Feminist Bilimkurguda Toplumsal Cinsiyetin Yeniden İnşası: Melisa Parlak’ın Öyküleri Üzerine Söylem Analizi

Öz

Bilimkurgu, gerçek dünyaya ilişkin sorunları alternatif evrenler, alternatif bir gelecek veya alternatif toplumlar üzerinden sorgulayan ve cinsiyet, sınıf, iktidar, güç, etik, kimlik, teknoloji vb. yapıları eleştirel biçimde yeniden düşünmeye olanak sağlayan güçlü anlatılardır. Ancak bilimkurgunun bu alternatif ve özgür evreninde bile, kadın karakterlere yüklenen rol ve sorumlulukların gerçek dünyadaki ataerkil cinsiyet normları üzerinden yeniden üretildiği görülür. Feminist bilimkurgu edebiyatı, toplumsal cinsiyet rolleri ve temsillerinin nasıl şekillendiği ve yeniden üretildiği konusuna dikkat çeker. Bu araştırmanın amacı, feminist bilimkurguda toplumsal cinsiyet rollerine ve temsilleriyle ilgili söylemi, yerli bilimkurgu edebiyatı yazarlarından Melisa Parlak’ın “Avunma Mekanizması” adlı kitabındaki öyküler üzerinden ortaya koymaktır. Bu amaçla, kitapta yer alan öyküler arasından seçilen altı öykü toplumsal cinsiyet rolleri, cinsiyet kalıp yargıları ve toplumsal cinsiyet davranış-görünüm çerçevesinde ele alınmıştır. Araştırma kapsamında altı öykü eleştirel söylem analizi ile incelenmiş, analizler Teun A. van Dijk’in Sosyo-Bilişsel Yaklaşımı ile gerçekleştirilmiştir. Çalışmanın bulguları, incelenen öykülerde toplumda kültürel anlamda yeniden üretilen cinsiyet rolleri[1]  ve ataerkil yapının insanlar üzerindeki etkileşiminin distopik bir kurgu zemininde tekrar inşa edildiğini göstermektedir. Bu bağlamda öyküler, feminist kuram çerçevesinde cinsiyet ve toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini görünür hale getiren ve ataerkil sistemi yeniden sorgulatan bir fonksiyonu işlevsel kılmaktadır.

 

Anahtar Kelimeler

• Feminist bilimkurgu
• toplumsal cinsiyet rolleri
• eleştirel söylem analizi

Reconstruction of Gender in Feminist Science Fiction: A Discourse Analysis of Melisa Parlak's Stories

Öz

The aim of this study is to reveal the discourse on gender roles and representations in feminist science fiction through the stories in the book ‘Avunma Mekanizması’ (Mechanism of Defence) by Melisa Parlak, one of the local science fiction writers. For this purpose, six stories selected among the stories in the book (Men's Department, Loop, Private House: Pap Hara's, Author Factory, Unwanted) were examined within the framework of gender roles, gender stereotypes and gender behaviour-appearance. Even in different, alternative and dystopian universes/fiction, the responsibilities imposed on women are based on gender representations and roles. Attention was drawn to how gender roles and representations are shaped in feminist science fiction literature and how feminist science fiction literature is in a position to reproduce them. Within the scope of the research, six stories were analysed through critical discourse analysis, which is one of the qualitative research approaches. These analyses were conducted with van Dijk's Socio-Cognitive Approach. The findings of the study revealed that there is an ironic dystopian narrative in the analysed stories about gender roles, sexist individuals, gender inequality in social relations between men and women and male-dominated society.

Anahtar Kelimeler

• Feminist science fiction
• gender roles
• critical discourse analysis.

Kaynakça

1. Akkoyun, T. (2022). Karşılaştırmalı Feminist Ütopya- Distopya. Günce Yayınları.
2. Beauvoir, S. de. (2019). İkinci cinsiyet (2. Cilt) -Yaşanmış deneyim (G. Savran, Çev.). Koç Üniversitesi Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1949).
3. Berger, J. (1972). Ways of seeing. Penguin.
4. Blakemore, D. (2001). Discourse and relevance theory. In D. Schiffrin, D. Tannen, & H. E. Hamilton (Eds.), The handbook of discourse analysis (pp. 100–118). Blackwell Publishers.
5. Bourdieu, P. (2015). Eril tahakküm (B. Yılmaz, Çev.; 2. bs.). Bağlam Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1998).
6. Butler, J. (1988). Performative acts and gender constitution: An essay in phenomenology and feminist theory. Theatre Journal, 40(4), 519–531.
7. Butler, R. (2008). Cinsiyet Belası: Feminizm ve kimliğin altüst edilmesi. (B. Ertür, Çev.). Metis Yayıncılık. (Orijinal eserin basım tarihi 1999).
8. Cameron, D. (2005). Language, gender, and sexuality: Current issues and new directions. Applied Linguistics, 26(4), 482–502.

