1974 KIBRIS BARIŞ HAREKATI, ABD’NİN ARABULUCULUĞUNDAN AMBARGOYA GİDEN SÜREÇ

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 3, 1555 - 1566, 31.12.2025

Mustafa Edip Çelik , Çağrı Kandemir

Öz

Bu makale, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sürecinde Türkiye’nin politikalarını ve bu süreçte Türk-Amerikan ilişkilerinde yaşanan kırılmaları incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, ABD’nin arabuluculuk girişimlerinden silah ambargosuna kadar giden süreçte izlediği politikalar ve bu politikaların Türkiye açısından sonuçları analiz edilmiştir. Kıbrıs meselesinin, Türkiye’nin dış politikasında bir kimlik ve bağımsızlık aracı olarak nasıl bir anlam kazandığı vurgulanmıştır. Araştırma tarihsel ve betimleyici bir yöntemle yürütülmüş, olaylar kronolojik sırayla ele alınmıştır. Diplomatik belgeler, TBMM tutanakları, gazete arşivleri, arşiv belgeleri ve akademik literatür temel alınarak kapsamlı bir belge temelli analiz yapılmıştır. Türkiye ve ABD’nin resmi belgeleri, dönemin önde gelen siyasi aktörlerinin açıklamaları ve diplomatik yazışmalar karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Çalışma, Kıbrıs Barış Harekâtı’nın öncesi, harekâtın kendisi, Cenevre görüşmeleri ve sonrasında yaşanan gelişmeleri kapsamaktadır. ABD’nin darbe ve harekât sürecindeki tutumu, arabuluculuk çabaları, Birleşmiş Milletler kararları ve uyguladığı ambargo ayrıntılarıyla incelenmiş, İngiltere, Yunanistan ve Sovyetler Birliği gibi diğer aktörlerin süreçteki rolleri de değerlendirilmiştir. Kıbrıs Harekâtı’nın uluslararası diplomasi ve Soğuk Savaş dengeleri içindeki önemi bütüncül bir yaklaşımla ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Kıbrıs , ABD , Türk- Amerikan İlişkileri , Soğuk Savaş , Ambargo

