HEALTHY FOOD MYTHS ON SOCIAL MEDIA: THE SOCIETAL IMPACTS OF RECOMMENDATIONS WITHOUT SCIENTIFIC BASIS

Öz

Digital platforms enable the rapid transmission of data and its dissemination to large audiences. Among these platforms, applications such as social media accelerate the flow of information, but this also brings along the rapid spread of misleading information and disinformation. Individuals, within the continuous flow on these platforms, are increasingly confronted with more complex tasks in processing and interpreting data. For this reason, distinguishing accurate information from false information almost turns into a puzzle. Moreover, being able to determine which information is closest to the truth requires a competence shaped by deep expertise and careful attention. Misleading information disseminated through social media not only endangers individual health but also creates negative effects on public health. The data obtained within the scope of this research revealed that popular trends such as detox, superfoods, and gluten-free diets are adopted by large audiences as a healthy lifestyle, yet these approaches were shown to be inadequate in terms of scientific basis or devoid of a scientific foundation. Social media influencers, celebrities, and bot accounts play a significant role in the rapid dissemination of such information. In this context, it is essential to develop an approach that promotes the ethical use of media based on scientific foundations in order to ensure public access to accurate information. This study, conducted using the descriptive survey model of the qualitative research method and the phenomenological analysis technique, aimed to examine the myths of healthy foods disseminated on social media.

Anahtar Kelimeler

• Social Media
• Nutrition
• Food Myths
• Misinformation
• Media Literacy

SOSYAL MEDYADA SAĞLIKLI GIDA MİTLERİ: BİLİMSEL TEMELİ OLMAYAN ÖNERİLERİN TOPLUMSAL ETKİLERİ

Öz

Dijital platformlar, bir verinin kısa sürede iletilmesine ve geniş kitlelere ulaştırılmasına olanak sağlamaktadır. Bu platformlar arasında yer alan sosyal medya gibi uygulamaların bilgi akışını hızlandırma işlevi, yanıltıcı bilgi ve dezenformasyonun hızla yayılmasını da beraberinde getirmektedir. Fertler, bu sürekli akış içinde, verileri işlemek ve anlamlandırmak adına giderek daha karmaşık görevlerle karşılaşmaktadır. Bu sebeple doğru bilgiyle yanlış bilgiyi ayırt etmek adeta bir muammaya dönüşmektedir. Dahası, hangi bilginin hakikate en yakın olduğuna karar verebilmek, derin bir uzmanlık ve dikkatle şekillenen bir yetkinlik gerektirmektedir. Sosyal medya aracılığıyla yayılan yanıltıcı bilgiler yalnızca ferdi sağlığı tehlikeye atmakla kalmayıp, aynı zamanda toplumsal sağlık üzerinde de olumsuz etkiler yaratabilmektedir. Bu araştırma kapsamında elde edilen veriler; detoks, süper gıda ve glutensiz beslenme benzeri popüler eğilimlerin, geniş kitleler tarafından sağlıklı yaşam tarzı olarak benimsendiğini, ancak bu yaklaşımların bilimsel dayanaklarının yetersiz ya da bilimsel temelden yoksun olduğunu göstermiştir. Sosyal medya etkileyicileri, ünlüler ve bot hesapları bu tür bilgilerin hızlı bir şekilde yayılmasında önemli bir rol oynamaktadır. Bu bağlamda, kamuoyunun doğru bilgiye erişimini sağlamak için, bilimsel temellere dayalı etik medya kullanımını teşvik eden bir yaklaşımın geliştirilmesi elzemdir. Nitel araştırma yönteminin betimsel tarama modeli ve fenomenolojik çözümleme tekniğini kullanılarak yapılan bu çalışmada sosyal medyada yayılan sağlıklı gıda mitlerinin incelenmesi amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Sosyal Medya
• Beslenme
• Besin Mitleri
• Misenformasyon
• Medya Okuryazarlığı

