MODERN TÜRKİYE’NİN DEMOGRAFİK MİMARİSİ: ATATÜRK DÖNEMİ GÖÇ VE İSKÂN STRATEJİLERİ

Öz

Türkiye Cumhuriyeti’nin 1923–1938 dönemindeki göç ve iskân politikaları, devletin ulus-inşa sürecinin merkezinde yer alan çok katmanlı bir dönüşümü temsil eder. Osmanlı’nın son yüzyılında yaşanan savaşlar, Balkanlar ve Kafkasya’daki etnik-siyasal krizler sonucunda milyonlarca Müslüman-Türk nüfus Anadolu’ya yönelmiş; Cumhuriyet yönetimi bu hareketliliği hem insani bir zorunluluk hem de modern bir devlet inşasının stratejik aracı olarak ele almıştır. Lozan Antlaşması çerçevesinde uygulanan Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi, homojen bir ulusal kimlik oluşturmayı hedefleyen ilk büyük ölçekli demografik mühendislik adımı olmuştur. Bunu takip eden Balkan ve Kafkas göçleri, devletin ekonomik kalkınma, kültürel bütünleşme ve güvenlik stratejileriyle uyumlu biçimde planlanmıştır. Mübadele, İmar ve İskân Vekâleti’nin kurulması, 885 sayılı Kanun (1926) ve 2510 sayılı İskân Kanunu (1934) gibi düzenlemeler, nüfusun yalnızca yerleştirilmesini değil; üretime katılımı, etnik yoğunlukların dağıtılmasını, aşiret yapılarının çözülmesini ve merkezi otoritenin güçlendirilmesini hedeflemiştir. Göçmenlerin mesleki uzmanlıklarına göre bölgelere yerleştirilmesi, iskân politikalarını ekonomik modernleşme ile bütünleştirmiştir. Bu dönemin göç stratejileri, Türkiye’de ulusal kimlik, toplumsal uyum ve nüfus yönetimi tartışmalarının tarihsel temellerini oluşturmuş; modern Türkiye’nin demografik ve sosyo-politik mimarisini kalıcı biçimde şekillendirmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Cumhuriyeti
• Göç
• İskan Politikaları

DEMOGRAPHIC ARCHITECTURE OF MODERN TURKEY: MIGRATION AND SETTLEMENT STRATEGIES IN THE ATATURK PERIOD

Öz

The migration and settlement policies implemented by the Republic of Turkey between 1923 and 1938 represent a multilayered transformation situated at the core of the nation-building process. Following the wars and ethnic–political upheavals experienced across the Balkans and the Caucasus during the late Ottoman period, millions of Muslim-Turkish populations relocated to Anatolia. The new republican administration approached this demographic movement both as a humanitarian necessity and as a strategic instrument for constructing a modern state. Within the framework of the Lausanne Treaty, the Turkish-Greek Population Exchange became the first large-scale example of demographic engineering designed to create a more homogeneous national identity. Subsequent Balkan and Caucasian migrations were planned in line with the state’s security, economic development and cultural integration strategies. The establishment of the Ministry of Reconstruction and Settlement, along with legal regulations such as Law No. 885 (1926) and the Settlement Law No. 2510 (1934), aimed not only to resettle migrants but also to integrate them into production, dissolve tribal structures, redistribute ethnic concentrations and consolidate central authority. The placement of migrants according to professional skills linked settlement policies with economic modernization. Overall, the migration strategies of this period laid the historical foundations of debates on national identity, social cohesion and population management in Turkey, shaping the demographic and socio-political architecture of the modern Turkish state.

