Basra Muʾtezile’sinde Bilimsel Açıklamanın Temel Yapısı

Scientific explanations and theories aim to present a kind of picture of objects, events and phenomena. It is clear that the activity of painting anything involves a painter with the required qualities (ability and perception), painting tools (pencils, brushes, etc.), a ground (paper, canvas, etc.), the element to be painted and perspective. From this point of view, in the process of the formation of scientific knowledge, the intellectual function of human beings constitutes the ability and possibility to produce this knowledge, and the senses constitute the means of observation. On the other hand, just as something that is subject to description must only be depicted on a ground with certain limits and measurements, the theoretical acquisition of data obtained through sensory perception and observation also requires a ground formed by certain categories and required knowledge. These categories and knowledge, which enable human beings to construct their observations of the external world in a coherent, meaningful and sustainable unity, also determine the limits of their perception. When the ability to draw, the means of observation and the ground on which the drawing is to be made are ready, the stage of drawing the drawing with a suitable pencil begins. Similarly, scientific explanations are made in which the observation data and results obtained by using sensory perception tools on the ground formed by basic categories and primordial knowledge are evaluated in a certain sequence. But just as any drawing necessarily requires perspective, any scientific explanation cannot be considered independent of the pattern that determines the basic structure of the reasoning process. Thus, this picture provides us with a framework that extends from the ground that makes scientific explanation possible to the means of acquiring scientific knowledge and the conceptual instruments and schemes used in scientific explanation. Taking these components into account, this study aims to reveal the basic structure of scientific explanation based on the highly representative Muʿtazilite thinkers of the Basrian school.

Bilimsel açıklamalar ve teoriler nesne, olay ve olguların bir tür resmini ortaya koyma amacı taşır. Herhangi bir şeyi resmetme faaliyetinin gerekli niteliklere (kabiliyet ve idrak aracı) sahip bir ressamı, resim araç-gereçlerini (kalem, fırça vb.), resmin yapılacağı bir zemini (kâğıt, tuval vb.), resmedilecek unsuru ve perspektifi içerdiği açıktır. Bu açıdan bakıldığında bilimsel bilginin oluşum sürecinde insanın sahip olduğu akletme fonksiyonu bu bilgiyi üretebilme kabiliyet ve imkânını, duyular ise gözlem araçlarını oluşturur. Diğer taraftan nasıl tasvire konu olan bir şey ancak belirli sınır ve ölçülere sahip bir zeminde resmedilmek zorunda ise duyusal idrake ve gözleme bağlı olarak elde edilen verilerin teorik olarak kazanımı da birtakım kategorilerin ve zorunlu bilgilerin oluşturduğu bir zemine ihtiyaç duyar. İnsanın dış dünyaya dair gözlemlerini tutarlı, anlamlı ve sürdürülebilir bir bütünlük içerisinde inşa etmesini mümkün kılan söz konusu kategoriler ve bilgiler aynı zamanda onun idrakinin sınırlarını da belirler. Resim yapma yeteneği, gözlem vasıtası ve resmin yapılacağı zeminin hazır olması halinde uygun bir kalemle resmin çizilmesi aşamasına geçilir. Benzer şekilde temel kategorilerin ve ilksel bilgilerin oluşturduğu zeminde duyusal idrak araçları kullanılarak elde edilen gözlem veri ve sonuçlarının belirli bir dizge içerisinde değerlendirildiği bilimsel açıklamalar yapılır. Fakat herhangi bir çizim mutlaka perspektifi gerektireceği gibi herhangi bir bilimsel açıklama da akıl yürütme sürecinin temel yapısını belirleyen örüntüden bağımsız ele alınamaz. Böylece bu tablo bize bilimsel açıklamayı mümkün kılan zeminden bilimsel bilgiyi elde etmenin vasıtalarına ve bilimsel açıklamada kullanılan kavramsal enstrüman ve şemalara uzanan bir çerçeve sunar. Bu çalışma, bahsi geçen bileşenleri dikkate alarak Basra ekolü içerisinde yer alan temsil gücü yüksek Muʿtezilî düşünürlerden hareketle bilimsel açıklamanın temel yapısını ortaya koyma amacını taşımaktadır.