Kaynakça

1. Aktaş, N., ve Özdoğan, Y. (2016). Gıda ve Beslenme Okuryazarlığı. Harran Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi, 20(2), 146-153.
2. Akyüz, S. S. (2020). Yanlış Bilgi Salgını: COVID-19 Salgını Döneminde Türkiye’de Dolaşıma Giren Sahte Haberler. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (34), 422-444.
3. Alpyıldız, G., ve Aslan, D. (2020:458). Yeni Koronavirüs Hastalığı (Covıd-19) İle İlgili Yanlış Bilgilerle Mücadele Yöntemleri. Mersin Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 13(3), 457-464.
4. Altun, Ç. (2019). Sağlık Yayıncılığında Dezenformasyon: Zahide Yetiş’le Programı Örneği. (Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul
5. Ayaz, F. (2018). Sağlık Konulu Yayın İçeriklerini Etkileyen Ticari Faktörler. E.Yüksel (Ed.). Sağlık Haberciliği. (s. 363-390). Konya: Litaratürk Academia.
6. Ayaz, F., ve Yüksel, E. (2021). Medyadaki Sağlık İçeriklerini Etkileyen Faktörler Üzerine Bir Model Önerisi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(2), 599-626.
7. Aybek, B., ve Aslan, S. (2017). An Analysis Of The Self-Regulation Levels Of Prospective Teachers In Terms Of Certain Variables. Journal of Theory and Practice in Education, 13(3), 455-470.
8. Bıçakçı, B. (2019). Post-Truth Çağında Halkla İlişkiler’in “Hakikat Yöneticiliği” Rolü: Gıda ve Beslenme Alanındaki Yalan Haberlere Yönelik Stratejiler. Kurgu, 27(4), 61-78.

