The Development of Midwifery Education in the Ottoman Modernization Process and the Rise of Women in the Public Sphere

Öz

This study examines the transformation of the midwifery profession in the Ottoman modernization process through the social position of women and its relationship with the state’s population policies. Health reforms in the post-Tanzimat period transformed midwifery from a traditional female practice into an institutionalized and medicalized profession. This transformation materialized with the opening of institutions such as the School of Midwifery and the app ointment of midwives with diplomas across the country. Midwifery became not only a field of health care, but also a biopolitical strategy within the context of the Ottoman fertility and population policies. In this process, women became not only the providers of maternity services but also the subjects and implementers of state policies and became visible in the public sphere. The formalization of the midwifery profession enabled women to establish direct institutional relations with the state. Thus, the visibility and social security of women’s labor increased. This study aims to shed light on the gender dimension of the rise of modern medicine and state-society relations by analyzing the processes of women’s professionalization and participation in public life through midwifery education.

Anahtar Kelimeler

• Keywords: Ottoman Empire
• Health
• Midwifery
• Education
• Women

Osmanlı Modernleşme Sürecinde Ebelik Eğitiminin Dönüşümü ve Kadınların Kamusal Alandaki Yükselişi

Öz

Bu çalışma; Osmanlı modernleşme sürecinde ebelik mesleğinin dönüşümünü, kadınların toplumsal konumları ve devletin nüfus politikalarıyla olan ilişkisi üzerinden incelemektedir. Tanzimat sonrası dönemde hız kazanan merkezileşme ve sağlık reformları, ebeliği geleneksel bir kadın pratiği olmaktan çıkararak kurumsallaşmış ve tıbbileşmiş bir meslek haline getirmiştir. Bu dönüşüm, Ebe Mektebi gibi kurumun açılmasıyla birlikte diplomalı ebelerin devlet denetiminde görevlendirilmesiyle somutlaşmıştır. Ebelik, yalnızca sağlık hizmeti sunan bir alan olarak kalmamış, Osmanlı’nın doğurganlık ve nüfus politikaları kapsamında biyopolitik bir stratejiye dönüşmüştür. Kadınlar, bu süreçte doğum hizmetlerinin yürütücüsü olmanın yanı sıra devlet politikalarının hem öznesi hem de uygulayıcısı olarak kamusal alanda görünür hale gelmiştir. Ebelik mesleğinin resmiyet kazanması, kadınların devletle doğrudan kurumsal ilişkiler kurabilmesini sağlamış; böylece kadın emeğinin görünürlüğü ve toplumsal güvencesi artmıştır. Çalışma; ebelik eğitimi ekseninde kadınların meslek edinme ve kamusal yaşama katılım süreçlerini analiz ederek, modern tıbbın yükselişinin ve devlet-toplum ilişkilerinin toplumsal cinsiyet boyutuna ışık tutmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Anahtar Kelimeler: Osmanlı Devleti
• Sağlık
• Ebelik
• Eğitim
• Kadın

Kaynakça

1. Arşiv Belgeleri ve Süreli Yayınlar
2. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi
3. A. MKT. MHM Sadaret - Mühimme Kalemi Evrakı
4. A. MKT. NZD Sadaret - Nezaret ve Devair Evrakı
5. DH. İD.. Dahiliye- İdare
6. DH. MKT. Dahiliye- Mektubi Kalemi
7. DH. MUİ. Dahiliye- Muhaberat-ı Umumiye İdaresi
8. DH. UMVM Umur-ı Mahalliyye ve Vilayet Müdürlüğü

