Bilişsel Davranişçi Yaklaşima Dayali Psikoeğitim Programinin Tek Ebeveynli Ergenlerin Gelecek Beklentisi, Umut Ve Benlik Saygisi Üzerine Etkisi

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 105 - 122, 31.12.2025

Özlem Yener , Zeynep Hamamcı

Öz

Araştırmanın genel amacı bilişsel davranışçı yaklaşıma dayalı psikoeğitim programının tek ebeveynli ergenlerin gelecek beklentisi, umut ve benlik saygısı üzerine etkisini incelemektir. Çalışma deney ve kontrol gruplu yarı deneysel bir araştırmadır. Araştırmanın çalışma grubunu 10, 11 ve 12. sınıfta okuyan ve tek ebeveyni olan 21 ergenden (deney grubu:11 ,kontrol grubu:9) oluşmaktadır. Araştırmada veri toplama aracı olarak Gelecek Beklentisi Ölçeği, Rosenberg Benlik Saygısı Ölçeği ve Beck Umutsuzluk Ölçeği kullanılmıştır. Araştırmada deney grubundaki öğrenciler haftada bir ve her oturum 80 dk olacak şekilde toplam on oturumdan oluşan bilişsel davranışçı yaklaşıma dayalı psikoeğitim programına katılırken kontrol grubundaki öğrencilerle herhangi bir çalışma yürütülmemiştir. Araştırmadan elde edilen verilerin analizinde gruplar arası farkın anlamlılığını test etmek amacıyla Mann-Whitney U testi ile grup içi farkın anlamlılığını test etmek için Wilcoxon İşaretli Sıralar testinden yararlanılmıştır. Yapılan istatistiksel analizler sonucunda deney grubundaki ergenlerin, benlik saygısı ve umut düzeylerinde kontrol grubuna göre istatistiksel olarak anlamlı artış yaşandığı belirlenmiştir. Araştırmada gelecek beklentisi değişkeni açısından deney ve kontrol grupları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamıştır. Elde edilen bulgular; araştırmacı tarafından geliştirilen bilişsel davranışçı yaklaşıma dayalı psikoeğitim programının tek ebeveynli ergenlerin benlik saygısı ve umut düzeylerini artırmada etkili olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel davranışçı yaklaşım , tek ebeveynli aile , gelecek beklentisi , umut , benlik saygısı

The Impact Of The Cognitive Behavioral Approach Based Psychoeducation Program On The Future Expectations, Hopes And Self-Esteem Of Single-Parent Adolescents

Öz

The general purpose of the study is to examine the impact of a cognitive behavioral approach based psychoeducation program on the future expectations, hopes and self-esteem of single-parent adolescents. The study is a quasi-experimental research consisting of an experimental and a control group. The study group involves a total of 21 single-parent adolescents (experimental group:11, control group:9) studying in the 10th, 11th and 12th grades. The data collection tools used in this study are the Future Expectation Scale, the Rosenberg Self-Esteem Scale and the Beck Hopelessness Scale. In the study, students in the experimental group participated in a psychoeducation program based on the Cognitive Behavioral Approach. The program included ten sessions in total, one session per week and each session lasted 80 minutes. However, the students in the control group were not subject to a specific program. In the analysis of the data obtained from the study, the Mann-Whitney U test was used to test the value of the difference between the groups and the Wilcoxon Signed Rank test was used to test the significance of the difference within each group. As a result of the statistical analysis, it was observed that there was a statistically considerable increase in the self-esteem and hope levels of the adolescents in the experimental group when compared to the control group, whereas their future expectations did not show a statistically significant increase compared to the control group. The results obtained show that the psychoeducational program based on the cognitive behavioral approach which has been developed by the researcher has a significant effect on the self-esteem and hope level of single-parent adolescents.

Anahtar Kelimeler

Cognitive behavioral approach , single-parent family , future expectation , hope , self-esteem

