Batı Türkistan’da Bir Rus Müftüsü: Muhammedcan Hüseyinov (1785-1824)

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 3, 1471 - 1486, 31.12.2025

Hadi Ava

Öz

Bu çalışma, Tatar kökenli din adamı Muhammedcan Hüseyinov’un Rus Çarlığı’nın idari ve siyasi stratejileri çerçevesinde Batı Türkistan’da üstlendiği gizli rolü incelemektedir. Orenburg Müslüman Ruhani İdaresi (OMRİ)’nin ilk müftüsü olarak atanan Hüseyinov, yerel elitlerle kurduğu ilişkiler aracılığıyla Rus yönetimine meşruiyet sağlamış, sadakat yeminleri toplamış ve yeni idari yapının benimsenmesini kolaylaştırmıştır. Hüseyinov’un 1805 tarihli “Plan” raporu, onun sadece dinî bir otorite değil, aynı zamanda bölgesel istihbarat ve idari planlamada etkin bir aktör olduğunu göstermektedir. Bu doğrultuda çalışma, Rus Çarlığı’nın dinî kurumları bir yönetim aracı olarak nasıl kullandığını ve bu kurumlar aracılığıyla yürüttüğü kontrol politikalarını, Hüseyinov örneği üzerinden somutlaştırarak ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Müftü , Muhammedcan Hüseyinov , Rus Çarlığı , Kazak

