Gate Openers of Surgery: Female Surgeons in the Masculine Academy

Öz

Women in Turkey were first admitted to medical schools in 1922. Although they began working as physicians, their inclusion in the male-dominated surgical fields was achieved only after prolonged struggles. In these fields, which were effectively “forbidden” to them, women had to work harder than their male colleagues and make greater sacrifices to establish and maintain their positions. As a result of their efforts, they became exemplary “gate openers” for the women who followed them. This study aims to narrate these struggles and reveal the experiences of female surgeons during these processes. To achieve this goal, qualitative research was conducted with woman surgeons at Ankara University Faculty of Medicine. In-depth interviews were carried out using semi-structured questionnaires. Subsequently, thematic analysis was employed to create themes, categories, and codes, adopting a feminist approach throughout the analytical process. During the interviews, the benefits of the Medical Specialization Exam (TUS) in advancing women's academic careers were frequently discussed. Woman surgeons shared their experiences of gender-based discrimination in both their domestic and professional lives. They described challenges stemming from their demanding jobs, which lack fixed working hours, and recounted their efforts to maintain their careers—referred to as managing the “second shift.” Furthermore, they highlighted prejudices encountered in their work environments, including biases from male colleagues, patients, and their families. They emphasized their rejection of condescending forms of address such as “little girl,” “nurse lady,” or “doctor sir,” and underscored their struggles to be recognized simply as “surgeons. The female surgeons who participated in this study not only transcended traditional barriers but also confronted the patriarchal pressures inherent in their field, thereby challenging established gender norms. Accordingly, these pioneering women, who assumed the dual role of both role models and facilitators within surgical specialties, have been identified as 'gate openers.' It is argued that acknowledging the difficulties they encountered and the sacrifices they made throughout this journey will contribute to raising awareness of gender inequality in medicine and serve to empower future generations of women aspiring to become surgeons.

Anahtar Kelimeler

• woman surgeon
• gender roles
• Gender discrimination in medicine
• gate opener
• ankara university school of medicine

Cerrahinin Kapı Aralayıcıları: Eril Akademide Kadın Cerrahlar

Öz

Kadınlar Türkiye’de tıp fakültesine 1922’de kabul edilmişlerdir. Hekim olarak çalışmaya başlasalar da erkek egemen bir ortama sahip olan cerrahi bölümlerde yer almaları uzun süren mücadeleler sonucunda gerçekleşebilmiştir. Kadınlar kendilerine “yasaklanan” bu bölümlerde var olabilmek ve konumlarını koruyabilmek adına erkek meslektaşlarından daha çok çalışmak zorunda kalmışlar, onlara göre daha çok fedakarlıkta bulunmuşlardır. Tüm bu çabanın sonucunda kendilerinden sonra gelen kadınlara da örnek birer “kapı aralayıcı” olmuşlardır. Onların bu mücadeleleri anlatmak, kadın cerrahların bu süreçlerindeki deneyimlerini ortaya koymak bu çalışmanın amacını oluşturmuştur. Bu amaçla Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesinde görev yapan kadın cerrahlarla nitel bir araştırma yapılmıştır. Araştırmada yarı yapılandırılmış soruların yer aldığı formlar kullanılarak derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Akabinde tematik analiz yöntemi kullanılarak temalar, kategoriler ve kodlar oluşturulmuş, analiz sürecinde feminist bir yaklaşım benimsenmiştir. Görüşmeler esnasında Tıpta Uzmanlık Sınavının (TUS) kadınların akademik ilerlemesindeki faydasına sıkça yer verilmiştir. Kadın cerrahlar hem ev yaşamlarında hem de iş yaşamlarında maruz kaldıkları cinsiyetçi tutumlardan bahsetmiştir. Yoğun ve belirli bir mesai saati olmayan mesleklerinden dolayı ev içi yaşamlarında yaşadıkları sorunlara değinmişler, kariyerlerinden vazgeçmemek için gösterdikleri gayreti, “ikinci vardiyayı” anlatmışlardır. İş yaşamlarında hem erkek meslektaşlarının hem de hasta ve yakınlarının sahip olduğu ön yargıları ifade etmişler, “kız çocuğu”, “hemşire hanım”, “doktor bey” hitaplarını reddedip sadece “cerrah” olabilmek için verdikleri mücadeleye dikkat çekmişlerdir. Katılımcılarımız olan kadın cerrahlar yalnızca geleneksel engelleri aşmakla kalmayıp, alanlarındaki eril baskıları göğüsleyerek toplumsal cinsiyet normlarına karşı durmuşlardır. Bu nedenle cerrahi branşlarda hem rol model hem de birer aracı olma görevini üstlenen bu ilk kadın cerrahlar “kapı aralayıcı” olarak tanımlanmıştır. Günümüzde sayıları arttıkça azınlık olmaktan çıkan kadın cerrahların yaşadıkları zorlukları ve bu süreçte gösterdikleri fedakarlıkların ortaya konulmasının, tıptaki toplumsal cinsiyet eşitsizliğine karşı farkındalığı artıracağı, cerrah olmak isteyen kadınları cesaretlendireceği düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• kadın cerrah
• toplumsal cinsiyet
• tıpta cinsiyet ayrımcılığı
• kapı aralayıcı
• ankara üniversitesi tıp fakültesi