Anahtar Kelimeler

• Republic of Türkiye
• Immigration
• Settlement Policies

Kaynakça

1. (1934). Kasım 2, 2025 tarihinde Akşam Gazetesi (07.08.1934): https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/aksam/aksam_1934/aksam_1934_agustos_/Aksam_1934_agustos_7_.pdf adresinden alındı
2. 885 Sayılı Kanun. (tarih yok). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc004/kanuntbmmc004/kanuntbmmc00400885.pdf adresinden alındı
3. Abdula, İ. (2005). Türkiye- Romanya Arasında Göç ve Göçmen Meselesi (1878-1940) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bİlimler Enstitüsü.
4. Ağanoğlu, H. Y. (2017). Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Balkanların Makûs Talihi: Göç. İstanbul: İz Yayıncılık.
5. Akgün, A. (2005). Bulgaristan'da Asimilasyon ve "Zavallı Pomaklar" Adlı Bir Risale. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 8(13), s. 1-28.
6. Akşam Gazetesi (05.01.1934). (1934). https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/aksam/aksam_1934/aksam_1934_kanunusani_/aksam_1934_kanunusani_5_.pdf adresinden alındı
7. Akşam Gazetesi 7 Teşrin-i Sani 1934. (1934). Kasım 2, 2025 tarihinde https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/aksam/aksam_1934/aksam_1934_tesrinisani_/aksam_1934_tesrinisani_7_.pdf adresinden alındı
8. Arı, K. (2000). Mübadele Türkiye'ye Zorunlu Göç (1923-1925). İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.