Kaynakça

• Arhiv vneşney politiki Rossiyskoy imperii (AVPRİ),
• Fond 122 Opis 1, 1730-1731 god, Delo 1, List 45 ob.
• Gosudarstvennıy arhiv Orenburgskoy oblasti (GAOO):
• GAOO, Fond 6, Opis 17, Delo 146, List 14 ob.
• GAOO, Fond 2, Opis 1, Delo 430, List 151-153.
• Rossiyskiy gosudarstvennıy istoriçeskiy arhiv (RGİA)
• RGİA, Fond 1291, Opis 81, Delo 52a, List 132.
• RGİA, Fond 821, Opis 3, Delo 117, List 24–29.
• Tsentralnyi Gosudarstvennyi Arkhiv Respubliki Kazakhstan (TSGARK):
• TSGARK, Fond 3, Opis 1, Delo 762, List. 77–80.
• Epistolyarnoe nasledie kazahskoy pravyaşey elitı 1675–1821 godov, Sbornik istoriçeskih dokumentov v 2-h tomah. Avtor proekta, vvedeniya, biografiy hanov, nauçnıh kommentariev; sostavitel i otvetstvennıy redaktor İrina Viktorovna Yerofeyeva, Tom 1, AO Abdi Company, 2014.
• İstoriya Kazahstana v russkih istoçnikah XVI–XX vekov Pervıe istoriko-etnografiçeskie opisaniya kazahskih zemel Pervaya polovina XIX veka. İrina Viktorovna Yerofeyeva- Bolat Tajibayulı Janaev (sost), Tom 5. Dayk-Press, 2007.
• Kazahsko-russkie otnoşeniya v XVIII-XIX vekah (1771-1867), (Sbornik dokumentov i materialov). Fthu Bayan Nurlı Gayanoviç Kireev i dr (sost), İzdatelstvo Akademiya Nauk Kazahskoy SSR, 1964.
• Kazahsko-russkie otnoşeniya v XVI-XVIII vekah (Sbornik dokumentov i materialov). Fthu Bayan Nurlı Gayanoviç Kireev-Georgiy İvanoviç Semenyuk (sost), İzdatelstvo Akademiya Nauk Kazahskoy SSR, 1961.
• Materialı po istorii Başkirskoy ASSR. N. F. Demidovoy (sost.), S.M. Vasileva (pod red), Tom 5. İzdatelstvo AkademiiNauk SSSR, 1960.
• Materialı po istorii Kazahskoy SSR (1785-1828 gg). M. P. Vyatkin (red.), Tom 4. İzdatelstvo Akademiya nauk SSSR, 1940.
• Polnoe sobranie zakonov Rossiyskoy imperii (PSZRİ) s 1649 goda (1784-1788). Tom 22. Peçatano v Tipografii II Otdeleniya Sobstvennoy Ego İmperatorskogo Veliçestva Kantselyarii, 1830.
• Polnoe sobranie zakonov Rossiyskoy imperii (PSZRİ) s 1649 goda (1770-1774). Tom 19. Peçatano v Tipografii II Otdeleniya Sobstvennoy Ego İmperatorskogo Veliçestva Kantselyarii, 1830.
• Alp, A. (2013). Rus Çarlığında Müftülüklerin Kuruluşu ve Gelişimi, Gazi Akademik Bakış, 7(13), 117-126.
• Azamatov, D. (1999). Orenburgskoe Magometanskoe Dukhovnoe Sobranie v Kontse 18–19 Vekakh. Gilem.
• Basilov, V. N.-Dj. H, (1997). Karmışeva, İslam u Kazahov: do 1917 g. Nauka.
• Bekmakhanov, N. E. (1948). Kazakhstan v 20–40 gody XIX veka. Nauka, 1948.
• Beylur, S. (2019). Kazakistan’da Din-Devlet İlişkilerini Etkileyen Faktörler. Avrasya Etüdleri, 56 (2), 99-133.
• Crews, R. D. (2006). For Prophet and Tsar: Islam and Empire in Russia and Central Asia. Harvard University Press.
• Demirci, H. (2023). The Barımta Practice in Traditional Kazakh Society: Custom, Justice Or Crime?. İçinde F. Güven ve F. Ş. Güney (eds.), A Long Scholarly Journey From New York To Eurasia: A Festschrift İn Honor Of Uli Schamiloglu, (ss. 465–483), Turko-Tatar Press.
• Doğan, O- Erdoğan, A. (2019). Türkistan Şehirlerinde Eğitim-Öğretime Genel Bakış. İçinde Mustafa Kılınç- Songül Keçeçi Kurt (ed.), Türk Eğitim Tarihi, (ss. 415-437), Pegem Akademi.
• Doğan, O. (2002). Rusya'nın Orta Asya'ya Yönelik Siyasetinde Kazak Hanlıklarının Önemi (18. Yüzyılın İlk Yarısı). Tarih Dergisi, (37), 77-92.
• Doğan, O.-Erdoğan, A. (2017). Batı Türkistan Hanlıkları (Kuruluştan Yıkılışa). Berikan Yayınevi.
• Doğan, O-Ava, H. (2022). Geleneksel Kazak Toplumunda Biy Mahkemeleri (XVIII-XIX. Yüzyıllar). Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(2), 761-775. https://doi.org/10.33437/ksusbd.1081085
• Donuk, A. (1992). Baranta. İçinde Diyanet İslam Ansiklopedisi, Cilt 5 (ss. 64-65), TDV Yayınları.
• Dualı, Ş. M. (2012). Rusya Müslümanları Örneğinde Din ve Vicdan Özgürlüğü Sorunu. Mîlel ve Nihal, 9(1), 81-104.
• Faizov G. B. (1995). Gosudarstvenno-İslamskie Otnoşeniya v Povolje i Priurale. UNTS RAN,
• Frank, A. J. (2001). Muslim Religious Institutions in Imperial Russia: The Islamic World Of Novouzensk District And Kazakh Inner Horde. Brill.
• Frye, R. N. (?). Orta Çağın Başarısı Buhârâ, çev. Hasan Kurt, Bilig Yayınları.
• Hayıt, B. (1995).Türkistan Devletlerinin Milli Mücadeleleri Tarihi. Türk Tarih Kurumu Yayınları. 1995.
• Hekimoğlu, V. S. F. (2018). 18. ve 19. Yüzyillarda Kazak Türkleri Rus İşgali ve Ulusal Bağımsızlık Mücadelesi. Nobel Bilimsel Eserler.
• Hıtchıns, K. (2002). Kazaklar. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 25 (ss. 131- 132), TDV Yayınları.
• Hizmetli, S. (2011). Kazak Ulusu ve Kazak Tarihi Üzerine: Dünü ve Bugünü. İSTEM, (17), 23-43.
• Hodarkovskiy, M. (2019). Stepnıe Rubeji Rossii Kak Sozdavalas Kolonialnaya İmperiya 1500-1800, per. A. Tereşenko. Novoe Literaturnoe Obozrenie.
• Kappeler, A. (2001). The Russian Empire, Longman.
• Kappeler, A. (2003), Dve Traditsii v Otnoşeniyah Rossii k Musulmanskim Narodam Rossiyskoy İmperii, Oteçestvennaya istoriya, (2), 129-135.
