve fuarların düzenlenmesi, kadınlara yönelik yasal düzenlemeler ve ilk güzellik yarışmasının yapılması da bu kapsamda ele alınabilir. Bu dönemde halkla ilişkiler faaliyetlerinin temel amaçları; uluslaşma sürecini inşa etmek, modern toplumsal, ekonomik, kültürel ve siyasal bilinç oluşturmak, Cumhuriyetin temel değerlerini ve inkılapları halka benimsetmek, kurulan yeni ve çağdaş devletin dış dünyaya tanıtımını sağlamaktır. Bu çalışmada, erken Cumhuriyet dönemine ait halkla ilişkiler uygulamaları, tarihsel bağlamda tematik başlıklar altında ve betimsel analiz tekniği kullanılarak ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Halkla İlişkiler , Erken Cumhuriyet Dönemi , Halkla İlişkiler Tarihi

A Brief History of Public Relations in the Early Republic Period in Turkey

Öz

The origins of public relations throughout history can be traced back to very early periods, both globally and in our country. The Hittites, Luwians, Lydians, Phrygians, Ancient Greeks, Byzantines, Eastern Romans, Anatolian Seljuks, and the Ottoman Empire—as well as the Republic of Turkey, which was established on the geographical area and historical legacy of the Ottoman Empire—possess a rich background in terms of public relations. However, the modern concept of public relations started to be implemented in our country in the 20th century. In our country even before the establishment of the Republic, press organizations such as the Anadolu Agency, the General Directorate of Press and Publication Information, and the newspapers Hakimiyet-i Milliye and İrade-i Milliye were founded during the National Struggle period. In the early Republican period, developments that can be considered within the context of public relations include the speeches made by Atatürk, domestic trips, the establishment of radio stations in Ankara and Istanbul, the founding of the National Economy and Savings Association, which is considered the first public relations agency in our country, Organization of the İzmir Economic Congress, the introduction of the Tevhid-i Tedrisat (Unification of Education) Law, the Latin alphabet, the hat and clothing laws, the exhibition of the Black Sea Steamer, the enactment of the Municipal Law and the design of cities in accordance with the principle of populism, the establishment of institutional mechanisms such as Village Institutes and People’s Houses, the institutionalization in the arts including theater, cinema, opera, and ballet, the organization of congresses, exhibitions, and fairs in the economic field, new regulations for women, and the organization of the first beauty contest. The main objectives of public relations activities during this period were: to build the process of nation-building, to create a modern sense of social, economic, cultural, and political awareness, to instill the fundamental values of the Republic and its reforms, and to promote the newly established modern state and contemporary nation to foreign countries and peoples. In this study, the public relations practices carried out during the early Republican period will be examined within a historical context under thematic headings, using a descriptive analysis technique.

