Ulaşılamama Hakkının İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi

The rapid transformation in information and communication technologies today has redefined the spatial and temporal boundaries of working life, transforming the traditional concept of working hours into a culture of "constant availability," thereby disrupting the work-life balance to the detriment of the employee. This structural transformation brought about by digitalization leaves employees under the pressure of being constantly online, increasing the risk of "digital burnout," which brings about discussions on the "Right to Disconnect" in modern labor law. The primary aim of this study is to examine the conceptual framework of the right to disconnect, which has been developed as a legal protection mechanism in Western legal doctrine, and to re-evaluate this right from the perspective of Islamic law (fiqh). In the research, qualitative research methods, specifically document analysis and comparative legal analysis techniques, were adopted; data from modern law and classical sources of Islamic law were synthesized within the axis of "Maqasid al-Shari'ah" (Objectives of the Shari'ah). According to the findings obtained within the scope of the study, it has been determined that the pressure of constant availability violates the time limits of the "ijarah contract" (lease of services) in Islamic law of obligations and is contrary to the status of the employee as an "private employee" (ajīr khāṣṣ). Furthermore, it was observed that the employer's digital intervention outside of working hours should be evaluated within the scope of "tajassus" (violation of privacy) and "violation of rights" (kul hakkı) in terms of fiqh. As a result of the research, it was concluded that the principles of 'no harm' (lā ḍarar) and 'the body as a trust' in Islamic law have the potential to reinforce the modern right to disconnect not only with legal sanctions but also with a theological and moral 'consciousness of trust'; thus, Islamic business ethics possesses foundational principles capable of offering a deeper and more conscientious protective perspective against the challenges of the digital age.

Günümüzde bilgi ve iletişim teknolojilerinde yaşanan hızlı dönüşüm, çalışma hayatının mekânsal ve zamansal sınırlarını yeniden tanımlamış; geleneksel mesai kavramını "her an ulaşılabilirlik" kültürüne dönüştürerek iş ve özel yaşam dengesini çalışan aleyhine bozmuştur. Dijitalleşmenin getirdiği bu yapısal dönüşüm, çalışanları sürekli çevrimiçi olma baskısı altında bırakarak "dijital tükenmişlik" riskini artırmakta ve bu durum modern iş hukukunda "Ulaşılamama Hakkı" (Right to Disconnect) tartışmalarını beraberinde getirmektedir. Bu çalışmanın temel amacı, Batı hukuk doktrininde yasal bir koruma mekanizması olarak geliştirilen ulaşılamama hakkının kavramsal çerçevesini incelemek ve bu hakkı İslâm hukuku (fıkıh) perspektifiyle yeniden değerlendirmektir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi ve karşılaştırmalı hukuk analizi tekniği benimsenmiş; modern hukukun verileri ile İslâm hukukunun klasik kaynakları Makâsıdü’ş-Şerîa ekseninde sentezlenmiştir. Çalışma kapsamında elde edilen bulgulara göre; sürekli ulaşılabilirlik baskısının, İslâm borçlar hukukundaki "icâre akdi"nin zaman sınırlarını ihlal ettiği ve çalışanın "ecîr-i hâs" (süreli işçi) statüsüne aykırı olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca işverenin mesai dışı dijital müdahalesinin, fıkhî açıdan "tecessüs" (özel hayatın gizliliğini ihlal) ve "kul hakkı" kapsamında değerlendirilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Araştırma sonucunda; İslâm hukukunun 'zarar vermeme' (la darara) ve 'bedenin emanet oluşu' ilkelerinin, modern ulaşılamama hakkını sadece hukuki yaptırımlarla değil, teolojik ve ahlaki bir 'emanet bilinciyle' de tahkim edebilecek bir potansiyel taşıdığı; dolayısıyla İslâm iş ahlakının dijital çağın sorunlarına karşı daha derinlikli ve vicdani bir koruma perspektifi sunabilecek ilkesel temellere sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır.