Sema Kaygusuz’un “Bir Dolmuş Şoförünü Sevmiştim” Öyküsünde Toplumsal Cinsiyet Rolleri ve Kadın Kimliği

Öz

Toplumsal cinsiyet, biyolojik bir gerçeklik olmanın ötesinde kültürel, tarihsel ve politik bir inşadır. Söz konusu bu inşa; iktidar ilişkileri, kadın ve erkek bedenlerine yüklenen anlamlar ve dayatılan roller ile yeniden tanımlanır. Toplumsal cinsiyetin bu çok katmanlı yapısı, bireylerin toplumsal hayattaki konumlarını belirlediği gibi edebî temsillerin kurgulanış biçimini de doğrudan etkiler. Türk edebiyatının önemli kadın yazarlarından Sema Kaygusuz’un “Bir Dolmuş Şoförünü Sevmiştim” adlı öyküsü, kadın anlatıcının iç monoloğuyla kurgulanmış bir metindir. Öyküde, kadın bedeninin kamusal alan içerisinde denetlenişi, eril tahakkümün meşrulaştırılması ve ataerkil söylemin bir iktidar aracına dönüştürülmesi gibi hususlar dikkatlere sunulur. Anlatıcı kadın, dolmuş şoförüne duyduğu platonik aşkın yanı sıra içselleştirdiği suçluluk duygusu ve toplumun ona biçtiği cinsiyet rolleri ile de yüzleşir. Bu bağlamda öykü, ataerkil düzenin kadınları nasıl tahakküm altında bir varoluşa mahkûm ettiğini göstermesi açısından dikkate değerdir. Bu çalışmanın amacı; toplumsal cinsiyet kuramları ekseninde, sosyoloji ve psikoloji disiplinlerinden de yararlanarak kadın kimliğini edebî bir temsil üzerinden incelemektir. Bu noktada kadın karakterin yaşadığı deneyimin yalnızca bireysel değil, aynı zamanda toplumsal bir arka plana dayandırıldığı; edebî anlatı aracılığıyla toplumsal cinsiyet rollerinin nasıl görünür hâle getirildiği ve kadın karakterin iç dünyasından hareketle ataerkil toplum yapısının nasıl sorgulandığı ortaya konacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Sema Kaygusuz
• Toplumsal Cinsiyet Rolleri
• Kadın Kimliği
• Eril Tahakküm

Kaynakça

1. Atlı, F. (2025). “Sema Kaygusuz’un “Elif’in E’si” Hikâyesinde Kadın ve İktidar”. Edebî Eleştiri Dergisi. 9 (1): 22-35. https://doi.org/10.31465/eeder.1576318
2. Baird, V. (2004). Cinsel Çeşitlilik, (Çev. Hayrullah Doğan), Metis Yayınları, İstanbul.
3. Bayhan, V. (2012). “Beden Sosyolojisi ve Toplumsal Cinsiyet”, Toplumsal Cinsiyet, Doğu Batı, (63), 147-164.
4. Beauvoir, S. D. (2024). İkinci Cinsiyet-II (Yaşanmış Deneyim), (Çev. Gülnur Acar Savran), Koç Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
5. Berktay, F. (2023). Tek Tanrılı Dinler Karşısında Kadın, Metis Yayınları, İstanbul.
6. Bertens, H. (2020). Edebî Teori, (Çev. Abdurrahman Aydın), Sel Yayıncılık, İstanbul.
7. Bourdieu, P. (2023). Eril Tahakküm, (Çev. Bedir Yılmaz), Bağlam Yayınları, İstanbul.
8. Budak, S. (2021). Psikoloji Sözlüğü, Bilim ve Sanat Yayınları, Ankara.

9. Butler, J. (2018). Cinsiyet Belası, (Çev. Başak Ertür), Metis Yayınları, İstanbul.
10. Chodorow, N. J. (2007). Duyguların Gücü, (Çev. Jale Özata Dirlikyapan), Metis Yayınları, İstanbul.
11. Cixous, H. (2000). The Laugh of the Medusa (Çev. K. Cohen & P. Cohen). İçinde R. R. Warhol & D. P. Herndl (Ed.), Feminisms: An Anthology of Literary Theory and Criticism (ss. 334-349). Rutgers University Press.
12. Connell, R. W. (2022). Toplumsal Cinsiyet ve İktidar, (Çev. A. Arslan). Ayrıntı Yayınları, İstanbul.
13. Cüceloğlu, D. (2021). İnsan ve Davranışı, Remzi Kitabevi, İstanbul.
14. Direk, Z. (2014). “Judith Butler: Toplumsal Cinsiyet ve Bedenin Maddeleşmesi”, Cinsiyetli OlmakSosyal Bilimlerde Feminist Bakışlar (ss. 70-97), (Derleyen: Zeynep Direk), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
15. Direk, Z. (2021). Cinsel Farkın İnşası, Metis Yayınları, İstanbul.
16. Dorlin, E. (2023). Cinsiyet, Toplumsal Cinsiyet ve Cinsellikler, (Çev. Umay Vardar), Fol Yayınları, Ankara.
17. Ersoy, B. ve Karadeniz M. (2022). Sema Kaygusuz’un Öykülerinde Kadın Karakterler, Söylem Filoloji Dergisi, 7(3): 789-806.
18. Ersoy, B. (2022). Sema Kaygusuz’un Öykülerinde Yapı ve Tema, [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. T.C. Batman Üniversitesi.
19. Fordham, F. (2011). Jung Psikolojisinin Ana Hatları, (Çev. Aslan Yalçıner), Say Yayınları, İstanbul.
20. Gasset, O. Y. (2011). İnsan ve Herkes, (Çev. Neyire Gül Işık), Metis Yayınları, İstanbul.
21. Görür, İ. (2022). Sema Kaygusuz’un Eserlerine Feminist Eleştiri Merkezli Bir Yaklaşım, [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. T.C. Çukurova Üniversitesi.
22. Günaydın, A. U. (2018). Kadınlık Daima Bir Muamma, Metis Yayınları, İstanbul.
23. Jahn, M. (2015). Anlatıbilim-Anlatı Teorisi El Kitabı, (Çev. Bahar Dervişcemaloğlu), Dergâh Yayınları, İstanbul.
24. Kaygusuz, S. (2015). Esir Sözler Kuyusu, Metis Yayınları, İstanbul.
25. Kaygusuz, S. (2019). “Failin Son Arzusu”, Gaflet-Modern Türkçe Edebiyatın Cinsiyetçi Sinir Uçları (ss. 9-27) (Yay. Haz.: Sema Kaygusuz, Deniz Gündoğan İbrişim), Metis Yayınları, İstanbul.
26. Kristeva, J. (2024). Revolution in Poetic Language, (Çev. M. Waller), United States: Columbia University Press.
27. Küçükatalay, G. (2019). Sema Kaygusuz Öykücülüğü Üzerine Bir İnceleme, [Yayımlanmamış Yüksek Yüksek Lisans Tezi]. T.C. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
28. Millett, K. (2024). Cinsel Politika, (Çev. Seçkin Selvi), Can Yayınları, İstanbul.
29. Parla, J. (2021). “Kadın Eleştirisi Neyi Gerçekleştirdi?”, Kadınlar Dile Düşünce (ss. 23-42) İletişim Yayınları, İstanbul.
30. Sancar, S. (2020). Erkeklik: İmkânsız İktidar-Ailede, Piyasada ve Sokakta Erkekler, Metis Yayınları, İstanbul.
31. Sayak, B. (2023). Türk Romanında Erkek(lik) Kurguları (1923-1938), [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. T.C. Erciyes Üniversitesi.
32. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=W8GpEFruVMg