9. Canbaz, F. (2009). Türk romanının ütopik metinlerinde kadın ve aile [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi.
10. Connell, R. W., & Messerschmidt, J. W. (2005). Hegemonic masculinity: Rethinking the concept. Gender & Society, 19(6), 829–859.
11. Connell, R. W. (1995). Masculinities. University of California Press.
12. Çancı-Çalışaneller, S. (2021). Ahmet Ümit’in “Overlokçu Kız” başlıklı hikâyesinde toplumsal cinsiyet ilişkileri ve erkeklik temsilleri. Fe Dergi, 13(1), 16-27.
13. Çelik, H. ve Ekşi, H. (2008). Söylem analizi. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi. 27(27). 99-117.
14. Çetinkaya, F. (2020). Yeşil Gece romanının eleştirel söylem çözümlemesi modeliyle yorumlanması. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (24), 51-64.
15. Çetok, T. (2023). Eril kurguyu ters yüz etmek ya da tekrara düşmek: feminist eleştiri bağlamında Kadın Destanı. International Journal of Languages' Education and Teaching, 11(3), 182-194.
16. Dağcı, M. (2024). Bilimkurgu edebiyatında biyopunk, toplumsal cinsiyet eşitsizliği, kadına yönelik şiddetin türleri: Kurma Kız. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 41(1), 76-84.
17. Demir, E. (2021). Çalıkuşu romanı: Cumhuriyet dönemi öğretmen kadın kimliği inşasının toplumsal cinsiyet normları bağlamında yorumlanması. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 317-340.
18. Didin, D. B. (2024). Feminizmin dört dalgası bağlamında Barbie. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (61), 59-77.
19. Dinçarslan, M. (2022). Nazlı Eray’ın romanlarında toplumsal cinsiyet açısından kadın ve erkek. [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Bartın Üniversitesi.
20. Direk, Z. (2016). Cinsiyeti Yazmak. Yapı Kredi Yayınları.
21. Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: the critical study of language. Longman.
22. Federici, S. (1975). Wages Against Housework. Bristol: Power of Women Collective.
23. Gill, R. (2007). Postfeminist media culture. European Journal of Cultural Studies, 10(2), 147–166.
24. Halberstam, J. (1998). Female masculinity. Duke University Press.
25. Haraway, D. J. (1991). A cyborg manifesto: Science, technology, and socialist-feminism in the late twentieth century. In Simians, cyborgs, and women: The reinvention of nature (pp. 149–181). Routledge.
26. Herman, J. L. (1992). Trauma and recovery. Basic Books.
27. Karadeniz, H. (2019). Feminist edebiyat eleştirisi ve Hatice Bilen Buğra’nın Mal Sahibi adlı hikâyesinin incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 284-298.
28. Kaya, S. (2019). Mustafa Kutlu’nun Chef adlı öyküsünde kadın imgeleri. [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Mersin Üniversitesi.
29. Koç, C. (2020). Bilimkurgu ve cinsiyet: Ursula K. Le Guin’in Mülksüzler ve Karanlığın Sol Eli Romanları [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi.
30. Kuleli, M. (2021). Feminist okuma ekseninin yazın çevirisine izdüşümleri: Orhan Pamuk’un Veba Geceleri örneği. Rumelide Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö9), 284-306.
31. Lazar, M. M. (2007). Feminist critical discourse analysis: Articulating a feminist discourse praxis. In M. M. Lazar (Ed.), Feminist critical discourse analysis: Gender, power and ideology in discourse (pp. 1–28). Palgrave Macmillan.
32. Lefanu, S. (1988). In the chinks of the world machine: Feminism and science fiction. The Women’s Press.
33. MacKinnon, C. A. (1979). Sexual harassment of working women: a case of sex discrimination. Yale University Press.
34. McRobbie, A. (2009). The aftermath of feminism: gender, culture, and social change. Sage Publications.
35. Mulvey, L. (1975). Visual pleasure and narrative cinema. Screen, 16(3), 6–18.
36. Oakley, A. (1972). Sex, gender and society. Temple Smith.
37. Özdemir, H, & Aydemir, D. (2024). Dördüncü dalga feminizm üzerine. Social Sciences Studies Journal, 5(32), 1706-1711.
38. Parlak, M. (2022). Avunma Mekanizması. İstanbul: Plüton Yayın.
39. Russ, J. (1995). To write like a woman: Essays in feminism and science fiction. Indiana University Press.
40. Saluk, S. (2015). Feminist bilimkurgu yazımında Ursula K. Le Guin. Erişim: 7 Aralık 2024, http://www.feminisite.net/news.php?act=details&nid=25.
41. Solak, Ö. (2011). Küçük Ağa romanının eleştirel söylem analizi. Akademik Bakış Dergisi, 2 (26), 1-14.
42. Spender, D. (1980). Man made language. Routledge.
43. Spivak, G. C. (1988). Can the subaltern speak? In C. Nelson & L. Grossberg (Eds.), Marxism and the interpretation of culture (pp. 271–313). University of Illinois Press.
44. Tsoukas, H. (1991). The Missing Link: A Transformational View of Metaphors in Organizational Science. The Academy of Management Review, 16(3), 566–585.
45. Van Dijk, T. A. (1977). Pragmatic macro-structures in discourse and cognition. In M. de Mey, R. Pinxten, M. Poriau, & R. Vandamme (Eds.), CC 77 international workshop on the cognitive viewpoint. University of Ghent. İndirildi: [www.discourses.org/OldArticles/Pragmatic%20Macrostructures%20in%20discourse%20and%20cognition.pdf](http://www.discourses.org/OldArticles/Pragmatic%20Macrostructures%20in%20discourse%20and%20cognition.pdf)
46. Van Dijk, T. (1980). Macrostructures: An interdisciplinary study of global structures in discourse, interaction and cognition. Lawrence Erlbaum Associates.
47. Van Dijk, T. A. (1988). Semantics of a press panic: The tamil invasion. European Journal of Communication, 3, 167-187.
48. Van Dijk, T. A. (2001). Critical discourse analysis. In D. Schiffrin, D. Tannen, & H. E. Hamilton (Eds.), The handbook of discourse analysis (pp. 352–371). Blackwell Publishers.
49. Wodak, R., & Reisigl, M. (2001). Discourse and racism. In D. Schiffrin, D. Tannen, & H. E. Hamilton (Eds.), The handbook of discourse analysis (pp. 372–397). Blackwell Publishers.
50. Wollstonecraft, M. (2007). Kadın haklarının gerekçelendirilmesi (D. Hakyemez, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (Orijinal eserin yayın tarihi 1792).