Egemenliğin Dönüşen Sınırları ve Türkiye’nin Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi

Öz

Yapay zekâ (YZ) günümüzde bilişim, eğitim, sağlık ve ulaştırma başta olmak üzere hemen her alanda yararlanılan önemli bir teknolojidir. YZ bu alanlarda hız ve kolaylık sağlamakla birlikte bazı sorunlara neden olabilmektedir. YZ’nin veri ve mahremiyet ihlallerinin artmasına, mevcut toplumsal eşitsizliklerin derinleşmesine ve hesap verebilirlik sorunlarının yaşanmasına neden olacağı iddia edilmektedir. YZ egemenlik olgusu üzerinde de dönüştürücü etkiye sahiptir. Egemenliğin tarih boyunca olgunlaşan kavramsal içeriği, günümüzde YZ’nin etkisi altında yeniden şekillenmektedir. YZ destekli otonom sistemlerin kamu hizmetlerinde kullanılması bir “dijital Leviathan” yaratmaktadır. Hobbes’un Leviathan’ından farklı olarak dijital Leviathan, güvenlik de dâhil olmak üzere hiçbir sorumluluğunu üstlenmediği, kurgusal dahi olsa kendisiyle hiçbir sözleşme akdetmediği toplumları da etkisi altına almaktadır. YZ’nin hammaddesi olan verinin belli merkezlere taşınıp işlendiği bu süreç siberkolonizasyona doğru evrilmektedir. Ülkelerin siberkolonizasyona direnmek adına ulusal sınırlar içinde ve/ya kendi vatandaşları tarafından üretilmiş veriler üzerindeki egemenliklerini korumaları gerekmektedir. Bu çalışmada egemenlik kavramının dönüşen içeriğine bağlı olarak Türkiye’nin geliştirdiği strateji incelenmektedir. Türkiye’nin ilgili strateji belgelerinin tematik çözümlemesi sonucunda iki tema tespit edilmiştir: 1- YZ etiği, 2- ulusal YZ kapasitesinin geliştirilmesi. YZ etiği temelli strateji Türkiye’nin YZ konusundaki temel strateji belgelerinin ortak vurgusu durumundadır. Ancak, ulusal YZ kapasitesinin geliştirilmesi bakımından belgeler arasında bazı uyumsuzluklar bulunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yapay Zekâ
• Egemenlik
• Dijital Leviathan
• Kamu Hizmeti Etiği
• Ulusal Yapay Zekâ Kapasitesi

The Changing Boundaries of Sovereignty and National Artificial Intelligence Strategy of Türkiye

Öz

Artificial intelligence (AI) is an important technology that is used in almost every field, especially in informatics, education, health and transportation. While AI provides speed and convenience, it also has the potential to cause some problems. It is claimed that AI will cause an increase in data and privacy violations, deepen existing social inequalities and cause accountability problems. AI also has a transformative effect on the concept of sovereignty. The conceptual content of sovereignty, which has matured throughout history, is being reshaped under the influence of AI today. The use of AI-supported autonomous systems in public services creates a “digital Leviathan”. Unlike Hobbes’ Leviathan, the digital Leviathan also affects societies for which it assumes no responsibility, including security, and with which it has not signed any contracts, even if they are fictional. This process, in which the data, which is the raw material of AI, is gathered and processed, is evolving towards cybercolonization. To resist cybercolonization, countries need to protect their sovereignty over data produced within national borders and/or by their own citizens. This study examines the strategy developed by Türkiye based on the evolving content of the concept of sovereignty. As a result of the thematic analysis of Türkiye’s relevant strategy documents, two themes were identified: 1- AI ethics, 2- developing national AI capacity. The strategy based on AI ethics is the common emphasis of Türkiye’s basic strategy documents on AI. However, there are some inconsistencies between the documents in terms of national AI capacity.

