XIX. YÜZYILDA OSMANLI DEVLETİ’NDE KAPDAN DE PORTLUK KURUMU: SÜNNE LİMANI ÖRNEĞİ

Öz

XIX. yüzyılda Osmanlı limanlarında faaliyet gösteren görevlilerden bir tanesi de kapdan de portlar’dır. Kaptan de portların kapitülasyonlara dayandırılan görev, yetki ve sorumlulukları, taraf devletler ile Osmanlı Devleti arasında birçok tartışmaya sebep olmuştur. Osmanlı bürokrasisi, özellikle Tuna havzasında yürütülen idarî düzenlemelerde, büyük devletlerin temsilcileri ile Osmanlı görevlileri arasında sık sık yetki ve nüfuz çatışmalarına sahne olmuştur. Tuna boğazlarının çıkışını kontrol eden Sünne gibi stratejik noktalarda görev yapan kapdan de portlar, tabi olduğu devletin temsilcileri olarak Osmanlı limanlarında faaliyette bulunmuşlardı. Limanların stratejik önemine bağlı olarak bu makama yapılacak atamalar, yalnızca idarî değil, aynı zamanda siyasî bir mesele hâline dönüşmüştür. Çünkü yabancı devletlerin temsilcileri olarak bu görevliler tabi oldukları devletlerin ticarî ve diplomatik nüfuzlarını artırmalarına olanak sağlamıştır. Bu durum, devletin limanlar üzerindeki doğrudan denetim yetkisini zayıflatmakta ve merkezî otorite açısından bir egemenlik sorunu doğurmuştur. Bu makalede genel olarak kapdan de portluk özel olarak ise Avrupa Tuna Komisyonu’nun kapdan de portluk üzerinden Sünne Boğazı’nda kurmaya çalıştığı hakimiyet ve bunun sonucunda Osmanlı Devleti ile yaşanan diplomatik problemler hakkında bilgi verilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Kapdan de Portluk
• Tuna Havzası
• Sünne Boğazı
• Kapitülasyon

THE INSTITUTION OF KAPUDAN DE PORTLUK IN THE OTTOMAN EMPIRE IN THE 19TH CENTURY: THE EXAMPLE OF SÜNNE PORT

Öz

One of the officials operating in Ottoman ports in the 19th century was the capitaine de port (port captain). The The duties, powers and responsibilities of port captains based on capitulations have caused many disputes between the contracting states and the Ottoman Empire. 19th-century Ottoman bureaucracy, particularly in the administrative arrangements carried out in the Danube basin, was often the scene of conflicts over authority and influence between representatives of majör Powers and Ottoman officials. Port captains, who served at strategic points such as Sünne, which controlled the exit of the Danube straits, operated in Ottoman ports as representatives of the state to which they were subordinate. Depending on the strategic importance of the ports, appointments to this position could sometimes become not only an administrative but also a political assue. This was because, as representatives of foreign states, these officials enabled the increase of the commercial and diplomatic influence of their respective states to increase. The situation weakened the state’s direct control over the ports and created a sovereignty issue from the perspective of central authority. This article will attempt to provide information about about the capitaine de port in general and more specifically, about the European Danube Commission’s attempts to establish dominance over the Sünne Strait through the port captaincy and the resulting difficulties experienced with the Ottoman Empire.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Capitaine de Port (Port Captaincy)
• Danube Basin
• Strait of Sünne
• Capitulation

Kaynakça

1. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivleri Başkanlığı Arşivi (BOA), Sadaret Mektûbî Kalemî Mühimme Kalemi Evrakı, 215-775.
2. Sadaret Mektûbî Kalemi Meclis-i Vâlâ, 73-11.
3. Sadaret Mektûbî Kalemi Nezaret ve Devâir Evrakı, 302-97.
4. Hariciye Nezareti Hukuk Müşavirliği İstişare Odası, 83-10, 83-11.
5. Hariciye Nezareti Mektûbî Kalemi, 184-20, 203-86, 206-22, 220-42, 261-69, 431-59, 655-74, 661-35, 739-83, 762-88.
6. Hariciye Nezareti Siyasiye, 906-3, 1362-59, 1606-2, 1604-29, 1604-63, 1604-70, 1604-71, 1605-8, 1606-2.
7. Hariciye Nezareti Tercüme Odası, 487-44.
8. Hariciye Nezareti Umur-ı Hukukiye-i Muhtalita Müdiriyeti, 123-17.

