Belgesel Sinema ve Sözlü Tarih İlişkisi: Eski Konya Sinemaları Örneği

Yıl 2025, Sayı: 8, 232 - 254, 26.12.2025

Ali Avlar , Aytekin Can

https://doi.org/10.51118/konsan.2025.68

Öz

Günümüzde Türkiye'de çekilen belgesel filmlerin çoğunda, sözlü tarih yöntemi ön plana çıkmaktadır. Yazılı tarihte yer bulamayan bireyler, bu yöntem sayesinde kendi hikâyelerini anlatma ve seslerini duyurma fırsatı yakalamaktadır. Bu çalışma, sinemanın Konya’daki geçmişine tanıklık eden yerel yazarların bıraktıkları anılara ve gazete koleksiyonlarına dayanarak, Konya’daki ilk sinema salonlarını ve gösterilen filmleri anlatmaktadır. Sinemanın Konya’daki gelişim sürecine ve bu sürecin doğasına odaklanan çalışma, 1909’daki sıçrayışın ardından, sinemanın taşra geneline yayılması, gelişimi ve halkın ilgisi ile ilgili araştırmalara katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu çalışma sinemada sözlü tarih belgesel türünün nasıl ele alındığını dönem tanıkları ve arşivler ve üzerinden anlatmaktadır. Ayrıca mekanlarla ilgili arşiv görüntülerinden ve filmlerden de faydalanılmıştır. Dönem tanıkları akademisyenler, yazarlar, araştırmacılar, sinema işletmecileri ve sinema makinistlerinden oluşmaktadır. Eski Konya Sinemaları adlı sözlü tarih belgesel filminin deşifresi yapılarak Eski Konya Sinemaları üzerinden tarihe tanıklık yapılarak gelecek kuşaklara belge bırakılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Sinema , Belgesel , Sözlü Tarih , Eski Konya Sinemaları.

The Relationship Between Documentary Cinema And Oral History: The Case of Old Cinemas in Konya

Öz

Today, the oral history method is prominent in most documentary films shot in Turkey. Individuals who cannot find a place in written history have the opportunity to tell their stories and make their voices heard through this method. This study recounts the first cinema halls in Konya and the films shown there, based on the memories left behind by local writers who witnessed the history of cinema in Konya and newspaper collections. Focusing on the development process of cinema in Konya and the nature of this process, the study aims to contribute to research on the spread of cinema throughout the provinces, its development, and public interest following the leap forward in 1909. This study explains how the oral history documentary genre is approached in cinema through period witnesses and archives. Archival images and films related to the venues were also utilised. Contemporary witnesses include academics, writers, researchers, cinema operators, and projectionists. The oral history documentary film titled Old Cinemas of Konya was transcribed, bearing witness to history through the Old Cinemas of Konya and leaving a record for future generations.

Anahtar Kelimeler

Cinema , Documentary , Oral History , Old Cinemas of Konya.

Kaynakça

• Akbulut, H. (2010). Bellek Olarak Belgesel Sinema: Son Dönem Türkiye Belgesel Sinemasına Bir Bakış. İstanbul: Sinecine: Sinema Araştırmaları Dergisi 1(2), 119-124.
• Arabacı, C. (1999). Geçmişten Günümüze Konya Ticaret Odası 1882–1999, Konya Ticaret Odası Yayını.
• Ateş, M. (2020). Sinemada Göç Bağlamında Sınıf, Kimlik ve Mekân: Ömer Lütfi Akad ve 'Göç Üçlemesi', Medeniyet ve Toplum Dergisi, 4(2), 128-141.
• Aydın, H. (2005). Sinemanın Taşrada Gelişim Süreci: Konya’da İlk Sinemalar ve Gösterilen Filmler (1910–1950). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (19),61-64.
• Balkara, F. (1993). Türkiye’de Belgesel Film Çalışmaları (1. Baskı). Basım & Grafik Matbaacılık.
• Barsam, R. M. (1973). Nonfiction Film, A Critical History, New York:Dutton.
• Can, A., & Uğurlu, F. (2013). “Gölgesizler” Filmi ve Edebiyat Sinema İlişkisi Üzerine. Selçuk İletişim, 6(3), 76-84. https://doi.org/10.18094/si.38528
• Cereci, S. (1997). Belgesel Film (1. Baskı). Şule Yayınları.
• Cereci, S. (2013). Film Yapımı Nobel Yayınları.
• Cereci, S. (1997) Belgesel Sinema (Editör: A. Ali Uyar). Şule Yayınları.
• Danacıoğlu, E. (2001). Geçmişin İzleri (1. Baskı). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Es, S. (1962). “Sanayi Mektebi Sineması”, Koyunoğlu Müzesi, DN: 3408, Konya.
• Es, S. (1962). “Alâeddin Tepesi Tiyatrosu (Belediye Sineması)”, Koyunoğlu Müzesi, DN: 3411, Konya.
• Esen, Ş.K. (2002) Türk Sinemasının Kilometre Taşları, İstanbul, Naos Yayınları.
• Evren, B. (2003). Türk Sinemasının Doğum Günü: Bir Savaş – Bir Anıt – Bir Film, 1. Basım, Leyla Yayıncılık.
• Evren, B. (2014). Türk Sinemasının 100 Yılı, Rumi Matbaa.
• Gider, N. (2009). Ötekini Belgelemek; Belgesel Sinemada Kültürel Temsiller.Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü.
• Gündeş, S. (1991). Belgesel Filmin Yapısal Gelişimi (1. Baskı). DerYayınları.
• Gündeş, S. (1998). Belgesel Filmin Yapısal Gelişimi (1. Baskı). Alfa Basım Yayım Dağıtım.
• Hasdemir, A., & Berk, M., E., (2024). Bilimkurgu filmlerinde robot temsiline bir bakış: 1980 ve sonrası filmler üzerinden inceleme. Konya Sanat Dergisi, 7, 1-25. https://doi.org/10.51118/konsan.2024.40.
• Kumru, G. (2009). Tarih Öğretimi Açısından Sözlü Tarih Yazımı: Karaca Ahmet Dergahı Örneği. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Mutlu, E. (1991). Televizyonu Anlamak (1. Baskı). Gündoğan Yayıncılık.
• Nichols, B. (2017). Belgesel Sinemaya Giriş (Çeviren: Duygu Eruçman). Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
• Onaran, A.Ş. (1999). Türk Sineması, 1. Cilt, 2. Basım, Kitle Yayınları.