Anahtar Kelimeler

• Artificial Intelligence
• Sovereignty
• Digital Leviathan
• Public Service Ethics
• National AI Capacity

Kaynakça

1. 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi. (2018, 10 Temmuz). Resmî Gazete (Sayı: 30474). Cumhurbaşkanlığı. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo =1&MevzuatTur=19&MevzuatTertip=5
2. 183 sayılı Bazı Cumhurbaşkanlığı Kararnamelerinde Değişiklik Yapılmasına Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi. (2025, 28 Mart). Resmî Gazete. Cumhurbaşkanlığı. (Sayı: 32855) https://www. resmigazete.gov.tr/ eskiler /2025/03/20250328-11.pdf
3. Ackoff, R. L. (1989). From data to wisdom. Journal Of Applied Systems Analysis, 16(1), 3-9.
4. Agarwal, P. K. (2018). Public Administration Challenges in the World of AI and Bots. Public Administration Review, 78(6), 917-921. https://doi.org/10.1111/puar.12979
5. Ağaoğulları, M. A. (2013). Niccolo Machiavelli: Prensin iktidarından Devlete. M.A. Ağaoğulları (Ed.), Batı’da Siyasal Düşünceler (s. 319-344) içinde. İletişim Yayınları.
6. Akyılmaz, B. (1998). Milli Egemenlik Kavramının Gelişimi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2(2).
7. Ali, Z. H., Ali, H. A., & Badawy, M. M. (2015). Internet of Things (IoT): Definitions, Challenges and Recent Research Directions. International Journal of Computer Applications, 128(1), 37-47.
8. Alon-Barkat, S., & Busuioc, M. (2023). Human–AI Interactions in Public Sector Decision Making: “Automation Bias” and “Selective Adherence” to Algorithmic Advice. Journal of Public Administration Research and Theory, 33(1), 153-169. https://doi.org/10.1093/jopart/muac007