Kaynakça

• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivleri (BCA), 030-10-01-02-318-49-10
• BCA, 030-18-01-02-317-47-12
• Foreign Relations of United States (F.R.U.S.), (1974). Volume XXIX, 1969-1976 “Memorandum Fort he President’s File” Washington, 21.03.1972. 320
• F.R.U.S., (1974). Volume XXX, 1969–1976, “79. Memorandum From Rosemary Niehuss of the National Security Council Staff to Secretary of State Kissinger.” Washington, 15.07.1974. 290
• F.R.U.S., (1974). Volume XXX, 1969–1976, “86. Minutes of Meeting of the Washington Special Actions Group” Washington16.07.1974. 260
• F.R.U.S., VOLUME XXX, DOCUMENT 77, Telegram From the Department of State to the Embassies in Greece and Cyprus. Washington, 29.06.1974, 272.
• CIA- RDP78S01932A000100080027-1
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi (TBMMZC), Dönem 13, Cilt 7, 1–4
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Tutanak Dergisi, GCZ, C.13/1, 3. Birleşim, 1. ve 4. Oturum, (20.07.1974).
• Cumhuriyet Gazetesi, (1975). “Amerikan Kongresine Atatürk’ün Nutku Gönderilsin” 16.02.1975.
• Cumhuriyet Gazetesi, (1974). “Tarih Tekerrür Eder Hatalar Tekerrür Etmez” 21.07.1974.
• Milliyet Gazetesi, (1974). “Amerika ‘Üzgünüz’, Washington Kaynakları, Kıbrıs Konusunda Yaptıkları Açıklamada ‘Sisco Bu İşi Başaramadı’ Diyorlar” 21.07.1974.
• Milliyet Gazetesi, (1974). “Çıkartma Gemilerimiz Akdenize Açıldı” 20.07.1974.
• Alasya, H. F. (1987). Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Tarihi (Vol. 71). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
• Birand, M. A. (1990). Sıcak Gün, Milliyet Yayınları.
• Bölükbaşı, S. (2001). Barışçı çözümsüzlük: Ankara'nın ABD ve BM ile Kıbrıs macerası. İmge Kitabevi.
• Coşkun, Y. (2015). 1974 Kıbrıs Barış Harekâtının Türk-İngiliz İlişkilerine Etkileri. Tarih Okulu Dergisi, 8(22), 449-462.
• Denktaş, R. (2004). Kıbrıs Girit Olmasın, Remzi Kitabevi, 2. Baskı.
• Denktaş, R., (2000). Hatıralar, Boğaziçi Yayınları.
• Derman, G. S., & Kurban, V. (2016). Kıbrıs Sorununun Türk Dış Politikasına Etkisi Ve ABD-SSCB İle İlişkiler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 16(33), 455-484.
• Ediş, E. (2018). Kıbrıs Barış Harekâtı Odağında Bülent Ecevit, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Kirsehir Ahi Evran University.
• Epik, A., & Demirbaş, Ç. E. İnsani Müdahale, Koruma Sorumluluğu ve Kıbrıs Barış Harekâtı. İzmir Sosyal Bilimler Dergisi, 6(2), 56-74.
• Göktepe, C. (2012). Kıbrıs Meselesi’nde Kriz Süreci ve Türkiye (1964-1974). TC Kültür ve Turizm Bakanlığı Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, ss, 1397-1427.
• Gönlübol, M., & Kürkçüoğlu, Ö. (1985). Atatürk dönemi Türk dış politikasına genel bir bakış. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 1(2), 451-474.
• Günal, A. (2019). ABD’nin 1974 Kıbrıs Askeri Darbesindeki Rolü. OPUS International Journal of Society Researches, 10(17), 2168-2207.
• İzgi A. R., (2007). Kibris Bariş Harekâti Sonrasida Türkiye’ye Uygulanan Silah Ambargosu Ve Sonuçlari, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Kapucu, D. (2020). 1974 Kıbrıs Hava Harekâtı. Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 4(2), 82- 104.
• Karpat, K. H. (2004). Balkanlar’da Osmanlı Mirası ve Ulusçuluk, (Çev. Recep Boztemur). İmge kitabevi, Ankara.
• Keser, U. (2013). Kızılay belgeleri ışığında: Kıbrıs barış harekâtı, 1974. Türk Kızılayı.
• Kişman Z. A., (2014). Türk – Amerikan İlişkilerinde Kıbrıs Meselesi (1945-1980), (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Kolutek, M., (2021). Kıbrıs Barış Harekatının Artvin Gazetelerine Yansımaları Üzerine Bir Basın Kritiği, Dr. Cezmi Karasu Armağanı-Ustaya Saygı, (Ed. Mikail Kolutek, Çağhan Sarı, Orhan Köksal), Ankara: Gazi Kitapevi.
• Mütercimler, E., (1990). Bilinmeyen Yönleri ile Kıbrıs Barış Harekâtı, Arba Yayınları.
• Özata, M. (2017). Türk-Amerikan ilişkileri (1971-1984). İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık.
• Sander, O. (1979). Türk Amerikan ilişkileri 1947-1964, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
• Savcı, M. (2021). Türkiye’nin Kıbrıs politikasında Amerikan etkisi: Kıbrıs barış harekâtı örneği. Harp Tarihi Dergisi, (3), 1-42.
• Sonyel, S. R. (2014). Gizli belgelerle Kıbrıs sorunu, kaygılı yıllar (1974-1975). Atatürk Araştırma Merkezi.
• Sönmezoğlu, F. (2016). Soğuk savaş: döneminde Türk dış politikası. Soğuk savaş döneminde: 1945-1991. Der Yayınları.
• Şöhret, M. (2013). Soğuk Savaş Sonrası Dönemde ABD’nin Kıbrıs Politikası. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (BUSBED), 3(5), 111-144.
• Toman, M., (2019). ABD Perspektifinden Henry Kissinger Etkisinde Türk-Amerikan İlişkileri 1969-1977, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Uslu, N. (2000). Türk Amerikan İlişkilerinde Kıbrıs, 21. Yüzyıl Yayınları.
• Uslu, N. (2016). Çatlak ittifak: 1947'den günümüze Türk-Amerikan ilişkileri. Nobel Akademik Yayıncılık.
• Uslu N., (2000). Türk Amerikan İlişkileri, Nobel Yayınları.