Türk İslam Edebiyatinda Bir Tür Olarak Düvâz-deh ve Sirâcî’nin Düvâz-dehleri

Edebî eserler yazarının hayatı, edebî kişiliği, aldığı eğitim, inancı, düşünce dünyası, duyguları ve yaşadığı dönemin mühim olayları gibi çok önemli bilgileri yanı sıra müellifin dinî-tasavvufi görüşlerinin de birer taşıyıcısıdır. Şairlerin manzumeleri, bağlı olduğu mezhep veya tasavvufi görüşün etkisiyle muhteva ve tür yönünden diğer şairlerin eserlerinden farklılıklar arz edebilmektedir. Bu bağlamda Alevî ve Bektaşî şairlerin dinî-tasavvufi görüşlerini yansıtan türlerinden biri düvâz-dehtir. Düvaz, düvâz-deh imam, düvaz imam, düvazmam gibi farklı isimlerle anılan bu tür, on iki imamın adlarının sırasıyla anılması, onların faziletlerinin sayılması ve onlara övgülerde bulunulması maksadıyla kaleme alınmaktadır. Bu yönüyle Anadolu sahasında özellikle Alevî ve Bektaşî şairlerce tercih edilmektedir. Bu çalışmada türün genel vasıfları ve tarihî gelişim süreci incelenmiş, ardından 16. yüzyıl şairlerinden Sirâcî’nin düvâz-deh manzumeleri tahlil edilmiştir. Çalışmanın hazırlık aşamasında literatür taraması yapılarak klasik edebiyat, halk edebiyatı ve musikî sahasında tür üzerine yapılan çalışmalar bir araya getirilmiş, araştırmacıların tespit ettiği örnekler incelenmiştir. Türün tanımları, özellikleri ve asırlara göre dağılımları ortaya konmuştur. Yapılan değerlendirmede türün ekseriyetle Alevî ve Bektaşî şairlerce tercih edildiği ancak farklı tarikatların müntesibi olan şuarâca da düvâz-dehler yazıldığı tespit edilmiştir. Çalışma, düvâz-dehleri tahlil edilen Sirâcî’nin (ö. ?/?) on sekiz manzumesiyle bu türde en fazla şiir yazan şairlerden biri olduğunu da göstermektedir.

Literary studies contain essential information such as the author’s life, literary personality, education, belief, world of thought, emotions and important events of the period he lived. These studies are also the carrier of the author’s views on religion and Sufism. The poems of poets may differ from the works of other poets in terms of content and genre due to the influence of their Sufi view or the sect they belong to. In this context, one of the genres of Alawī and Bektāshī poets reflecting their religious and mystical views is duvāz-dehs. Duvāz, which is known by different names such as duvāz-deh imam, duvāz imam, duvāzmam, is written for the purpose of mentioning the names of the twelve imams, counting their virtues and praising them. In this respect, it is especially preferred by Alawī and Bektāshī poets in Anatolia. In this study, the general characteristics and historical development process of the genre are analyzed, and the duvāz-deh poems of Sirācī, one of the 16th century poets, are examined. In the preparatory phase of the study, a literature review was conducted and the studies on the genre in classical literature, folk literature and music were brought together and the examples found by researchers were analyzed. Definitions of the genre, its characteristics and its spread according to centuries have been revealed. In the evaluation, it was determined that the genre was mostly preferred by Alawī and Bektāshī poets, but duvāz-dehs were also written by poets who were members of different sects. The study also shows that Sirācī is one of the poets who wrote the most poems in this genre with eighteen poems.