9. Bozan, G. S., Beşparmak, A., ve Küçüksüllü, E. K.(2025). Kaydır, Beğen, Güven?: Instagram’daki# Minddiyeti Etiketiyle Paylaşılan İçeriklerin Bilgi Kalitesinin Değerlendirilmesi. Nuh Naci Yazgan Üniversitesi Sağlık Araştırmaları Dergisi, 1(1), 56-65.
10. Çömlekçi, M. F. (2019). Sosyal Medyada Dezenformasyon ve Haber Doğrulama Platformlarının Pratikleri. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 7(3), 1549-1563.
11. De Regt, A., Montecchi, M., ve Lord Ferguson, S. (2020). A False Image of Health: How Fake News and Pseudo- Facts Spread in The Health And Beauty Industry. Journal of Product & Brand Management, 29(2), 168-179.
12. Diekman, C., Ryan, C. D., ve Oliver, T. L. (2023). Misinformation and Disinformation in Food Science and Nutrition: Impact on Practice. The Journal of Nutrition, 153(1), 3-9.
13. Ekşi, A., ve Yılmaz, İ. (2020). Yanıltıcı Gıda Yayınlarına Karşı Yasak Mı Yoksa Etik Mi?. Türkiye Biyoetik Dergisi, 7(4), 178-182.
14. Ersoy, G. (2019). Beslenme ve Diyetetik Alanındaki Bilgi Kirliliği. Dosya: Sağlıkta Dezenformasyon. https://www.medipol.edu.tr/sites/default/files/document/SD_53_28-31.sayfalar_Gulgun_Ersoy.pdf.
15. European Court of Auditors (2020). EU Action Plan Against Disinformation. https://www.eca.europa.eu/lists/ecadocuments/ap20_04/ap_disinformation_en.pdf.
16. Eylül, E., Şekerci, K., ve Durmuş, A. O. (2025). Demografik Özellikler Bağlamında Spor Lisesi Öğrencilerinin Dijital Oyun Bağımlılığı Profili. Göbeklitepe Eğitim ve Spor Bilimleri Dergisi, 4(1), 108-118.
17. Güçlü, Z. (2023). Glutensiz Beslenme Tercihlerinin Belirleyicilerini Tespit Çalışması: Katılımcı Sözlükler Örneği. Kırklareli Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 4(2), 58-71.
18. Günaydın, J. (2019). Marshall Yardımlarının Türk Köylüsüne Etkilerinin Seçili Edebi Eserlere Yansıması (Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi). Başkent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
19. Halkman, A. K. (2015). Gıda Konusunda Yanlış Yönlendirmeler. Gazi Üniversitesi Öğretim Üyeleri Derneği, Akademik Bülten, 16-20.
20. Harvard T.H. Chan School Of Public Health. (2021). The Nutrition Source: Healthy Eating Plate ve Healthy Eating Pyramid. https://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource.
21. Horzum, I. (2011). Reklmlarda İşlenen Modern Mitler ve Yeşil Mitin Göstergebilimsel İncelemesi. Humanities Sciences, 6(1), 29-41.
22. Ilgın, H. (2021). Sosyal Medyada Dezenformasyon ve Halkla İlişkiler İlişkisi. İletişim Çalışmaları Dergisi, 7(2), 303- 322.
23. Isner, J. M., Sours, H. E., Paris, A. L., Ferrans, V. J., ve Roberts, W. C. (1979). Sudden, Unexpected Death in Avid Dieters Using The Liquid-Protein-Modified-Fast Diet. Observations In 17 Patients And The Role Of The Prolonged QT Interval. Circulation, 60(6), 1401-1412.
24. İlboğa, M. (2014). Platon Epistemolojisinde Episteme--Doxa Ayrımı. Electronic Turkish Studies, 9(11).
25. İris, Y., ve Kesgin, Y. (2023). Nefret Söylemi ve Yanlış Bilgi: Suriyeli Sığınmacılar Hakkında Yapılan Paylaşımların Betimsel İçerik Analizi. AJIT-e: Academic Journal of Information Technology, 14(54), 223-248.
26. Karaduman, T. (2015). Düzcede Yaşayan Yetişkin Bireylerin Popüler Diyetleri Öğrendikleri Kaynaklar, Popüler Diyetler Hakkındaki Bilgileri ve Yanlış Uygulamaları (Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi). Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
27. Karaman, C. (2019). Sosyobilimsel Konulara Dayalı Argümantasyon Yönteminin Ortaokul Öğrencilerinin Bilimsel Okuryazarlık Seviyelerine Etkisinin İncelenmesi (Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi). Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Muğla.
28. Kavaklı, N. (2019). Yalan Haberle Mücadele ve İnternet Teyit/Doğrulama Platformları. Erciyes İletişim Dergisi, 6(1), 663-682.
29. Kaya, A., Yüksel, E., ve Öğüt, P. (2011). Sağlık Haberlerinde “Mucize Tedavi” ler. Selçuk İletişim, 7(1), 49-64.
30. Kıraç, Y. (2011). Fonksiyonel Gıdalar. Uluslararası Katılımlı I. Ali Numan Kıraç Tarım Kongresi ve Fuarı. Eskişehir
31. Kobak, K., ve Soğukdere, Ş. (2021). Sosyal Medyadaki Dezenformasyon: 2021 Türkiye Orman Yangınları Örneği. Uluslararası Medya ve İletişim Araştırmaları Hakemli Dergisi, 4(2), 167-189.
32. Koçer, S. (2022). Bir İnsan ve Toplum Problemi Olarak Yanlış Bilgi. Reflektif Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 333-339.
33. Koçtürk, O. N. (1966). Yeni Sömürgecilik Açısından Gıda Emperyalizmi (Vol. 24). Ankara: Toplum Yayınları.
34. Korkmaz, B., ve Aybarç, S. (2018). Bir İktidar Aracı Olarak Dış Yardım ve Dış Borçlar: Osmanlı İmparatorluğu'ndan Günümüze Türkiye’nin Dış Borçlanma/Borçlandırılma Serüveni. Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 33(2), 623-655.
35. Küçük, S. C., ve Yıbar, A. (2021). Popüler Diyet Akımlarının Vücut Ağırlığı ve Sağlık Üzerine Etkileri. Akademik Gıda, 19(1), 98-107.