Kaynakça

1. Acker, J. (1990). Hierarchies, jobs, bodies: A theory of gendered organizations. Gender & Society, 4(2), 139–158. Adak, N. (2007). Kadınların ikilemi: iş ve aile yaşamı. Sosyoloji Dergisi, (17).
2. Arslan, E. (2022). Nitel Araştirmalarda Geçerlilik ve Güvenilirlik. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (51), 395-407.
3. Atıcı, E., & Erer, S. (2009). Türk kadınlarının tıp eğitimine başlama süreci ve İstanbul Darülfünunu Tıp Fakültesi'nden mezun olan ilk kadın hekimler. Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 35(2), 107-111.
4. Attané, I. (2022). China’s new three-child policy: What effects can we expect? Population Societies, 596(1), 1-4.
5. Badinter, E. (2023). Kadınlık mı Annelik mi. (A. Ekmekçi, Çev.) İstanbul: İletişim Yayınları. 5. Baskı, 15-17, 61.
6. Bekata Mardin, N., Tulun, A.M. ve diğerleri. (2000). Sağlık Sektöründe Kadın. T.C. Başbakanlık KSSGM Yayını. Ankara s:26,78
7. Beutell, N. J., & Greenhaus, J. H. (1985). Sources of conflict between work and family roles. Academy of Management Review, 10(1), 76-88.
8. Cansever, İ. H., Metin, A., & Kişi, M. (2020). Tıp öğrencilerinin tıpta uzmanlık tercihlerini etkileyen faktörler üzerine sistematik derleme. OPUS International Journal of Society Researches, 16(27), 791-812.