Kaynakça

• Aksoy, A., & Ögel, K. (2003). Kendine zarar verme davranışı. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 4(4), 226-236. Aydın, B. (2005). Çocuk ve ergen psikolojisi. İstanbul:Atlas Yayınevi
• Aydın, O., & Baran, G. (2012). Ebeveynleri boşanma sürecinde olan 9-12 yaş grubundaki çocukların boşanmaya uyum düzeylerinin incelenmesi. Ankara Sağlık Bilimleri Dergisi, 1(1), 35-52.
• Bannik, F. (2021). Bireyler ve toplumlarda iyi oluşu geliştirmek için 201 pozitif psikoloji uygulaması. İstanbul: Üsküdar Üniversitesi Yayınları
• Beck, A. T. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. London: Penguin Books.
• Beck, A., Emery, G. (2011). Anksiyete bozuklukları ve fobiler. Litera Yayıncılık. İstanbul.
• Beck, AT, Weissman, A., Lester, D. ve Trexler, L. (1974). The measurement of pessimism: The hopelessness scale. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 42(6), 861–865. https://doi.org/10.1037/h0037562 Brubeck, D. & Beer, J. (1992). Ebeveynleri boşanmış ve boşanmış olan lise öğrencilerinde depresyon, benlik saygısı, intihar düşüncesi, ölüm kaygısı ve genel not ortalaması. Psikolojik Raporlar, 71(3), 755-763.
• Bozanoğlu, İ. (2005). Bilişsel davranışçı yaklaşıma dayalı grup rehberliğin güdülenmesi, benlik saygısı, başarı ve sınav kaygısının etkisi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi (JFES), 38(1), 17-42.
• Büyüköztürk, Ş. (2010). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı: istatistik, araştırma deseni, spss uygulamaları ve yorum. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
• Can, A. (2014). SPSS ile Bilimsel Araştırma Sürecinde Nicel Veri Analizi. 3. Baskı. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
• Cevahir, E. (2020). SPSS ile nicel veri analizi rehberi. İstanbul: Kibele Yayıncılık.
• Cohen, J. (1992). Quantitative methods in psychology: A power primer. Psychological Bulletin, 112(1), 155-159. Çuhadaroğlu, F. (1986). Adolesanlarda benlik saygısı (Yayımlanmamış uzmanlık tezi; Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi), Ankara.
• Durak, A., & Palabıyıkoğlu, R. (1994). Beck Umutsuzluk ölçeği geçerlilik çalışması. Kriz Dergisi, 2(2), 311-319.
• Epel, N., Zohar, A. A., Artom, A., Novak, A. M., & Lev-Ari, S. (2021). The effect of cognitive behavioral group therapy on children’s self-esteem. Children, 8(11), 958. https://doi.org/10.3390/children8110958
• Gander, M. J., & Gardiner, H. W. (2001). Çocuk ve Ergen Gelişimi (A., Dönmez, N., Çelen, B., Onur, Çev). Ankara:İmge Kitabevi Yayınları.
• Gençay, S. (2009). Beden eğitimi öğretmeni adaylarının umutsuzluk ve yaşam doyumlarının bazı değişkenler açısından incelenmesi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 8(27), 380-388.
• Gladding, S. T. (2022). Aile Terapsi, Tarihi kuram ve uygulamaları (İ.Keklik, İ.Yıldırım,Çev.). Ankara: Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Derneği.
• Haney, P., & Durlak, J. A. (1998). Changing self-esteem in children and adolescents: A meta-analytical review. Journal of Clinical Child Psychology, 27(4), 423-433.
• Johnson, SRL, Blum, RW & Cheng, TL (2014). Geleceğe yönelim: Ergen sağlığı ve refahına yönelik etkileri olan bir yapı. Uluslararası Ergen Tıbbı ve Sağlığı Dergisi, 26(4), 459-468.
• Karakoç, A., Bingöl, F., & Karaca, S. (2013). Lise Öğrencilerinde Öznel İyi Oluş ile Olumlu Gelecek Beklentisi Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Uluslararası Hakemli Akademik Spor Sağlık ve Tıp Bilimleri Dergisi, 6.
• Lanz, M., & Rosnatı, R. (2002). Adolescents' and young adulls' constructıon of the future effects of famtly relatıons, sel-esteem, and sense of coherence (İçinde) Adolescents' Future Onentatıon Theory and Research (Eds) Trempala T. Malmberg LE, European Unıversıty Studıes, Frankfurt:Peter Larıg.
• MacLeod, A. K., & Byrne, A. (1996). Anxiety, depression, and the anticipation of future positive and negative experiences. Journal of Abnormal Psychology, 105(2), 286– 289. https://doi.org/10.1037/0021-843X.105.2.286 Marsh, M. D. (2001). Hope and ıts relationship to self esteem and spirtual well being ın australian university students. Theological Research Exchange Network (TREN): Theses & Dissertations, 1