9. HAT. Hatt-ı Hümayun
10. İ. DH. İrade- Dahiliye
11. İ. MVL. İrade- Meclis-i Vala
12. İ. TAL. İrade- Taltifat
13. ŞD. Şura-yı Devlet
14. Y.PRK. AZJ Yıldız- Arzuhal Jurnal
15. ZB. Zabtiye
16. Ceride-i Havadis, 18 Safer 1257 (11.4.1841) No: 29
17. 12 Ekim 1861/7 R 1278 Tarihli Memâlik-i Mahrûse-i Şâhânede Tabâbet-i Belediye İcrâsına Dâir Nizâmnâme, Düstûr, Tertîb-i Evvel, Cild-i Sânî, Matbaa-ı Âmire, Dersaadet 1290
18. Akyüz, Y. (2010). Türk eğitim tarihi M.Ö. 1000–M.S. 2010 (17. baskı). Ankara: Pegem Akademi Yayınları.
19. Altınay, A. G. (Ed.). (2000). Vatan, millet, kadınlar. İstanbul: İletişim Yayınları.
20. Apay, S. E. (2014). Geçmişten günümüze ebelik: Tarihi bir inceleme. Lokman Hekim Dergisi, 4(2), 13–14.
21. Atalay, E. (2020). Sultan II. Abdülhamid döneminde kadın ve kadının sosyal hayattaki rolü (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Erzurum Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
22. Atay, S. (2017). Cumhuriyet’in ilk on beş yılında ebelik eğitimine ve mesleğin dönüşümüne dair kısa bir bakış (1923-1938). Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 17(35), 167–217.
23. Atıcı, E., ve Erer, S. (2009). Türk kadınlarının tıp eğitimine başlama süreci ve İstanbul Darülfünunu Tıp Fakültesi’nden mezun olan ilk kadın hekimler. Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 35(2), 107–111.
24. Balsoy, G. (2012). Osmanlı toplumunda kürtajın yasaklanması ve politik bir alan olarak kadın bedeni. Toplumsal Tarih, Haziran, 21–27.
25. Balsoy, G. (2014). Geç Osmanlı öğüt kitaplarında kısırlık. OTAM, 35(Bahar), 41-64.
26. Balsoy, G. E. (2015). Kahraman doktor İhtiyar Acuze’ye karşı: Geç Osmanlı doğum politikaları. İstanbul: Can Sanat Yayınları.
27. Besim Ömer . (1933). Ebelik ve doğum bizde nasıldı ve ne haldedir? In M. Osman (Ed.), Sıhhat almanağı (ss. 289–296). İstanbul.
28. Besim Ömer. (1899/1315). Nevsal-i Afiyet (s. 283). İstanbul: Ahmed İhsan ve Şürekâsı.
29. Besim Ömer. (1906/1322). Ebe hanımlara öğütlerim (s. 5). İstanbul: Matbaa-ı Ahmed İhsan.
30. Besim Ömer. (1906/1322a). Nevsal-i Afiyet (s. 652). İstanbul: Matbaa-yı Ahmed İhsan.
31. Besim Ömer. (1932). Doğum tarihi (ss. 7–8). İstanbul: Ahmet İhsan Matbaası.
32. Beydilli, E.D. (2013). Ebeliğin dünü ve bugünü. Ankara: Bil Ofset Matbaacılık.
33. Beyinli, G. (2014). Elleri tılsımlı: Modern Türkiye’de ebelik. Ankara: Ayizi Yayınları.
34. D’Ohsson, I. M. (1972). M. XVIII. yüzyıl Türkiye’sinde örf ve âdetlerimiz (Z. Yüksel, Çev.). İstanbul: Tercüman.
35. Devellioğlu, F. (2007). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
36. Ergin, O. N. (1977). Türk maarif tarihi (Cilt I–II). İstanbul: Eser Matbaası.
37. Faroqhi, S. (2000). Osmanlı’da kentler ve kentliler. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları (Türkiye Araştırmaları Dizisi).
38. Faroqhi, S. (2005). Osmanlı kültürü ve gündelik yaşam / Ortaçağdan Yirminci Yüzyıla, E. Kılıç (Çev). İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
39. Foucault, M. (2021). Kliniğin doğuşu tıbbi bakışın arkeolojisi. Dergah Yayınları.
40. Kandiyoti, D. (2005). Türkiye'de Modernleşme ve Ulusal Kimlik. S. Bozdoğan ve R. Kasaba (Ed.), Modernin Cinsiyeti: Türk Modernleşmesi Araştırmalarında Eksik Boyutlar (ss. 99-117). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
41. Kandiyoti, D. (2007). Cariyeler, Bacılar, Yuttaşlar-Kimlikler ve Toplumsal Dönüşümler. Metis Yayınları.
42. Karadağ, Ş. E. (2011). II. Meşrutiyet döneminde kadın dernekleri (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
43. Kazancıgil, A. (1980). Ölümünün 40. yılında Besim Ömer Paşa (1863–1940). Dirim, 55(9–10).
44. Koçak, Y. Ç., Can, H. Ö., ve Soğukpınar, N. (2010). Geleneksel doğum uygulamaları ve doğum yardımcıları. e-Journal New World Sciences Academy, 5(4).
45. Köker, A. H. (1997). Osmanlı İmparatorluğu devrinde doğum ve ebelik tarihi. A. H. Köker (Ed.), İçinde Doğum ve ebelik tarihi (ss. 11–26). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Matbaası.