9. Arslan, A. (2014). Atatürk Döneminde Romanya'dan Türk Göçleri ve Göçmenlerin Türkiye'de İskânları. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 9(4), s. 31-50.
10. Arslan, Z. (2014). Batum Göçmenleri (1914-1930). Bilig/ Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi(71), s. 43-64.
11. Babuş, F. (2006). Osmanlı'dan Günümüze Etnik-Sosyal Politikalar Çerçevesinde Türkiye'de Göç ve İskân Siyaseti Uygulamaları. İstanbul: Ozan Yayıncılık.
12. Balcı Çatakçı, A. (2018). Atatürk Döneminde Türkiye-Romanya İlişkileri (1923-1938) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Trabzon: Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
13. BCA 030.10/246.667.10. (tarih yok).
14. BCA 030.10/247.668.13. (tarih yok).
15. BCA 030.10/81.531.8. (tarih yok).
16. BCA 272.12/ 41.88.4. (tarih yok).
17. BCA 272.12/60.166.17. (tarih yok).
18. BCA 30.18.12/65.50.14. (tarih yok).
19. BCA, 272.12/41.50.7. (tarih yok).
20. Beşikçi, İ. (1970). Doğu Anadolu’nun Düzeni Sosyo- Ekonomik ve Etnik Temeller. Ankara: E Yayınları.
21. Bıçaklı, H. A. (1988). Türkiye Bulgaristan İlişkileri (1919-1988) (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bİlimler Enstitüsü.
22. Biçici, M. (2019). Lozan Barış Antlaşması ve Göç. Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi Yayınları.
23. Bozkurt, N. (2012). Cumhuriyet Dönemi'nde Yugoslavya'dan Marmara Bölgesi'ne Göçler ve Mekânsal Etkileri (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırması Enstitüsü.
24. Chatipi, G. (2019). Yunanistan Belgelerine Göre Selanik'ten İzmir'e Göçler (1923-1925) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Edirne: Trakya Üniversitesi.
25. Çağlayan, E. (2015). Erken Cumhuriyet Döneminde Muş, Bitlis ve Van'da İskân Faaliyetleri (1923-1938). Tarih Okulu Dergisi(XXII), s. 269-293.
26. Çakmak, B. (2005). Lozan Konferansı'nda Türk-Rum Nüfus Mübâdelesi ve Sonrasında Türkiye'deki Gayri Mübadillerin Durumu (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Kırıkkale: Kırıkkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
27. Çapa, M. (1990). Yunanistan'dan Gelen Göçmenlerin İskânı. Atatürk Yolu Dergisi, 2(5), s. 49-69.
28. Çeçen, B. (2016). Bulgaristan'dan Türkiye'ye Gelen Düzensiz Göçmenlerin Yasallaşma Süreçlerinde Göçmen Derneklerinin Rolü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Çelebi, B. (1999). Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
30. Çelebi, E. (2005). Mübadele, İmar ve İskân Vekâleti (Kuruluşu, Teşkilat Yapısı ve Faaliyetleri) (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
31. Dönmezler, R. (1997). Türkiye Cumhuriyeti Devletine Yönelik Bozguncu Hareketler ve Tehditler. Ataürk Araştırma Merkezi Dergisi, 8(38), s. 381 - 396.
32. Duman, Ö. (2009). Atatürk Döneminde Balkan Göçmenlerinin İskân Çalışmaları (1923-1938). Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 11(43), s. 473-490.
33. Duman, Ö. (2016). Romanya'dan Kocaeli Vilayetine Göç ve İskân. Uluslararası Kara Mürsel Alp ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu (s. 497-503). Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı.
34. Erdal, İ. (2018). Mübadele Ulusallaşma Sürecinde Türkiye ve Yunanistan (1923-1930). İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık.
35. İskan Kanunu Layihası. (1932). https://www.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d04/c023/tbmm04023065ss0189.pdf adresinden alındı İskanTarihçesi. (1932). İstanbul: Hamit Matbası.
36. Karataş, M. (2004). Türk-Yunan Nüfus Mübâdelesi (1923-1925) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
37. Kiracı, M. (2006). Cumhuriyet Döneminin İlk Göçü Türk Yunan Mübâdelesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Edirne: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
38. Mansuroğlu, S. (2015). Güney Kafkasya'dan Türkiye'ye Göçler (1914-1938) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
39. Meray, S. L. (2001). Lozan Barış Konferansı (Tutanaklar ve Belgeler) (Cilt 1). Ankara: Yapı Kredi Yayınları.
40. Meray, S. L. (2001). Lozan Barış Konferansı (Tutanaklar ve Belgeler) (Cilt 2). Ankara: Yapı Kredi Yayınları.
41. Meray, S. L. (2001). Lozan Barış Konferansı Tutanaklar Belgeler (İkinci Takım) (Cilt 2). Ankara: Yapı Kredi Yayınları.
42. Metin, Ö. (2011). Atatürk Dönemi Türkiye-Romanya İlişkileri (1923-1938) (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
43. Murat, S. (2010). Iğdır'ın Demografik Yapısında göç ve Ahıska Türkleri Örneği (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
44. Mübadele, İmar ve İskân Vekâletinin Teşkilat ve Masarifi Hakkında Kanun. (1923, Kasım 07). Kasım 2, 2025 tarihinde Resmi Gazete: https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/41T.pdf adresinden alındı
45. Özdemir, A. U. (2013). Lozan'da Başarıyı Ölçmek: Konular Bazında Bir Değerlendirme (Lozan Antlaşması Özel Sayısı). Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi(53), s. 155-200.
46. Özel, S. (2002). Tuna'da Bir Türk Adası . Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 1(1), s. 227-250.
