Muhammed İhsan Oğuz’s (1887–1991) Theological Method and Understanding of Qadar in the Context of al-Burhān wa’l-Īqān: His Defense Against Ibn Taymiyya (d. 1328) and Ibn al-Qayyim (d. 1350)

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 16 - 30, 30.09.2025

Mahmut Şamil Öztimur

Öz

This article, drawing on Muhammad Ihsan Oğuz’s al-Burhān wa’l-Ikān fī Bayān al-Irāda al-Juz’iyya al-Insān, evaluates the approach he advances regarding issues of qadar (divine pre-destination) and human irāda (will) within the context of debates between the classical kalām tradition and Salafī thought. This question, on which different theological schools have developed diverse perspectives, has been systematically treated especially by the Imām al-Māturīdī and Imām al-Ashʿarī, schools within the Ahl al-Sunnah tradition. However, in later periods, certain scholars of the Salafī orientation critiqued the concept of qadar as understood by these two schools and put forth their own interpretations. In this context, the criticisms leveled by Ibn Taymiyya and his student Ibn al-Qayyim against Imām al-Māturīdī and Imām al-Ashʿarī, and the rational and scriptural proofs they employed in support of these criticisms, have been examined in detail. Their exegetical approach to Qur’anic verses, their theological methodology (kalām), and their text-based defense have been evaluated through close textual analysis. In this framework, the study analyzes the main arguments of the work and elucidates the methodology Oğuz employs in debates between the classical kalām schools and the Salafī orientation. Notably, Oğuz’s systematic reflection on issues such as al-irāda al-juz’iyya, the human share in actions, and God’s ‘ilm (knowledge) and qudra (power) stands out for both its fidelity to traditional approaches and its original interpretations.

Anahtar Kelimeler

Islamic theology (kalām); , Muḥammad Iḥsān Oğuz , Ibn Taymiyyah , Ibn al-Qayyim al-Jawziyya , Salafism

El-Burhân ve’l-Îkân Bağlamında Muhammed İhsan Oğuz’un (1887-1991) Kelâmî Yöntemi ve Kader Anlayışı: İbn Teymiyye (Ö.1328) ve İbn Kayyim’e (Ö.1350) Yönelik Müdafaası

Öz

Bu makalede, Muhammed İhsan Oğuz’un el-Bürhân ve’l-îkân fî beyâni irâde cüziyye-i insân adlı eserinden hareketle, kader ve insanın iradesi meselelerine dair ortaya koymuş olduğu yaklaşım klasik kelam geleneği ve Selefî düşünce arasındaki tartışmalar bağlamında değerlendirilmektedir. Kelamî ekollerin farklı bakış açıları geliştirdiği bu mesele, özellikle İmam Mâtürîdî ve İmam Eş’arî tarafından sistematik bir biçimde ele alınmıştır. Ancak sonraki dönemlerde Selefî çizgideki bazı alimler bu iki kelam ekolünün kader anlayışını eleştirmiş ve kendi yorumlarını ortaya koymuşlardır. Bu bağlamda, Özellikle İbn Teymiyye ve onun talebesi olan İbn Kayyim’ın İmam Mâtürîdî ve İmam Eş’ari’ye karşı yönetmiş oldukları eleştiriler ve bu eleştirilere yönettiği aklî ve naklî deliller detaylı biçimde incelenmiş; onun Kur’ân ayetlerini yorumlayış biçimi, Kelâmî yöntemi ve metne dayalı savunusu metin çözümlemeleri eşliğinde değerlendirilmiştir. Bu bağlamda çalışma, eserdeki ana argümanları tahlil etmiş; Oğuz’un, klasik kelam ekolleriyle selefî çizgi arasındaki tartışmalarda nasıl bir metodoloji izlediğini ortaya koymuştur. Makalede, Oğuz’un cüz’î irade, kulun fiillerindeki etkisi, Allah’ın ilmi ve kudreti gibi meselelerde ortaya koyduğu sistematik düşüncenin hem geleneksel yaklaşımlara bağlılığı hem de özgün yorumları bakımından dikkat çekici olduğu saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kelâm, , Muhammed İhsan Oğuz, , İbn Teymiyye , İbn Kayyim el-Cevziyye , Selefîlik , Kader

Kaynakça

• Abdülhalim, İbn Teymiye Ebü’l-Abbas Takıyyüddin Ahmed. Minhâc’s-sünneti’n nebeviyye fî nakdi kelâmi’ş- şiâ ve’l- kaderiyye. nşr. Muhammed Reşâd Sâlim. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1409/1989.
• Abdülhalim, İbn Teymiye Ebü’l-Abbas Takıyyüddin Ahmed. el-Fetâva’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdulkadir Atâ - Mustafa Abdulkadir Atâ. Daru’l-Kütübü’lİlmiyye, 1987.
• Aydın, Hüseyin. “İbn Teymiye’nin Nasçı Akılcılığının Kelâmî Açıdan Değerlendirilmesi”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (Haziran 2014), 157-208.
• Aykaç, Mustafa. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bir Âlim Portresi: Muhammed İhsan Oğuz’un Hayatı, Eserleri ve Literatüre Etkisi”. Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/1 (Eylül 2020), 19-54.
• Aykaç, Mustafa (ed.). Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Geçiş Döneminde İtikadî Açıdan Muhammed İhsan Oğuz. Ankara: Fecr yayınları, 2021.
• Coşkun, İbrahim. “Kelâm Karşıtı Ehl-i Sünnet’in Usûlü’d-Din Yorumu ve Bu Yorumun Açmazları”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 5/3 (Aralık 2005), 149-174.
• Diyanet İşleri (Yeni) Meali. Erişim, 7 Mayıs 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr/
• Gündoğar, Hamdi. “İbnü Kayyimi’l-Cevziyye’nin Şifâu’l-Alîl Adlı Eserinde Kaza ve Kaderin Mertebeleri”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 10/1 (Mayıs 2010), 29-48. https://doi.org/10.5281/zenodo.3344136.
• Kayyim, İbn. Şifâu’l-alîl fî mesâʾili’l-kazâ ve’l-kader. thk. Muhammed Bedruddin en-Ne‘sânî. Beyrut: Dâr Ebû’l-Hâce.1323/1905.
• Oğuz, Muhammed İhsan. El-Bürhân ve’l-Îkân fî Beyâni İrâde-i -Cüz’iyye-i İnsân. İstanbul. Oğuz Yayınları, 2024.
• Oğuz, Muhammed İhsan. Fakîrullah Muhammed İhsân bin Muhammed Atâullah’ın Terceme-i Hâli. İstanbul: Oğuz Yayınları, 2022.
• Oğuz, Muhammed İhsan. Kitâbu’l Kazâ ve’l- Kader İstitâ'at-i Beşer. İstanbul: Oğuz Yayınları, 2019.
• Oğuz, Muhammed İhsan. Miftâḥu’s-Saâde. İstanbul: Oğuz Yayınları, 2020.
• Oğuz, Muhammed İhsan. Mülahhas (özet) Selefiyye Mezhebi İlk Müslümanları Örnek Alma Yolu. İstanbul: Oğuz Yayınları, 2005.
• Oğuz, Muhammed İhsan. Sorular ve Cevaplar. İstanbul: Oğuz Yayınları, 1995.
• Oğuz, Muhammed İhsan. Tasavvuf Yolunda Mânevî Cihad. İstanbul: Oğuz Yayınları, 1998.