Anahtar Kelimeler

Public Relations , Early Republic Period , History of Public Relations

Kaynakça

• Akın, D. (2021). Halkla ilişkiler örgütlerinin ortaya çıkışı ve gelişmesinin kapitalist üretim tarzı ve ilişkileri bağı. Ege Üniversitesi İletişim Fakültesi Medya ve İletişim Araştırmaları Hakemli E-Dergisi, 9, 103-118.
• Akyol, E. (2019). Erken Cumhuriyet dönemi Türkiye’sinde bir uluslararası ilişki ve propaganda aracı olarak tiyatro gezileri. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 18(3), 1081–1100.
• Akyüz, Y. (1993). Türk eğitim tarihi: Başlangıçtan 1993'e. Pegem Yayıncılık.
• Akpınar, S. A. (2024). Erken cumhuriyet dönemi’nde cumhuriyet bilincinin oluşturulmasında Ankara radyosu yayınları. Socıal Scıences Studıes Journal (SSSJournal), 10(7), 1217-1232.
• Arıkan, Z. (1999). Halkevlerinin kuruluşu ve tarihsel işlevi. Atatürk Yolu Dergisi, 6(23). 261-281
• Asna, A. (1997). Halkla ilişkiler, dünden bugüne bir sanat-meslek öyküsü. Bahar Kitapları.
• Asna, A. (1998). Public relations: Temel bilgiler. Der Yayınları.
• Ayhan, A. (2012). Cumhuriyet döneminde kamuda halkla ilişkiler algılaması. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 27, 33-45.
• Aysal, N. (2005). Anadolu’da aydınlanma hareketinin doğuşu: Köy enstitüleri. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 35(36), 267-282.
• Baskin, O., Aranoff, C., & Lattimore, D. (1997). Public relations: The profession and the practice. McGraw-Hill.
• Başarır, M. (2018). Türk basınında İkinci Dünya Savaşı (Tan, Ulus, Cumhuriyet, Akşam gazeteleri örneği) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Erciyes Üniversitesi.
• Başarır, M., & Zorlu, Y. (2022). Seyyar sergi Karadeniz Vapuru’nun (1926) dönem gazetelerinde sunumu ve tanıtım turunun halkla ilişkiler açısından incelenmesi. Erciyes İletişim Dergisi, 9(2), 951-977.
• Bıçakçı, A. B., & Hürmeriç, P. (2013). Milestones in Turkish public relations history. Public Relations Review, 39(2), 91-100.
• Bolat, B. (2023). 1923’ten 2000’e Cumhuriyet Bayramı kutlamaları. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, Özel Sayı, 284-306.
• Bostancı, M. N. (2002). Cumhuriyetimiz. Vadi Yayınları.
• Bozkurt, C. (2019). Türkiye Cumhuriyeti’nin bir propaganda ve tanıtım hamlesi: 1926 Seyyar Sergi ve Avrupa seyahati. Belleten, 83(298), 1097-1130.
• Bulut, E. (2023). Cumhuriyet Türkiye’sinde tarımın dönüşüm serüveni: Dün, bugün ve yarın. Akademik Hassasiyetler, 10(Cumhuriyet Özel Sayısı), 616-641.
• Canpolat, N. (2012, Mayıs). Sosyal teorideki iktidar düşüncesi temelinde halkla ilişkiler ve Türkiye’de halkla ilişkilerin gelişimi. İçinde M. İzciler (Ed.), Yeni İletişim Teknolojileri ve Toplumsal Dönüşüm. 2. Uluslararası İletişim Sempozyumu (ss. 865-882). Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Yayınları.
• Canpolat, N. (2011). Sosyal teorideki iktidar düşüncesi temelinde halkla ilişkiler ve Türkiye’de halkla ilişkilerin gelişimi. [Doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• Canpolat, N. (2022). Türkiye Cumhuriyeti’nin Kamu Eliyle Kurulan İlk Halkla İlişkiler Ajansı Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti. Sciences (JOSHAS JOURNAL), 8(49), 274-288.
• Çeçen, A. (1990). Atatürk’ün kültür kurumu Halkevleri. Gündoğan Yayınları.
• Çetin, A. (2005). Cumhuriyet dönemi kültür politikaları ve sanat kurumları. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Çolak, B. (2011). On dokuzuncu yüzyıldan günümüze Türkiye’de değişen sergileme. Sanat Dergisi. 19, 1-8.