47. Özer, F. (2005). Mustafa Necati Bey( 1894-1 Ocak 1929). Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(13), s. 165-188.
48. Pavlidis, A. (1997). Yunan Kaynaklarına Göre Mübadele Meselesi (1918-1930) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
49. Peker, M. (2005). Lozan Konferansı'nda Nüfus Tartışmaları. Belleten, 69(256), s. 1015-1046.
50. Ravenstein, E. G. (1885). The Laws of Migraiton. Journal of the Statistical Society of London, 2(48), s. 167-235.
51. Resmi Gazete (07.01.1925). (1925). https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/81T.pdf adresinden alındı
52. Resmi Gazete (07.11.1923). (1923). https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/41T.pdf adresinden alındı
53. Resmi Gazete (18.10.1923). (1923). https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/35T.pdf adresinden alındı
54. Resmi Gazete (18.11.1923). (1923). s. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/43T.pdf.
55. Resmi Gazete. (1937, 02 02). https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/3523.pdf adresinden alındı
56. Resmi Gazete 2502 Sayılı İskan Kanunu. (tarih yok). https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/2727.pdf adresinden alındı
57. Resmi Gazete 2510 Sayılı İskan Kanunu. (tarih yok). https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/2733.pdf adresinden alındı
58. Salimya, G. (2012). Ahıska Türklerinin Türkiye'ye Göç Etmesi ve Türk Vatandaşlığına Alınması İle İlgili Hukuki Sorunlar. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 20(1), s. 175-199.
59. Sarınay, Y. (2011). Cumhuriyet döneminde Balkan Ülkelerinden Ankara'ya Yapılan Göçler (1923-1990). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 27(80), s. 351-388.
60. Saygın, S. (2020). Kazım Karabekir ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. Tarih ve Gelecek Dergisi, 6(3), s. 1091-1108.
61. Seferov, R., & Akış, A. (2008). Sovyet Döneminden Günümüze Ahıska Türklerinin Yaşadıkları Coğrafyaya Göçlerle Birlikte Genel Bir Bakış. Türkiyat Araştırmaları Dergisi(24), s. 393-411.
62. Serap, Y. (2006). 1934 İskân Kanunu ve Türk Basınındaki Yansımaları (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü .
63. Şahin, M. F. (2014). Türk Dış Politikasında Ahıska Türkleri (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
64. Şimşir, B. N. (1990). Lozan Telgrafları (1922-1923) (Cilt 1). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
65. Şimşir, B. N. (1994). Türk Diplomatik Belgelerinde Lozan Barış Konferansı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. Şimşir, B. N. (2012). Lozan Günlüğü. Ankara: Bilgi Yayınevi.
66. TBMM Gizli Celse Zabıtları Devre I, İçtima III (3.03.1339) (Cilt 4). (1923). Ankara.
67. TBMM Zabıt Cerideleri Devre IV, Cilt 23, İçtima 3. (1934, Haziran 14). Kasım 3, 2025 tarihinde https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d04/c023/tbmm04023068.pdf adresinden alındı TBMM Zabıt Ceridesi II. Dönem C.1, Birleşim 12. (1923).
68. TBMM Zabıt Ceridesi Devre II, İçtima I (01.09.1339) (Cilt 1). (1923). Ankara.
69. TBMM Zabıt Ceridesi Devre II, İçtima I (26.08.1339) (Cilt 1). (1923). Ankara. 11 01, 2025 tarihinde https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d02/c001/tbmm02001010.pdf adresinden alındı
70. TBMM Zabıt Ceridesi Devre II, İçtima I, (20.10.1339). (1923). Ankara.
71. TBMM Zabıt Ceridesi Devre II, İçtima XII, (1923). Ankara
72. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre II, Cilt: 10, İçtima: 2 (5 Kasım 1924). (1924). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d02/c010/tbmm02010002.pdf adresinden alındı
73. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre IV, Cilt: 25, (1925), Ankara
74. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre II, Cilt: 11, (1975), Ankara.
75. Tevfik, İ. (2017). İnsan ve Mekân Yüzüyle Mübadele 1923'ten Bugüne Zorunlu Göç. İstanbul: İnkılap Yayınevi.
76. Troçki, L. (1995). Balkan Savaşları. İstanbul: Arba Yayınları.
77. Türk Dil Kurumu. (2022). 03 08, 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/?ara=g%C3%B6%C3%A7 adresinden alındı
78. Ural, S., & Arslan, N. (2016). Atatürk Dönemi Iğdır'da Nüfus Sayımları (1923-1938). Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi(18), s. 503-529.
79. Ural, S., & Selçuk, K. (2015). Türkiye- Romanya İlişkileri (1923-1950). Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 6(11), s. 177-202.
80. Yıldırım, A. (2004). Cumhuriyet Dönemi İskân Politikaları (1923-1952) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
81. Yıldırım, O. (2006). Diplomasi ve Göç Türk- Yunan Mübâdelesinin Öteki Yüzü. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. Yıldırım, S. (2016). Cumhuriyet Dönemi Nüfus Politikaları Çerçevesinde Göç ve Göç Politikaları (1921-1960). Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD)(24), s. 273-301.
82. Yıldırım, S., & Sofuoğlu, A. (2012, Kasım). Balkan Savaşları ve Göç. Türk Yurdusu Dergisi, 32(303), s. 93-97.