Ahiret İnancının Temel Dinamikleri Açısından Deizm Eleştirisi

Tanrı inancı ile doğrudan ilişkili olan âhiret inancı, deizmin Tanrı-insan ilişkisi açısından incelenmesi gereken önemli bir konudur. Ruhun ölümsüzlüğü ve yapılan eylemlerin karşılığı olacağını kabul eden ilk deistlerin yanı sıra bazı deist düşünürler, âhiret hayatı konusunda olumsuz bir yargıya sahip olmuşlardır. Bu çalışma, deizmin âhiret inancının imkânına dair görüşlerini Tanrı-insan ilişkisinin ahlâkîliği; teklif ve insanın sorumluluğu; mükâfat ve ceza bilincinin insana faydası açısından ele almaktadır. İlk deistler ceza ve mükâfatı, evrensel ortak bir değer olarak kabul etmişler; çekilen acı ve sıkıntıların, haksızlık ve adaletsizliklerin telafi edilmesini ilâhî adaletin bir gereği olarak görmüşlerdir. Ödül ve cezanın mutlak iyilik olan Tanrı’nın doğası ve adaletinin zorunlu bir sonucu olduğunu kabul eden düşünürlerin bu yönüyle tutarlı oldukları görülmektedir. Âhireti inkâr eden deistlerin ise vahiyden bağımsız akla dayalı doğal din anlayışıyla Tanrı-insan ilişkisinin ahlâkîliğini ve ödül-ceza anlayışının motive edici fonksiyonunu göz ardı ettikleri anlaşılmaktadır. Zira böyle bir durumda bireysel ahlâk sadece kişinin aklına ve vicdanına bırakılmaktadır. Ahlâkın sadece insan fıtratına dayandırılması ise insanın davranışlarına yön vererek süreklilik sağlayan ödül-ceza anlayışı ile sorumluluk bilincini devre dışı bırakmaktadır. Diğer taraftan akıl ve doğadan hareketle âhiret inancının gerekli olduğu çıkarımı yapılsa bile içeriği ve keyfiyetini vahiy olmadan öğrenmek imkânsızdır. Bu durumda doğal din ilkesi dikkate alındığında vahiy olmadan bir eylemin günah veya sevap kabul edilmesinin hangi kritere göre olacağı sorusu cevapsız kalmaktadır. Bu yüzden insanın doğal fıtratı ve bilgisinden hareketle âhiret hayatıyla ilgili bir inanç sistemi oluşturmak oldukça zordur. Zira dünyada yapılan davranışların karşılığı âhirette görülmeyecekse insanın ahlâkî ilkelere uyarak niçin iyi bir insan olması gerektiği anlamını kaybetmektedir.

The belief in the afterlife, which is directly related to belief in God, is an important issue that needs to be examined in terms of the God-human relationship of deism. In addition to the first deists who accepted the immortality of the soul and the rewards of actions taken, some deist thinkers had a negative opinion about the afterlife. This study examines the views of deism on the possibility of belief in the afterlife in terms of the morality of the God-human relationship; the offer and responsibility of man; and the benefits of the consciousness of reward and punishment for man. The first deists accepted punishment and reward as a universal common value, and saw the compensation of the pain and troubles suffered, injustice and unfairness as a requirement of divine justice. It is seen that thinkers who accepted that reward and punishment are a necessary result of the nature and justice of God, who is absolute good, are consistent in this respect. It is understood that deists who deny the afterlife, with their natural understanding of religion based on reason independent of revelation, ignore the morality of the God-human relationship and the motivating function of the reward-punishment concept. Because in such a case, individual morality is left only to the mind and conscience of the person. Basing morality solely on human nature, on the other hand, disables the reward-punishment concept that guides human behavior and provides continuity, as well as the sense of responsibility. On the otherhand, evenif it is deduced from reason and nature that belief in the afterlife is necessary, it is impossible to learn its content and quality without revelation. In this case, when the principle of natural religion is taken into account, the question of what criterion will be used to accept an action as a sin or a good deed without revelation remains unanswered. Therefore, it is quite difficult to create a belief system regarding the afterlife based on the nature and knowledge of man. Becauseif the consequences of the behaviors performed in this world will not be seen in the afterlife, it loses its meaning why man should be a good person by following moral principles.