9. İrade Dahiliye, 862-68998.
10. İrade Husûsî, 77-6.
11. Mabeyn-i Hümayun İradeleri, 16-125.
12. Meclis-i Vâlâ, 907-48.
13. Nezaret ve Devâir Evrakı, 302-97.
14. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, 239-126.
15. ACAR, Kadir, “Osmanlı’da Taşra Meclislerinin Mülkî ve Hukukî Görevlerinin Ayrılması”, Uluslararası Yönetim ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, C: II, S: II, 2015, ss. 1-21.
16. BOSTAN, İdris, Osmanlılar ve Deniz, Deniz Politikaları, Teşkilat ve Gemiler, Küre Yayınları, 4. Baskı, İstanbul 2017. _____, “İmparatorluğun Liman Kenti: İstanbul ve Deniz Ticaret Ağı”, Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla İstanbul Tarihi, C: VI, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, İstanbul 2015, ss. 200-209. _____, Osmanlı Bahriye Teşkilatı: XVII. Yüzyılda Tersane-i Amire, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1992.
17. Düstûr I. Tertib, C: II, Matbaa-i Amire, Dersaadet 1290.
18. Düstur I. Tertip, C: VI, Mahmud Beğ Matbaası, İstanbul 1299.
19. EKİNCİ, İlhan, Tuna Komisyonu ve Tuna’da Ticaret (18856-1883), Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Doktora Tezi, Samsun 1998.
20. İNALCIK, Halil, “İmtiyâzât”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C: XXII, İstanbul 2000, ss. 245-252.
21. GENCER, Ali İhsan, Bahriye’de Yapılan Islahat Hareketleri ve Bahriye Nezareti’nin Kuruluşu (1789-1867), Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 2001.
22. KAYAPINAR, Ayşe, “Osmanlı Hakimiyetinde Tuna Nehri ve Tuna Adaları”, Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Tarihi Prof. Dr. Yılmaz Kurt Armağanı I, Ed. Hatice Oruç-Muhammed Ceyhan, Akçağ Yayınları, I. Baskı, Ankara 2016, ss. 472-520.
23. MANTRAN, Robert, “XVIII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda Ticaretin Değişmesi”, çev: Zeki Arıkan, Tarih İncelemeleri Dergisi, C: III, S: 1, 1987, ss. 159-175. _______, “XVII. Yüzyıl İkinci Yarısında Doğu Akdeniz’de Ticaret, Deniz Korsanlığı ve Gemiler Kafileleri”, Belleten, C. 52, S. 203, Ankara 1988, ss. 685-696.
24. MAXIM, Mihai, “Tuna”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C: 41, İstanbul 2012, ss. 372-374.
25. PANZAC, Daniel, “XVIII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda Deniz Ticareti”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C: 4, S: 1, 1989, ss. 179-192.
26. ORAN, Erdoğan, “Tanzimat Sonrası Taşra ve Merkezde Yargı Reformu”, Osmanlı, Ed. Güler Eren, C: VI, Ankara 1999, ss. 533-545.
27. Osmanlı Belgelerinde Kırım Savaşı (1853-1856), Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, Ankara 2006.
28. UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Devleti’nin Merkez ve Bahriye Teşkilatı, Türk Tarih Kurumu, 4. Baskı, Ankara 2020.
29. YILMAZ, Özgür, “Fransız Arşiv Belgelerine Göre XX. Yüzyılın Başlarında Samsun Limanı”, Belleten, C: LXXIX., S: 286, Ankara 2015, ss. 1039-1075.
30. https://legal-resources.uslegalforms.com/c/captain-of-the-port (31.12.2025).
31. https://it.wikipedia.org/wiki/Capitano_di_porto (16.12.2025).
32. https://www.objectif-emploi orientation.fr/decouverte-metiers/officier-de-port (31.12.2025).
33. https://www.fortunes-de-mer.com/mer/en/17-french-maritime-law/178-officier-de-port histoire.html (16.12.2025).