9. Çabuk, S., & Yalçın, A. (1995). Üst Düzey Kadın Yöneticilerin Karşılaştıkları Sorunların Tespit ve Analizine Yönelik Bir Alan Çalışması. Çukurova Ünviversitesi İİBF Dergisi, 5(1), 39-54.
10. Crenshaw, K. (1989). Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics, University of Chicago Legal Forum, 1(8), 139-167.
11. DeVault, M. L. (1990). Talking and listening from women's standpoint: Feminist strategies for interviewing and analysis. Social problems, 37(1), 96-116.
12. Donovan, J. (1997) Feminist Teori. A. Bora, M. Ağduk Gevrek, Fevziye Sayılan (Çev.) İstanbul: İletişim Yayıncılık.
13. Doymaz, G., & Karataş, K. (2024). Feminist sosyal hizmet perspektifinden kadın işçilerin iş ve aile yaşamlarına ilişkin nitel bir araştırma: Manisa örneği. Sosyal Güvence, 26, 1458–1485. https://doi.org/10.21441/sosyalguvence.1508437
14. Dölen, E. (1998). Cumhuriyet’in ilk on beş yılında İstanbul Üniversitesi’nde kız öğrenciler. Sağlık Alanında Türk Kadını, Cumhuriyet’in ve Tıp Fakültesi’ne Kız Öğrenci Kabulünün, 75, 8-47.
15. Ehrenreich, B. & English, D. (2010). Witches, midwives, & nurses: A history of women healers. The Feminist Press at CUNY.
16. Epik Tekin, M., ve Özen, S. (2021). “Erkek İşi”nde Kadın Emeği: Toplumsal Cinsiyet Rollerine Başkaldıran Kadınlar Üzerine Nitel Bir Araştırma. International Journal of Innovative Approaches in Social Sciences, 5(2), 66-90.
17. Ergin, O. (1977). Türkiye Maarif Tarihi. Cilt: 3-4. Eser Kültür Yayınları. İstanbul.
18. Erkek, S. ve Karagöz. H. (2009). Kadının iş hayatındaki yeri ve karşılaştığı sorunlar. Konya: Konya Ticaret Odası Etüd – Araştırma Servisi.
19. Erzeybek, B., Gökçearslan Çifci, E. (2019). Akademisyen Kadınların Toplumsal Cinsiyet Rolleri ve Evlilik Uyumu. Sosyal Çalışma Dergisi, 3(1), 61-80.
20. Etker, Ş. (2012). Türkiye’nin İlk Kadın Doktoru Zaruhi Kavalcıyan. Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji 1313:14.
21. Fraser, N. (2016). Fortunes of Feminism: From State-Managed Capitalism to Neoliberal Crisis. Verso Books.
22. Foucault, M. (1977). Discipline and Punish: The Birth of the Prison. Vintage Books. Gargiulo, D. A., Hyman, N. H., & Hebert, J. C. (2006). Women in surgery: do we really understand the deterrents?. Archives of Surgery, 141(4), 405-408. doi:10.1001/archsurg.141.4.405
23. Gatrell, C. J. (2013). Maternal body work: How women managers and professionals negotiate pregnancy and new motherhood at work. Human Relations, 66(5), 621-644.
24. Glynn RW, Kerin MJ. (2010). Factors influencing medical students and junior doctors in choosing a career in surgery. Surgeon. 8(4):187-91. doi: 10.1016/j.surge.2009.11.005. Epub 2010 Mar 12. PMID: 20569936.
25. Güven, G. S. (2023). Dr. Safiye Ali: Çalışkan, Azimli, Dirayetli ve Müteessir (1894-1952). Osmangazi Tıp Dergisi, (ÖZEL), 45-51.
26. Hao, K. A., Fu, S., Islam, S., Larson, S. D., Mustafa, M. M., Petroze, R. T., & Taylor, J. A. (2022). Medical student career choice: who is the influencer? Journal of Surgical Research, 272, 9-16.
27. Hartmann, H. I. (1979). The unhappy marriage of Marxism and feminism: Towards a more progressive union. Capital & Class, 3(2), 1-33.
28. Heilman, M. E. (2012). Gender stereotypes and workplace bias. Research in organizational Behavior, 32, 113-135.
29. Hochschild, A. R. (1989). The Second Shift: Working Families and the Revolution at Home. Viking Penguin.
30. Hürriyet. (2008). “Erdoğan: En az üç çocuk doğurun.” https://www.hurriyet.com.tr/gundem/erdogan-en-az-uc-cocuk-dogurun-8401981, 7 Mart 2008. Erişim tarihi: 18.02.2025
31. İşbilen, E. Ş. (2021). Kadın Bir Hekim Olarak Agnodike’nin Yunan Dünyasındaki Varlığı Üzerine. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (68), 90-105.
32. Kabil, E. N. (2022). Toplumsal Cinsiyet Eşitsizliklerinin Kadınların Motivasyon ve Verimliliği Üzerindeki Rolü: Mutfak Departmanı Çalışanları Üzerine Bir Araştırma. Journal of New Tourism Trends, 3(1), 70-85.