9. Altınkök, S. (2016). Egemenliğin Dönüşümü: İnsan Hakları Alanındaki Gelişmelerin Devlet Egemenliği Sistemi Üzerindeki Etkileri. Uluslararası Alanya İşletme Fakültesi Dergisi, 8(1), 217-229.
10. Avila Pinto, R. (2018). Digital sovereignty or digital colonialsim. Sur International Journal on Human Rights, 27. https://sur.conectas.org/en/digital-sovereignty-or-digital-colonialism/
11. Aybudak, U. (2017). Modern Devlet Bağlamında Ortaya Çıkan Egemenlik Kavramı ve Egemenliğin Dönüşümü. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(54), 226-237.
12. Barth, T. J., & Arnold, E. (1999). Artificial Intelligence and Administrative Discretion: Implications for Public Administration. The American Review of Public Administration, 29(4), 332-351. https://doi.org/10.1177/02750749922064463
13. Beriş, H. E. (2008). Egemenlik Kavramının Tarihsel Gelişimi Ve Geleceği Üzerine Bir Değerlendirme. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 63(01), 55-80. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000002053
14. Berryhill, J., Heang, K. K., Clogher, R., & McBride, K. (2019). Hello, world: Artificial intelligence and its use in the public sector. OECD. https://www.oecd-ilibrary.org/content/paper/726fd39d-en
15. Bodin, J. (2004). On Sovereignty: Four Chapters from the Six Books of the Commonwealth, Translated by Julian H. Franklin, Cambridge University Press, https://books.google.com.tr/books?id=f0x0QgAACAAJ&pg=PR29&hl=tr&source=gbs_selected_pages&cad=1#v=onepage&q&f=false (27.06.2024).
16. Bolukbasi, T., Chang, K.-W., Zou, J. Y., Saligrama, V., & Kalai, A. T. (2016). Man is to computer programmer as woman is to homemaker? Debiasing word embeddings. Advances In Neural Information Processing Systems, 29. https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2016/hash/a486cd07e4ac3d270571622f4f316ec5-Abstract.html
17. Buffat, A. (2015). Street-Level Bureaucracy and E-Government. Public Management Review, 17(1), 149-161. https://doi.org/10.1080/14719037.2013.771699
18. Bullock, J. B. (2019). Artificial Intelligence, Discretion, and Bureaucracy. The American Review of Public Administration, 49(7), 751-761. https://doi.org/10.1177/0275074019856123
19. Carlsson, V. (2023). Legal certainty in automated decision-making in welfare services. Public Policy and Administration, 09520767231202334. https://doi.org/10.1177/09520767231202334
20. Chollet, F. (2021). Deep learning with Python. Simon and Schuster. https://www.google.com/books?hl=en&lr=&id=mjVKEAAAQBAJ&oi=fnd&pg=PR9&dq=chollet+2017+deep+learning&ots=Ag9WAFVBZd&sig=pRSIg3Af24NNVjL-VclGikC4XLY
21. De Mauro, A., Greco, M., & Grimaldi, M. (2016). A formal definition of Big Data based on its essential features. Library Review, 65(3), 122-135.
22. Dobrev, D. (2012). A Definition of Artificial Intelligence (arXiv:1210.1568). arXiv. http://arxiv.org/abs/1210.1568 European Commission AI High-Level Expert Group on Artificial Intelligence. (2019). A definition of AI: Main capabilities and disciplines. Brussels: European Commission.
23. Fernández, J. V. (2023). The risk of digitalization: Transforming government into a digital Leviathan. Indiana Journal of Global Legal Studies, 30(1), 3-13.
24. Flick, U. (2009). An introduction to qualitative research (4. bs). Sage Publications Limited.
25. Flick, U. (2017). Triangulation. N. K. Denzin & Y. S. Lincoln (Ed.) The SAGE handbook of qualitative research, (s.777-804) içinde. SAGE.
26. Gaozhao, D., Wright II, J. E., & Gainey, M. K. (2023). Bureaucrat or artificial intelligence: People’s preferences and perceptions of government service. Public Management Review, 1-28. https://doi.org/10.1080/14719037.2022.2160488
27. Gökçe, O. (2019). Klasik ve nitel içerik analizi: felsefe, yöntem, uygulama. Konya: Çizgi Kitabevi.
28. Göze, A. (2007), Siyasal düşünceler ve yönetimler, Beta Kitap, İstanbul.
29. Gözler, K. (2019), Devletin genel teorisi. Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım.
30. Gravett, W. (2020). Digital neo-colonialism: The Chinese model of internet sovereignty in Africa. African Human Rights Law Journal, 20(1), 125-146.
31. Grewal, D. S. (2014). A critical conceptual analysis of definitions of artificial intelligence as applicable to computer engineering. IOSR Journal of Computer Engineering, 16(2), 9-13.
32. Guariglia, M. (2026, 3 Mart). The Anthropic-DOD Conflict: Privacy Protections Shouldn’t Depend on the Decisions of a Few Powerful People. The Electronic Frontier Foundation https://www.eff.org/deeplinks/2026/03/anthropic-dod-conflict-privacy-protections-shouldnt-depend-decisions-few-powerful (Erişim: 11.04.2026)
33. Gross, L. (1948). The Peace of Westphalia, 1648-1948”, The American Journal of International Law , 40(1). 20-41 https://www.jstor.org/stable/pdf/2193560.pdf (27.06.2024).
34. Gupta, S., & Sony, R. S. (2021). Quest of Data Colonialism and Cyber Sovereignty: India’s Strategic Position in Cyberspace. Legal Issues in the Digital Age, 2, 68-81.