• Kara, G. (2019). Kazak Türklerinin Geleneksel Hukuk Sisteminde Barımta. İçinde Emine Gürsoy Naskali (Ed.). Hırsızlık Kitabı (ss. 163-189). Kitabevi Yayınları.
• Kara, G. (2021). 19. Yüzyılda Çarlık Rusyasının Kazak Jüzlerinde Gerçekleştirdiği İdari Reformlar ve Neticeleri. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3(6), 373-384. https://doi.org/10.53718/gttad.939526
• Karataş, Ö. (2023). Rusların Türkistan’ı İşgalinde Develerin ve Deve Taşımacılığının Rolü. GTTAD, 5, (9), 281-298.
• Kazahsko-Russkie Otnoşeniya v XVI-XVIII Vekah (Sbornik Dokumentov i Materialov), sost. Fthu Bayan Nurlı Gayanoviç Kireev-Georgiy İvanoviç Semenyuk (Alma-Ata: İzdatelstvo Akademiya Nauk Kazahskoy SSR, 1961),
• Kemper, M. (2009). Sufis und Gelehrte in Tatarien und Baschkirien, 1789-1889, Der islamische Diskurs unter russischer Herrschaft. Klaus Schwarz Verlag.
• Kenzhegulov, N. (2019). Kazakistan’a Rus Ortodoks Hristiyanlığının Girişi, Yayılışı Ve Misyonerlik Faaliyetleri (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Erciyes Üniversitesi.
• Kerimov, H.-Topsakal, İ. (2019). İmparatorluk Dönemi Ruslaştırma Siyasetinin Bir Aracı Olarak Genel Valilik Kurumunun Tarihi. Türk Dünyası Araştırmaları, 121 (239), 365-382.
• Khalid, A (2007). Islam after Communism: Religion and Politics in Central Asia. University of California Press.
• Khalid, A. (2021). Orta Asya İmparatorluk Fetihlerinden Günümüze Yeni Bir Tarih. İ. H. Yılmaz, Çev.), Telemak Kitap.
• Khodarkovsky, M. (2021). Türkistan ve Avrasya Steplerinde Rus Yayılmacılığı - Bir Sömürge İmparatorluğunun Oluşumu (1500-1800). Selenge Yayınları.
• Kıllıoğlu, M. E. (2021). 18.-20. Yüzyıllar Arasında Kazak Bozkırında Dinî Uyanış, FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (18), 111-138. https://doi.org/10.16947/fsmia.1050272
• Kumru, C. (2019). Orta Asya Türk Topluluklarında Kadim Bir Bozkır Geleneği: Baranta. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 9 (1), 257-265.
• Kurat, A. N. (2014). Rusya Tarihi, Başlangıçtan 1917’ye Kadar, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Lapin, N. S. (2012). Deyatelnost O. A. İgelstroma v Kontekste Kazahsko-Rossiyskih Vzaimootnoşeniy (1780-e-1790 gg.). İzd. Sarıarka.
• Litvinov, P. P. (2008). Religioznaya politika rossiyskoy vlasti v Tsentralnoy Azii. İçinde S. N. Abaşin & others (Eds.), Tsentralnaya Aziya v sostave Rossiyskoy imperii, (ss. 234-259), Novoe Literaturnoe Obozrenie.
• Masanov, N. E. vd.(2000). Istoriya Kazahstana: Narody i Kultury. Dayk Press.
• Mercani Ş. 1989. Mustafadel-ehbar fi Ehvali Kazan ve Bolgar, Tataristan Kitap Neşriyatı.
• Mercani, Ş. (2008). Müstefadü l-Ahbar Fi Ahval-i Kazan ve Bulgar. çev. Mustafa Kalkan, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
• Olcott, M. B. (1987). The Kazakhs, Hoover Institution Press,
• Rizaeddin F. (2006). Asar. Ruhiyat.
• Ross, D. (2020). Tatar İmparatorluğu Kazan Tatarları ve Çarlık Rusyası’nın Oluşumu. Türkçesi: Kadri Mustafa Orağlı, Ötüken Neşriyat.
• Sait, F. (1934). Katerina II Zamanında Türkiye-Rusya Münasıbatı (1762-1774), İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi.
• Saray, M. (1993). Kazak Türkleri Tarihi, “Kazakların Uyanışı”. Nesil Matbaacılık ve Yayıncılık.
• Saray, M. (2022). “Kazakistan”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 25 (ss. 121- 125), TDV Yayınları.
• Semenov V. G.- Semenova V. P. (sostaviteli). (1999). Gubernatorı Orenburgskogo Kraya. Orenburgskoe Knijnoe İzdatelstvo.
• Steinwedel, C. R. (2016). Threads of Empire Loyalty and Tsarist Authority in Bashkiria, 1552–1917. Indiana University Press Office of Scholarly Publishing.
• Taymas, A. B. (1966). Kazan Türkleri. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
• Tuna, M. (2015). Imperial Russia’s Muslims: Islam, Empire, and European Modernity, 1788–1914. Cambridge University Press.
• Tuna, M. (2015). Imperial Russia’s Muslims: Islam, Empire, and European Modernity, 1788–1914. Cambridge University Press.
• Türkoğlu, İ. (2000). Rusya Türkleri Arasındaki Yenileşme Hareketinin Öncülerinden Rızaeddin Fahreddin: (1858-1936. Ötüken Yayınları.
• Ünlü, S. (2013). Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Eğitim Kitabevi.
• Vestnik Nauçnogo Obşestva Tatarovedeniya. Tatarskaya Sotsialistiçeskaya Sovetskaya Respublika, No: 9-10, Tatpoligraf, 1930.
• Vyatkin, (1947). Batır Srım, İzdatelstvo Akademii Nauk SSSR.
• Vyatkin, M. P. (1939). Jurnal Orenburgskogo Muftiya. İçinde B. D. Grekov (otvest. red.), İstoriçeskiy arhiv, Tom 2, Izdatelstvo Akademii Nauk SSSR.
• Yorulmaz, O. (2013). Başlangıcından Hanlığın Feshine Kadar Kazak Türkleri ile Çarlık Rusyası Arasındaki Siyasî İlişkiler. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Zagidullin, İ. K. (2011). Orenburgskoe Magometanskoe Duhovnoe Sobranie i Duhovnoe Razvitie Tatarskogo Naroda v Posledney Çetverti XVIII - Naçale XX vv., redkollegiya: İ. K. Zagidullin (sost. i otv. red.) i dr.,Institut istorii im. Ş.Mardjani AN RT.