33. Kadının Güçlenmesi Prensipleri (WEPs) Uygulama Rehberi. (2017) UN Women Avrupa ve Orta Asya Bölge Ofisi. https://www.globalcompactturkiye.org/public/kadinin-guclenmesi-prensipleri-weps-uygulama-rehberi
34. Karakuş, E. (2021). Türkiye’de İş Hayatında Yönetimde Kadın Olmak: Cam Tavan ve Cam Uçurum Kavramları Üzerine Nitel Bir Araştırma. Being a Woman in Management in Business Life in Turkey: A Qualitative Study on Concepts Glass Cliff and Glass Ceiling. Akdeniz Kadın Çalışmaları ve Toplumsal Cinsiyet Dergisi, 4(2), 244-264.
35. Kato Y. (2009). Towards a better future in professio Attané,n and life for women neurosurgeons and their patients. Romanian Neurosurgery.16(2):5-7.
36. Konya, D. (2018). Türkiye'nin İlk Türk Kadın Doktoru: Safiye Ali ve Çalışmaları. Sosyal ve Beşerî Bilimler Araştırmaları Dergisi, 19(42 Kadın Çalışmaları Özel Sayısı), 35-54.
37. Koyun, A., Akgün, Ş., & Bahar Özvarış, Ümmühan (2013). Türkiye’de hekimler uzmanlaşmada cinsiyet ayrımı yaşıyor mu? International Journal of Human Sciences, 10(2).
38. Kubba, A.K. (2001). The Life, Work and Gender of Dr. James Barry (1795-1865). Proc R Coll Physicians Edinb. 31:352-356. Kuzuca, İ. G. (2007). Türkiye’de tıpta uzmanlık ve akademisyenlik aşamalarında cinsiyetçi yaklaşımlar. Kadın Çalışmaları ABD Yüksek lisans Tezi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
39. Kuzuca, İ. G., & Arda, B. (2010). Tıpta Cinsiyet Ayrımcılığı Hakkında Ne Söyleyebiliriz? Türkiye’den Sınırlı Bir Araştırma. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası, 63(1), 1-8.
40. Kümbetoğlu, B. (2015). Sosyolojiye ve antropolojide niteliksel yöntem ve araştırma. İstanbul: Bağlam Yayınları.
41. Lorber, J. (1994). "Night to His Day": The Social Construction of Gender. (ss.13-36). Paradoxes or Gender içinde. Yale University Press.Mutlu, K. Ş. (1953). Hekimlik mesleğinde Türk kadını. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası, 16(1), 98-108.
42. Mayer, K. L., Perez, R. V., & Ho, H. S. (2001). Factors affecting choice of surgical residency training program. Journal of Surgical Research, 98(2), 71-75.
43. Narayan, U. (2019). Feminist Yöntem Nedir, Ne Değildir? İçinde; Türkiye’de Feminist Yöntem (Ed: E. Erdoğan ve N. Gündoğdu), ss. 37-51. İstanbul: Metis Yayınları.
44. Neyer, Gerda, and Laura Bernardi. (2011). Feminist perspectives on motherhood and reproduction. Historical Social Research/Historische Sozialforschung. 162-176
45. Nikova, A., Vlotinou, P., Michalopoulou, H., Tripsianis, G., Karanikas, M., & Birbilis, T. (2024). Women in spine surgery: can we change the society?. European Spine Journal, 1-12.
46. OECD Family Database. (2019). SF3.1: Marriage and divorce rates. https://www.oecd.org/els/family/SF_3_1_Marriage_and_divorce_rates.pdf
47. OECD. (2020). How is life? 2020 Measuring and Being. https://doi.org/10.1787/23089679
48. Offer, S., & Schneider, B. (2011). Revisiting the gender gap in time-use patterns: Multitasking and well-being among mothers and fathers in dual-earner families. American sociological review, 76(6), 809-833.
49. Orhan, B. ve Yücel, Ö. R. (2017). Türkiye’de sağlık hizmetleri sunumuna cinsiyet açısından bakış. Marmara Üniversitesi Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Araştırmaları Dergisi, 1(1), 53-59.
50. Park, J., Minor, S., Taylor, R. A., Vikis, E., & Poenaru, D. (2005). Why are women deterred from general surgery training?. The Ame Bekata rican journal of surgery, 190(1), 141-146. doi:10.1016/j.amjsurg.2005.04.008. PMID: 15972188.
51. Ramazanoglu, C. & Holland, J. (2002). Feminist Methodology: Challenges and Choices. London: Sage Publications.
52. Retherford, R. D., Ogawa, N., & Matsukura, R. (2001). Late marriage and less marriage in Japan. Population and development review, 27(1), 65-102.