35. Heywood, A. (2017). Siyaset. (Çev. B. B. Özipek, B. Şeçilmişoğlu, A. Yayla, H. Y. Başdemir), Ankara: Adres Yayınları.
36. Hill, R. K. (2016). What an Algorithm Is. Philosophy & Technology, 29(1), 35-59. https://doi.org/10.1007/s13347-014-0184-5
37. Hobbes, T. (2007). Leviathan (Çev. Semih Lim), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
38. Hummel, P., Braun, M., Tretter, M., & Dabrock, P. (2021). Data sovereignty: A review. Big Data & Society, 8(1), 2053951720982012. https://doi.org/10.1177/2053951720982012
39. Hurley, M. W., & Wallace, W. A. (1986). Expert systems as decision aids for public managers: An assessment of the technology and prototyping as a design strategy. Public Administration Review, 46, 563-571.
40. Kaplanhan, F. (2020).Dijitalleşme, Vergi ve Egemenlik Sorunu. Bilişim Teknolojileri ve İletişim: Birey ve Toplum Güvenliği (s.141-162). Türkiye Bilim Akademisi: İstanbul.
41. Karabağ, K. (2010). Küreselleşme, Egemenlik ve Sınırları. Düşünce Dünyasında Türkiz - Siyaset ve Kültür Dergisi, 2. 9-20.
42. Keppeler, F. (2024). No Thanks, Dear AI! Understanding the Effects of Disclosure and Deployment of Artificial Intelligence in Public Sector Recruitment. Journal of Public Administration Research and Theory, 34(1), 39-52. https://doi.org/10.1093/jopart/muad009
43. Keyman, F. (2006), Küreselleşme, Uluslararası İlişkiler ve Hegemonya. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 3(9) 1-20.
44. Kıllıoğlu, M. E. (2024). Siber Egemenlik Konusu. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (40). 132-149
45. Kwet, M. (2019). Digital colonialism: US empire and the new imperialism in the Global South. Race & Class, 60(4), 3-26. https://doi.org/10.1177/0306396818823172
46. LeCun, Y., Bengio, Y., & Hinton, G. (2015). Deep learning. Nature, 521(7553), 436-444. https://doi.org/10.1038/nature14539
47. Legg, S., & Hutter, M. (2007). A collection of definitions of intelligence (s. 17). IDSIA. http://www.hutter1.net/ai/idefs.pdf
48. Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1986). But is it rigorous? Trustworthiness and authenticity in naturalistic evaluation. New Directions for Program Evaluation, (30), 73-84. https://doi.org/10.1002/ev.1427
49. Machiavelli, N. (1994), Prens. (Çev. N. Güvenç), İstanbul: Anahtar Kitaplar Yayınevi.
50. Martinez, R. (2019). Artificial intelligence: Distinguishing between types & definitions. Nevada Law Journal, 19(3), 1015-1041.
51. Merriam, S. B. (2018). Nitel araştırma: Desen ve uygulama için bir rehber (S. Turan, Çev.). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
52. Mısır, M. B., (2012). Egemenlik. G. Atılgan & E. A. Aytekin (Ed.), Siyaset Bilimi: Kavramlar, İdeolojiler, Disiplinler Arası İlişkiler (s.55-67) içinde. İstanbul: Yordam Kitap.
53. Mintzberg, H. (1978). Patterns in strategy formation. Management science, 24(9), 934-948.
54. Moravec, H. (1988). Mind children: The future of robot and human intelligence. Harvard University Press.
55. Newman, J., Mintrom, M., & O’Neill, D. (2022). Digital technologies, artificial intelligence, and bureaucratic transformation. Futures, 136, 102886. https://doi.org/10.1016/j.futures.2021.102886
56. Nikitas, A., Michalakopoulou, K., Njoya, E. T., & Karampatzakis, D. (2020). Artificial Intelligence, Transport and the Smart City: Definitions and Dimensions of a New Mobility Era. Sustainability, 12(7), 1-19. https://doi.org/10.3390/su12072789
57. Nilsson, N. (2013). The Quest for Artificial Intelligence: A History of Ideas and Achievements. Cambridge University. http://www.cambridge.org/us/0521122937
58. Nugraha, Y., & Sastrosubroto, A. S. (2015). Towards data sovereignty in cyberspace. ICoICT 3rd International Conference on Information and Communication Technology. 465-471. https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/7231469/
59. O’Neil, C. (2016). Weapons of Math Destruction: How Big Data Increases Inequality and Threatens Democracy. Crown Publishing Group.
60. OECD. (2023). Digital Government Review of Türkiye: Towards a Digitally‑Enabled Government. https://doi.org/10.1787/3958d102-en
61. Ospina, S. M., Esteve, M., & Lee, S. (2018). Assessing qualitative studies in public administration research. Public Administration Review, 78(4), 593-605.
62. Özkaya, Ö. (2021). Egemenlik Kavramının Gelişim Serüveni: Klasikten Küresele. Uluslararası İlişkiler ve Diplomasi Dergisi, 4(1). 46-61.
63. Patton, M. Q. (2018). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.). Ankara: Pegem Akademi.
64. Poggi, G. (2019), Modern Devletin Gelişimi Sosyolojik Bir Yaklaşım. (Çev. Şule Kut, Binnaz Toprak), İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları
65. Pohle, J., & Thiel, T. (2020). Digital sovereignty. Internet Policy Review, 9(4). https://doi.org/10.14763/2020.4.1532
66. Prior, L. (2014). Content analysis. P. Leavy (Ed.) The Oxford handbook of qualitative research, (s.359-379) içinde. Oxford UP.