46. Köker, A. H. (1997a). Eski devirlerde ve Ortaçağ Avrupası’nda doğum ve ebelik tarihi. İçinde A. H. Köker (Ed.), Doğum ve ebelik tarihi (ss. 1–2). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Matbaası.
47. Kurnaz, Ş. (1997). Cumhuriyet öncesinde Türk kadını: 1839–1923. İstanbul: M.E.B. Yayınları.
48. Kurnaz, Ş. (2013). Osmanlı kadınının yükselişi (1908–1918). İstanbul: Ötüken Yayınları.
49. Kurt, S. K. (2011). Osmanlı Devleti’nde kadın eğitimi: Haremden mektebe, İzmir: Yitik Hazine Yayınları.
50. Ortner, S.B. (2006). Anthropology and social theory : culture, power, and the acting subject. Duke University Press, London
51. Özger, Y. (2012). Osmanlı’da kadınların memuriyette istihdamı meselesi ve Sicill-i Ahvâlde kayıtlı memurelerin resmî hâl tercümeleri. History Studies, 4(1), 419-47.
52. Sağlam Tekir, H. (2022). Pencereleri kafesli muayenehane: Osmanlı’da viladethanelerin açılması ve doktor Besim Ömer Paşa. İçinde XVIII. Türk Tarih Kongresi, Kongreye Sunulan Bildiriler (III. Cilt): Osmanlı Tarihi ve Medeniyeti.
53. Sarı, N. (2021). Türkiye’de ebeliğin tarihi gelişimi. Biruni Sağlık ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 4/1 Spring, 81–93.
54. Scott, J. W. (1988). Gender and the politics of history. New York, NY: Columbia University Press.
55. Sirman, N. (2003). Modern Türkiye'de Siyasi Düşünce. B. Tanıl (Ed.), Kadınların Milliyeti (ss. 226- 244). İletişim Yayınları.
56. Sirman, N. (2006). Akrabalık, Siyaset ve Sevgi: Sömürge Sonrası Koşullarda Namus- Türkiye
57. Örneği. S. Majob and N. Abdo (Ed.), Namus adına şiddet: kuramsal ve siyasal yaklaşımlar (ss. 43-61). Bilgi Üniversitesi Yayınları
58. Şafak, F. (2019). Türkiye'de ebelik eğitimi sürecinin tarihsel gelişimi ve ebelik eğitiminin devlete ve kişiye maliyeti (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
59. Şehsuvaroğlu, B. (1968). Ebe, ebe mektebi, ebe okulları. İçinde İstanbul Ansiklopedisi (Cilt 9). İstanbul: Koçu Yayınları.
60. Taşkıran, N. (1973). Türkiye’de ebelik eğitimi. Haseki Tıp Bülteni, 11(3), 229-239.
61. Tekeli Ş. (1982). Kadınlar ve siyasal, toplumsal hayat. Birikim.
62. Tümer Erdem, Y., ve Yiğit, H. (2010). Bacıyân-ı Rûm’dan günümüze Türk kadınının iktisadi hayattaki yeri. İstanbul: İstanbul Ticaret Odası, Altınoluk Yayın.
63. Uludağ, S. (2010). İlk doğum evini kuran, Besim Ömer Paşa’nın kadın sağlığı ve haklarına katkıları. Geçmişten Günümüze İstanbul’da Sağlık Kongre Bildiri Kitabı, İstanbul.
64. Ülman, Y. I. (1994). Journal de Constantinople’a göre Mekteb-i Tıbbiye-i Adliye-i Şahane’nin Galatasaray dönemi (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
65. Ülman, Y. I. (2006). Osmanlı devrinin kadın doğum hekimlerinden Dr. A. Vuccino (1829–1893). Hastane, 42, 32–33.
66. Ülman, Y. I. (2008). Osmanlı tıbbına katkılarıyla Dr. Vuccino / II contributo alla medicina otomana del Dr. Vuccino. In B. Evren (Ed.), İstanbul’daki İtalyan izi / Presenze italiane a Istanbul (ss. 224–229). İstanbul: Lea Yayınları Ferroli.
67. Ünver, S. (1932). Besim Ömer Paşa ve doğum tarihi. Tedavi Seririyatı ve Laboratuarı, 2(6). İstanbul: Ahmet İhsan Matbaası.
68. Ünver, S. (1967). Tarihte ebeler ve doğum tarihimiz. İstanbul
69. Üstünel, B. ve Bayırlı, E. (1971). Ebelik ve tarihi gelişimi. Zeynep Kamil Tıp Bülteni, 3(4), 313-19. İstanbul: Baha Matbaası.
70. Yadi, A. (2024). Osmanlı belediyelerinde bir sağlık hizmeti: Ebelik [Kâbilelik]. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 20, 1–17.
71. Yeşil, H., ve Yeşil, A. (2018). Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde ebelik ile ebelerin doğuma ve infertiliteye dair müdahaleleri. MCBÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 16(3), 285-317. Doi: 10.18026/cbayarsos.465730
72. Yıldırım, N. (1993). Besim Ömer Akalın. İçinde Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi (Cilt 1, s. 147). İstanbul: Kültür Bakanlığı & Tarih Vakfı.
73. Yıldırım, N. (1994). Viladethane. İçinde Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi (Cilt 7, ss. 388–389). İstanbul: Kültür Bakanlığı & Tarih Vakfı.
74. Yıldırım, N. (2000). İstanbul’un ilk doğumevi Viladethane. Hastane, (7), 26–27.