53. Roth, L. G. (1947). Elizabeth Blackwell, 1821-1910. The Yale Journal of Biology and Medicine, 20(1), 1.
54. Ruzek, S. B. (1978). The women's health movement: Feminist alternatives to medical control. New York: Praeger.
55. Saldana, J. (2019). Nitel araştırmacılar için kodlama el kitabı. (Çev: Aysel Tüfekçi Akcan, Süleyman Nihat Şad). Pegem Akdemi. Ankara. s: 4-16
56. Schroen, A. T., Brownstein, M. R., & Sheldon, G. F. (2003). Comparison of private versus academic practice for general surgeons: a guide for medical students and residents. Journal of the American College of Surgeons, 197(6), 1000-1011.
57. Sherwin S. (1992). “Feminist Perspective”, Feminist Perspective in Medical Ethics, H. B. Holmes ve L M Purdy, Rowman & Littlefields Publishers, Lanham (USA), s.17-31.
58. Shi, H. H., Westrup, A. M., O’Neal, C. M., Hendrix, M. C., Dunn, I. F., & Gernsback, J. E. (2021). Women in neurosurgery around the world: a systematic review and discussion of barriers, training, professional development, and solutions. World neurosurgery, 154, 206-213.
59. Smith, K. M. (1982). Dr. James Barry: military man--or woman? Canadian Medical Association Journal, 126(7), 854.
60. Şahinoğlu, S. (2023). Türkiye’nin İlk Kadın Hekimi: Dr. Zaruhi Kavalcıyan, Tıp dünyası. https://www.tipdunyasi.dr.tr/2023/03/turkiyenin-ilk-kadin-hekimi-dr-zaruhi-kavalciyan/ Erişim tarihi: 24.02.2025
61. Terzi, C., Okman, U., & Eryılmaz, M. (2009). Türkiye’de genel cerrahi insan gücü. Türk Cerrahi Derneği Yayınları. Ankara, 18-32.
62. Tran-Harding K. Oh, are you a nurse? the physician gender bias. KevinMD. April 26, 2018. Accessed September 1, 2020. https://www.kevinmd.com/blog/2018/04/oh-are-you-a-nurse-the-physician-gender-bias.html Erişim tarihi: 18.02.2025
63. TUIK, T., & Müdürlüğü, V. İ. G. (2023). Evlenme ve Boşanma İstatistikleri. Türkiye İstatistik Kurumu: https://data. tuik. gov. tr/Bulten/Index.
64. Urhan, B. & Etiler, N. (2011). Sağlık sektöründe kadın emeğinin toplumsal cinsiyet açısından analizi. Çalışma ve Toplum, 2(29), 191-216.
65. Williams, J. (2005). The Glass Ceiling and the Maternal Wall in Academia, New Directions for Higher Education, 130, Summer 2005, 91-105.
66. Williamson, T., Wagstaff, D. L., Goodwin, J., & Smith, N. (2022). Mothering ideology: A qualitative exploration of mothers’ perceptions of navigating motherhood pressures and partner relationships. Sex Roles, 88(1–2), 101–117. https://doi.org/10.1007/s11199-022-01345-7
67. Wolfert, C., Rohde, V., Mielke, D., & Hernández-Durán, S. (2019). Female neurosurgeons in Europe on a prevailing glass ceiling. World Neurosurgery, 129, 460-466.
68. Wright, S. M., Kern, D. E., Kolodner, K., Howard, D. M., & Brancati, F. L. (1998). Attributes of excellent attending-physician role models. New England Journal of Medicine, 339(27), 1986-1993. X.com/iremakdenizz (2024). Erişim tarihi: 20.09.2024 X.com/lunnaeee (2024). Erişim tarihi: 20.09.2024
69. Xun, H., Chen, J., Sun, A. H., Jenny, H. E., Liang, F., & Steinberg, J. P. (2021). Public perceptions of physician attire and professionalism in the US. JAMA Network Open, 4(7), e2117779-e2117779.
70. Yıldırım, A., Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9. Baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık. s. 78.
71. Yıldırım, N. (2011). Türkiye’nin ilk kadın doktoru Safiye Ali. Tarih Vakfı Yurt yayınları. İstanbul.
72. Yılmaz, N., Alkan, A., Ertümer, A. G., & Kuh, Z. (2021). Tıpta uzmanlık alanlarının toplumsal cinsiyet açısından değerlendirilmesi. Cukurova Medical Journal, 46(3), 1257-1266.
73. YÖK. (2022). Öğrenci İstatistikleri, Öğrenci Sayıları. https://istatistik.yok.gov.tr/ Erişim tarihi: 18.02.2025 Walby, S. (1990). Theorizing patriarchy. Basil Blackwell, 19-24.
74. Witz, A. (2013). Professions and patriarchy. Routledge.
75. Zengin, A. (2015). Dillere düşmek: Küfür, kadınlık ve erkeklik. Evrensel Kültür, 82-83.