67. Rousseau, J. J. (2015). Toplum Sözleşmesi, Ankara: Tutku Yayınevi.
68. Ruvalcaba-Gomez, E. A., & Cifuentes-Faura, J. (2023). Analysis of the perception of digital government and artificial intelligence in the public sector in Jalisco, Mexico. International Review of Administrative Sciences, 89(4), 1203-1222. https://doi.org/10.1177/00208523231164587
69. Schmitt, C. (2020), Siyasi İlahiyat, (Çev. A. Emre Zeybekoğlu), Dost Kitabevi Yayınları, Ankara
70. Schwandt, T. A., & Gates, E. F. (2017). Case study methodology. N. K. Denzin & Y. S. Lincoln (Ed.) The SAGE handbook of qualitative research, (s.600-630) içinde. SAGE.
71. Scutella, M., Plewa, C., & Reaiche, C. (2024). Virtual agents in the public service: Examining citizens’ value-in-use. Public Management Review, 26(1), 73-88. https://doi.org/10.1080/14719037.2022.2044504
72. Sheikh, H., Prins, C., & Schrijvers, E. (2023). Artificial Intelligence: Definition and Background. H. Sheikh, C. Prins, & E. Schrijvers (Ed.), Mission AI: The New System Technology (ss. 15-41) içinde. Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-031-21448-6_2
73. Soykan Adaoğlu, H. (2008). Küreselleşme Ve Egemenlik Kavramının Değişmesine Yol Açan Etmenler. Journal of Istanbul University Law Faculty, 66(1), 3-22.
74. T.C. Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi & T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2021). Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi 2021-2025. https://cbddo.gov.tr/SharedFolderServer/Genel/File/TR-UlusalYZStratejisi2021-2025.pdf
75. T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. (2019). 2020-2023 Ulusal Akıllı Şehirler Stratejisi ve Eylem Planı. https://www.akillisehirler.gov.tr/wp-content/uploads/EylemPlani.pdf
76. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2019). 2023 Sanayi ve Teknoloji Stratejisi. https://www.sanayi.gov.tr/assets/pdf/SanayiStratejiBelgesi2023.pdf
77. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2026). Türkiye'nin Yapay Zekâ Vizyonunu Birlikte Şekillendirelim. https://yapayzekavizyonu.sanayi.gov.tr/Home/HomePage#HakkindaBaslik (Erişim: 10.04.2026)
78. T.C. Ulaştırma Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı. (2013). Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi ve 2013-2014 Eylem Planı. https://www.btk.gov.tr/uploads/pages/2-1-strateji-eylem-plani-2013-2014-5a3412cf8f45a.pdf
79. T.C. Ulaştırma Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı. (2016). Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi 2016-2019. https://hgm.uab.gov.tr/uploads/pages/strateji-eylem-planlari/2016-2019guvenlik.pdf
80. T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı. (2020). Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi ve Eylem Planı 2020-2023. https://hgm.uab.gov.tr/uploads/pages/strateji-eylem-planlari/ulusal-siber-guvenlik-stratejisi-ve-eylem-plani-2020-2023.pdf
81. T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı. (2024). Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi ve Eylem Planı 2024-2028. http://www.sp.gov.tr/upload/xSPTemelBelge/files/6EZEW+ulusal-siber-guvenlik-stratejisi-2024-2028.pdf
82. Turing, A. M. (1950). Computing machinery and intelligence. Mind, LIX(236), 433-460. https://doi.org/10.1093/mind/LIX.236.433
83. UNDP. (2024). Data Governance Framework: Recommenation Report for Türkiye. UNDP.
84. Uygun, O. (2021). Devlet Teorisi. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık.
85. Uysal, Y., Kurban, S., & Çığman, M. Z. (2023). Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi ve E-Yönetişim. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 78, 211-231.
86. Valle-Cruz, D., García-Contreras, R., & Gil-Garcia, J. R. (2024). Exploring the negative impacts of artificial intelligence in government: The dark side of intelligent algorithms and cognitive machines. International Review of Administrative Sciences, 29(2), 353-368. . https://doi.org/10.1177/00208523231187051
87. Vogl, T. M., Seidelin, C., Ganesh, B., & Bright, J. (2020). Smart Technology and the Emergence of Algorithmic Bureaucracy: Artificial Intelligence in UK Local Authorities. Public Administration Review, 80(6), 946-961. https://doi.org/10.1111/puar.13286
88. Wang, G., Xie, S., & Li, X. (2024). Artificial intelligence, types of decisions, and street-level bureaucrats: Evidence from a survey experiment. Public Management Review, 26(1), 162-184. https://doi.org/10.1080/14719037.2022.2070243
89. Wang, P. (2019). On Defining Artificial Intelligence. Journal of Artificial General Intelligence, 10(2), 1-37. https://doi.org/10.2478/jagi-2019-0002
90. Yin, R. K. (2018). Case study research: Design and methods (6. bs). SAGE Publications.
91. Young, M. M., Bullock, J. B., & Lecy, J. D. (2019). Artificial Discretion as a Tool of Governance: A Framework for Understanding the Impact of Artificial Intelligence on Public Administration. Perspectives on Public Management and Governance, 2(4), 301-313. https://doi.org/10.1093/ppmgov/gvz014