Manastırlı Mehmet Rıfat’ın Hüsrev ü Şîrîn Tiyatrosu Üzerine Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 3, 1377 - 1387, 31.12.2025

Duygu Bingöl Toptaş

Öz

Manastırlı Mehmet Rıfat Tanzimat ve Meşrutiyet döneminde modern tiyatronun gelişiminde önemli bir role sahip yazarlar arasında yer almaktadır. Mehmet Rıfat’ın tiyatroculuğu, dönemin kültürel ve ideolojik atmosferiyle örtüşen, eğitici ve dönüştürücü bir tiyatro anlayışı üzerine kuruludur. Tiyatrolarının çoğunda toplumsal ve ahlaki mesajlar vermeyi hedefleyen Mehmet Rıfat, genel itibariyle dramatik yapıda eserler ortaya koymuştur. Tiyatrolarının birçoğu sahnelenmiş olan yazarın, yalnızca edebi ve didaktik amaçlı eserler ortaya koyduğu da görülmektedir. Hem telif hem de tercüme yoluyla tiyatrolar kaleme alan yazarın on üç perdelik Hüsrev ü Şîrîn tiyatrosu, bu çalışmanın esasını oluşturmaktadır. Klasik bir mesnevi olan Hüsrev ü Şîrîn’in tiyatro türünde sunulması, yazarın geleneksel bir aşk hikâyesini modern formda yeniden canlandırmaya çalıştığını göstermektedir. Tiyatroda hem Nizâmî’nin mesnevisinden hem de Şeyhî’nin tercümesinden izler bulunmaktadır. Çalışmada Hüsrev ü Şîrîn tiyatrosunun şahıslar, zaman ve mekân bakımından incelemek, mesnevi olan Hüsrev ü Şîrîn ile benzer ve farklı yanları ortaya koymak ve Mehmet Rıfat’ın tiyatro anlayışına değinmek hedeflenmiştir. Tiyatronun aslından çevrilen diyaloglarla örnekler vererek incelenen Hüsrev ü Şîrîn’in, işlenen konu, dil ve üslup bakımından yazarın diğer tiyatrolarından ayrı bir noktada olduğunu göstermek, dönemin tiyatro anlayışında yerini belirlemek amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Manastırlı Mehmet Rıfat , Tanzimat Dönemi , modern tiyatro , Hüsrev ü Şîrîn , mesnevi

Kaynakça

• Abdullah, F. (1950). Nizâmî- Şeyhi Hüsrev ü Şîrîn Mukayesesi. Tarih Dergisi, 1(2), 263-282.
• Alan, S. (2022). Manastırlı Mehmet Rıfat'ın Görenek adlı tiyatro Eseri ve İncelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 11/4, 1476-1503.
• Bozdoğan, A. (2001). Manastırlı Mehmet Rıfat ve Eserleri Üzerine Bir İnceleme. Hacettepe Üniversitesi, Doktora Tezi..
• Bozdoğan, A. (2002). Manastırlı Mehmet Rıfat'ın Dünya Görüşünün Aynası: "ÇANTA". Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, VI/II, 31-39.
• Bozdoğan, A. (2003). Ahmet Mithat'a Atfedilen Bir Eser: "Hükm-i Dil- ve Manastırlı Mehmer Rıfat. TÜBAR, XIV, 117-125.
• Çağlar, A. (2019). Şeyhî'nin Hüsrev ü Şîrîn Mesnevisinde Sosyal Hayat. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 22, 171-260.
• Güngör, Z. (2017). Manastır'lı Mehmet Rıfat'ın Tuhfetü'l İslam'ı. Barın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 2(2), 73-88.
• İnan, İ. M. (1969). "Rifat" Son Asır Türk Şairleri, (Cilt VII). MEB Devlet Kitapları.
• Kahraman, A. (2003). Mehmed Rifat, Manastırlı. TDV İslam Ansiklopedisi, 28, 519-520. Ankara.
• Karayel, K. (2024). Melih Cevdet Anday'ın Piyeslerinde Mekân. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 9(1), 32-41.
• Narlı, M. (2002). Romanda Zaman ve Mekan Kavramları. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(7), 91-106.
• Okay, O. (2005). Batılılaşma Devri Türk Edebiyatı. Dergâh Yayınları.
• Özkan, M. (1999). Hüsrev ü Şîrîn. TDV İslam Ansiklopedisi, 19, 56-57. İstanbul.
• Rıfat, M. (1873). Görenek. İstanbul.
• Sehi Bey. (2017). Heşt Bihişt. (G. K. Haluk İpekten, Dü.) T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Semercioğlu, B. (2020). Tarihsel Gelişim Sürecinde Tiyatronun İşlevi ve Yöntemi. Görünüm, Kocaeli Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi(8), 21-33.
• Şan, F. (2024). Şeyhî Hüsrev ile Şîrîn' (İnceleme- Metin- Günümüz Türjkçesine Aktarma- Dizin/ Sözlük). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Şimşir, M. (2017). Manastırlı Mehmet Rıfat'ın "Tuhfetü'l-İslam" Adlı Eseri Özelinde Osmanlı'da Türkçe Siyer Çalışmaları. İSTEM(30), 311-332.
• Tanpınar, A. H. (1997). 19 uncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi 8. Baskı. Çağlayan Kitabevi.
• Temel, T. (2016). Türk Modernleşmesinin Taşıyıcı Gücü: Tiyatro. İdil Dergisi, 5(26), 1763-1776.
• Timurtaş, F. K. (1980). Şeyhî ve Hüsrev ü Şîrîn'i İnceleme- Metin. Edebiyat Fakültesi Basımevi.