• Efe, H. ve Bibar D. (2022) Erken cumhuriyet döneminde Cumhuriyet Halk Partisi’nin batılılaşma politikaları. K.O. Dernek ve F. K. Garioğlu (Ed.), Erken Cumhuriyet Dönemi (1923-1950) Türkiye disiplinler arası bir bakış içinde (s. 57-88). Nobel Yayınları
• Er, M. (2012). İhap Hulusi Görey’in Cumhuriyet dönemi afişlerinin göstergebilimsel açıdan incelenmesi. Türk Bilig/Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 13(23), 115-132.
• Erdoğan, İ. (2006). Halkla ilişkiler. ERK Yayınları.
• Erdoğan, İ. (2014). Teori ve pratikte halkla ilişkiler. Erk Yayınları.
• Ezer, F. (2005). 1929 dünya ekonomik buhranı öncesi Türk ekonomisinin yapısı üzerine bir değerlendirme. Fırat Üniversitesi Doğu Araştırmaları Dergisi, 3, 28-32.
• Gökalp, B. (2022). Tek Parti döneminde Türk kimliğinin inşası ve kurumsallaşması. K.O. Dernek ve F. K. Garioğlu (Ed), Erken Cumhuriyet Dönemi (1923-1950) Türkiye disiplinler arası bir bakış içinde (s. 131-153). Nobel Yayınları.
• Güngör, N. (2010). Cumhuriyet döneminde iletişim kurumlar, politikalar. Siyasal Kitapevi.
• Gülen, H. (2015). Kemalist modernleşme’de aile, ulus, kadın ve kadın yolu/ Türk kadın yolu dergileri. MSGSÜ Sosyal Bilimler (12), 152-164.
• İnan, A. (1969). Medeni bilgiler ve Mustafa Kemal Atatürk’ün el yazıları. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kanberoğlu, N. A. (2014). 1926 Yılı Türk basınında Mustafa Kemal Atatürk’ün yurt gezileri ve yurt gezilerinin kamuoyu oluşturmadaki rolü. History Studies International Journal of History, 6(6), 133-147.
• Karal, E. Z. (1980). Atatürk ve devrim. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kayalı, K. (1994). Yönetmenler çerçevesinde Türk sineması. Ayyıldız Yayınları.
• Kazancı, M. (2005). Türklerde devletle ilişkiler üzerine bazı notlar. İletişim Araştırmaları, 3(1-2), 5-40.
• Kazancı, M. (2006). Osmanlı'da halkla ilişkiler. Selçuk İletişim, 4(3), 5-20.
• Kazancı, M. (2007). Kamuda ve özel kesimde halkla ilişkiler. Turhan Kitabevi.
• Keloğlu İşler, E. İ. (2007). Demokrat Partinin halkla ilişkiler stratejileri üzerine tarihsel bir inceleme [Doktora tezi]. Selçuk Üniversitesi.
• Kocatürk, U. (1984). Atatürk’ün fikir ve düşünceleri. Turhan Kitabevi.
• Koç, İ. C. (2010). İzmir İktisat Kongresi’nin Türk ekonomisinin oluşumuna etkileri. Atatürk Dergisi, 3(1), 145-167.
• Koloğlu, O. (1999). Reklamcılığımızın ilk yüzyılı. Reklamcılar Derneği.
• Koloğlu, O. (2010). Cumhuriyet dönemi iletişim politikasına genel bakış. N. Güngör (Ed.), Cumhuriyet döneminde iletişim: Kurumlar, politikalar içinde (ss. 15-20). Siyasal Kitapevi.
• Küçükuğurlu, M., & Okur, M. (2007). Tek parti döneminde Erzurum halkevleri. Derya Kitabevi.
• Küpeli, Ö. (2007). Atatürk’ün Bursa gezileri ve halkla ilişkileri. N. Ülker (Ed.), Az bilinen yönleriyle Atatürk içinde (s. 123-144). Ege Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları.
• Köklügiller, A. (2016). Köy enstitüleri nedir? Ne değildir? İq Kültür Sanat Yayıncılık.
• Lewis, B. (2015). Modern Türkiye’nin doğuşu (B. B. Turna, Çev.). Arkadaş Yayınevi. (Orijinal eser 1961’de yayımlandı.)
• Mardin, Ş. (1973). Center-periphery relations: A key to Turkish politics? Daedalus, 102(3), 169-190.
• Merter, E. (2003). 80. yılında Cumhuriyeti afişleyen adam: İhap Hulusi Görey. Literatür Yayıncılık.