36. Lebwohl, B., Cao, Y., Zong, G., Hu, F. B., Green, P. H., Neugut, A. I., Rimm, B.E., Sampson, L., Dougherty, L.W., Giovannucci, E., Willett, W.C., Sun, Q., ve Chan, A. T. (2017). Long Term Gluten Consumption in Adults Without Celiac Disease and Risk of Coronary Heart Disease: Prospective Cohort Study. Bmj, 357.
37. Lewandowsky, S., Ecker, U. K. H., ve Cook, J. (2017). Beyond Misinformation: Understanding and Coping with the "Post-Truth" Era. Journal of Applied Research in Memory and Cognition, 6(4), 353–369.
38. Moore, J. B., Harris, J. K., ve Hutti, E. T. (2021). ‘Falsehood Flies, and The Truth Comes Limping After It’: Social Media and Public Health. Current Opinion In Psychiatry, 34(5), 485-490.
39. Muslu, M., Ersü, D. Ö., Erdoğan, B. N., ve Yanık, M. (2020). Tirajı Yüksek Beş Ulusal Gazetede Yer Alan Sağlık ve Beslenme Haberlerinin Değerlendirilmesi. Sağlık Bilimleri Dergisi.
40. Mutlu, E. (2018). Medya Araçlarının Başkent Üniversitesi Öğrencilerinin Beslenme Davranışları ve Gıda Ürünlerinin Seçiminde Karar Vermedeki Etkisi (Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi). Başkent Üniversitesi,Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
41. Nickel, B., Moynihan, R., Gram, E. G., Copp, T., Taba, M., Shih, P., Heissi R., Gao, M. ve Zadro, J. R. (2025). Social Media Posts About Medical Tests With Potential for Overdiagnosis. JAMA Network Open, 8(2), e2461940- e2461940.
42. Ongan, D., Ayer, Ç., Çankaya, E., Çiftçi, Z., ve Bozdağ, A. N. S. (2021). Diyetisyenlerin Bireysel Beslenme Danışmanlığını Etkileyen Etmenler Hakkındaki Düşünceleri ve İş Doyumu. Adnan Menderes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 5(2), 315-332.
43. Öksüz, M., ve Inan-Eroglu, E. (2021). Diyetisyenlerin Instagram’da Paylaştığı Yemek Tarifi Gönderilerinin Besin Ögeleri Açısından Değerlendirilmesi. Hacettepe University Faculty of Health Sciences Journal, 8(3), 500-508.
44. Önal, S. (2017). Kültür Dünyasının İlk Üretimleri: Mitolojiler. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, (23), 233-240.
45. Pennycook, G., Bear, A., Collins, E. T., ve Rand, D. G. (2017). The Implied Truth Effect. Attaching Warnings To A Subset of Fake News Headlines Increases Perceived Accuracy of Headlines Without Warnings,
46. Pennycook, G., Epstein, Z., Mosleh, M., Arechar, A. A., Eckles, D., ve Rand, D. G. (2021). Shifting Attention To Accuracy Can Reduce Misinformation Online. Nature, 592(7855), 590-595.
47. Pennycook, G., ve Rand, D. G. (2019). Fighting misinformation on social media using crowdsourced judgments of news source quality. Proceedings of the National Academy of Sciences, 116(7), 2521-2526.
48. Rubinelli, S., ve Diviani, N. (2024). An Argumentation Theory-Based Assessment Tool For Evaluating Disinformation In Health-Related Claims. Patient Education And Counseling, 108622.
49. Sağlam, K., ve Gümüş, T. (2019). Yazılı, Görsel ve Sosyal Medyada Gıda ile İlgili Bilgi Kirliliğinin Halkın Gıda Tercihi Üzerine Etkileri. Gıda, 44(1), 153-162.
50. Sakcalı, T. (2025). Eğitime İlişkin Mitler: Sınıf Öğretmenlerinin Öğrencileriyle İlgili Beklentilerini Etkileyen İnanışlarının Belirlenmesi (Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi). Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Nevşehir.
51. Seçer, A., ve Boğa, M. (2017). Sosyal Medyanın Tüketicilerin Gıda Ürünleri Satın Alma Davranışına Etkisi. Ksü Doğa Bilimleri Dergisi, 20(4), 312-319.
52. Şimşek, A. (2012). Araştırma Modelleri. A.Şimşek (Ed.), Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri. (s. 80-106). Eskişehir Anadolu Üniversitesi Yayınları.
53. Tekindal, M., ve Arsu, Ş. U. (2020). Nitel Araştırma Yöntemi Olarak Fenomenolojik Yaklaşımın Kapsamı ve Sürecine Yönelik Bir Derleme. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 20(1), 153-172.
54. Türk Dil Kurumu (t.y.). Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/.
55. Ulusoy, H. G., ve Rakıcıoğlu, N. (2019). Glutensiz Diyetin Sağlık Üzerine Etkileri. Beslenme ve Diyet Dergisi, 47(2), 87-92.
56. Vosoughi, S., Roy, D., ve Aral, S. (2018). The Spread of True and False News Online. Science, 359(6380), 1146-1151.
57. Wardle, C., ve Derakhshan, H. (2017). Information Disorder: Toward an Interdisciplinary Framework For Research And Policymaking (Vol. 27, pp. 1-107). Council of Europe.
58. Wdowik, M. (2017), “The Long, Strange History Of Dieting Fads”, The Conversation. Https://Theconversation.Com/The-Long-Strange-History-Of-Dieting-Fads-82294.
59. Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2018). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri (12. baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
60. Yıldırım, M., Kızıltan, G., ve Ok, M. A. (2021). Beslenme Okuryazarlığı Nedir? Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 6 (Beslenme Özel Sayısı), 1-13.
61. Yüksel, E., Kaya, A. Y., Koçak, A., ve Aydın, S. (2010). Türkiye’de Sağlık Konulu Yayınların Analizi. Kurgu, 24(1), 17-43.