• Marshall, E., & Karadimitriou, S. M. (2018). Outliers, Durbin-Watson and interactions for regression in SPSS Investigating outliers and influential observations. The University of Sheffield, unusual x. 1-4.
• Miles, H., MacLeod, A. K., & Pote, H. (2004). Retrospective and prospective cognitions in adolescents: anxiety, depression, and positive and negative affect. Journal of Adolescence, 27(6), 691–701
• Ngo, H., VanderLaan, D. P., Aitken, M. (2020). Self-esteem, symptom severity, and treatment response in adolescents with internalizing problems. Journal of Affective Disorders, 273, 183-191.
• ORGM (2022), Sınıf ve Okul Risk Haritaları, Ekim 2022 tarihinde https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2023_06/01110255_FORM_HARYTASI-_31.05.2023.pdf adresinden alıınmıştır.
• Öner, N. (1994). Türkiye'de kullanılan psikolojik testler bir başvuru kaynağı. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
• Pile, V., & Lau, J. Y. F. (2018). Looking forward to the future: Impoverished vividness for positive prospective events characterises low mood in adolescence. Journal of Affective Disorders, 238, 269–276. https://doi.org/10.1016/j.jad.2018.05.032
• Seber, G., Dilbaz, N., Kaptanoğlu, C., Tekin, D. (1993). Umutsuzluk ölçeği: Geçerlilik ve güvenirlilik, Kriz Dergisi, 1(3), 139-142
• Schmid, K. L. & Lopez, S. J. (2011). Positive pathways to adulthood: The role of hope in adolescents’ constructions of their futures. Advances in Child Development And Behavior, 41, 69-88.
• Shirk, S.R. & Karver, M. (2003). Çocuk ve ergen terapisinde ilişki değişkenlerinden tedavi sonucunun tahmini: meta-analitik bir inceleme. Danışmanlık ve Klinik Psikoloji Dergisi, 71(3), 452.
• Snyder, C. R. (2000). The past and possıble futures of hope. Journal of Social and Clinical Psvchologv, 19(1) 11-28.
• Şahan Yılmaz, B. & Duy, B. (2013). Psikoeğitim uygulamasının kız öğrencilerin benlik saygısı ve akılcı olmayan inançları üzerine etkisi. Turkish Psychological Counseling & Guidance Journal, 4(39).
• Şimşek, H. (2010). Güneydoğu Anadolu bölgesindeki lise öğrencilerinin sosyal bütünleşme düzeyleri ve gelecek beklentileri. (Proje Raporu. No. 109K300). Ankara: TÜBİTAK.
• Şimşek, H. (2012). Güneydoğu Anadolu Bölgesindeki Lise Öğrencilerinin Gelecek Beklentileri ve Gelecek Beklentilerini Etkileyen Faktörler. Journal of Theoretical Educational Science/Kuramsal Eğitimbilim Dergisi, 5(1).
• Türk, F., Buğa, A., Çekiç, A. & Hamamcı, Z. (2018). Bilişsel davranışçı yaklaşıma dayalı grup müdahalelerinin çocuk ve ergenlerin işlevsel olmayan düşünceleri üzerindeki etkisi: Meta-analiz çalışması. Turkish Psychological Counseling and Guidance Journal, 8(49), 45-61.
• Türkçapar, M. H., Sungur, M. Z., & Akdemir, A. (1995). Çocuk ve ergenlerde bilişsel terapiler. Çocuk ve Gençlik Ruh Sağlığı Dergisi, 2(2), 93-100.
• Thomas, J. R., & Högnäs, R. S. (2015). The effect of parental divorce on the health of adult children. Longitudinal And Life Course Studies, 6(3), 27
• Tomczak, M., & Tomczak, E. (2014). The need to report effect size estimates revisited. An overview of some recommended measures of effect size. Trends in Sport Sciences, 1(21), 19–25.
• Uluçay, T., Özpolat, A. R., İşgör, İ. Y., & Taşkesen, O. (2014). Lise öğrencilerinin gelecek beklentileri üzerine bir araştırma. Education Sciences, 9(2), 234-247.
• Uludağlı, N. P. & Sayıl, M. (2009). Orta ve ileri ergenlik döneminde risk alma davranışı: Ebeveyn ve akranların rolü. Türk Psikoloji Yazıları, 12(23), 14-24.
• Valle, M. F., Huebner, E. S., & Suldo, S. M. (2006). An analysis of hope as a psychological strength. Journal of School Psychology, 44(5), 393-406.
• Yerlikaya, İ. (2006). Bilişsel - davranışçı yaklaşıma ve hobi terapiye dayalı umut eğitimi programlarının ilköğretim öğrencilerinin umutsuzluk düzeyine etkisi (Doktora tezi; Ankara Üniversitesi), Ankara.
• Weisz, JR, Kuppens, S., Ng, MY, Eckshtain, D., Ugueto, AM, Vaughn-Coaxum, R. & Fordwood, SR (2017). Gençlik psikolojik terapisinin etkileri hakkında elli yıllık araştırma bize neler söylüyor: Çok düzeyli bir meta-analiz ve bilim ve uygulamaya yönelik çıkarımlar. Amerikalı Psikolog, 72(2),79.