• Nalu Gide, Z. (2023). Erken Cumhuriyet döneminde (1923-1950) Türkiye'nin tanıtım filmleri. Journal of Communication Theory & Research, Özel Sayı, 64, 60-76.
• Özkan, G. (2019). Bir halkla ilişkiler çalışması olarak Türkiye’de düzenlenen ilk güzellik yarışması. Erciyes İletişim Dergisi, 6(1), 587-606.
• Öztürk, S. (2009). Kültür emperyalizmi ve modernleşme kuramları açısından Türkiye'de sinema üzerine notlar (1896-1939). Kebikeç İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, (27), 157-181.
• Özuyar, A. (2013). Türk sinema tarihinden fragmanlar (1896-1945). Phoenix Yayınevi.
• Pektaş, H. (1987). Reklâm nedir? İşlevi ve etkileri nelerdir? Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2(1), 222-23.
• Sabuncuoğlu, Z. (2001). İşletmelerde halkla ilişkiler (5. baskı). Ezgi Kitabevi.
• Sander, O. (2009). Siyasi tarih 1918-1994. İmge Yayınları.
• Sarınay, D. Y. (1994). Türk Milliyetçiliğinin tarihî gelişimi ve Türk Ocakları (1912-1931). Ötüken Yayınları.
• Soysüren, A. H., & Yıldız, N. (2017). Erken Cumhuriyet döneminde Türk sinemasının ulus-devlet politikalarıyla ilişkisi üzerine bir değerlendirme. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 35(35), 95-110.
• Süllü, Z. (2017). Siyasal iletişim açısından tarihi metinler olarak Selçuklu ve Osmanlı dönemi siyasetnameleri: Nizam’ül Mülk’ün siyasetnamesi ve Koçi Bey risalesi bağlamında siyasal iletişimin tarihsel kökenleri. İnönü Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi (İNİF E-Dergi), 2(1), 47-62.
• Tekeli, İ. (2009). Cumhuriyetin belediyecilik öyküsü (1923-1990). Toplu Eserler 4. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Tengilimoğlu, D., & Öztürk, Y. (2004). İşletmelerde halkla ilişkiler. Nobel Akademik Yayıncılık.
• Tezel, Y. S. (1986). Cumhuriyet Döneminin iktisat tarihi (1923-1950). Yurt Yayınları
• Theaker, A. (2005). The handbook of public relations. Routledge.
• Toprak, B. (1992). Türkiye’de “millî” kimlik ve kadın. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Toprak, Z. (1988). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e reklamcılık. Boğaziçi, 2, 22–29.
• Tunç, E. (2012). Türk sinemasının ekonomik yapısı (1899-2005). Doruk Yayıncılık
• Turan, F. (2020). Seyahatname-i Avrupa’nın yazarı Mehmed Rauf’un kimliğine dair yeni bilgiler ve tespitler. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 60(2), 747-760.
• Ustakara, F. (2020). Halkla ilişkiler geniş bir açıdan: Türk halkla ilişkiler tarihi dönemleriyle. Akademisyen Kitabevi.
• Ünal, C. (2023). Erken Cumhuriyet dönemi halkla ilişkiler faaliyetlerine yönelik bir değerlendirme. Akademik Hassasiyetler, 10(Cumhuriyet Özel Sayısı), 670-701.
• Üste, R. B. (2000). Türkiye’de seçim propagandaları üzerine bir değerlendirme. Siyasal İletişim, Ulusal İletişim Sempozyumları Bildirileri, 2, 35-51.
• Yalçındağ, S. (1988). Kamu yönetiminde halkla ilişkiler, Halkla ilişkiler sempozyumu-87 içinde (s. 55-84), Ankara Üniversitesi Basın-Yayın Yüksekokulu ve TODAİE Yayınları.
• Yıldırım, İ. (2021). Atatürk’ün 1930-1931 yurt gezisi ve gezi notlarının ülke politikasına etkileri. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi, 9(2), 201-219.
• Zararsız, Ö. F. (2023). Cumhuriyetin kuruluş döneminde ulus bilinci ve bir halkla ilişkiler faaliyeti olarak eğitim. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, (64), 137-154.
• Zürcher, E. J. (2004). Modernleşen Türkiye’nin tarihi (3. basım). İletişim Yayınları.