Defineci Folkloru: Sivas Örneği

Yıl 2025, Sayı: 27 , 245 - 270 , 10.12.2025

Adil Çelik , Nurcan Elmas

https://doi.org/10.46250/kulturder.1809098

https://izlik.org/JA29RD27TY

Öz

Bu makale, daha önce bir dizi bilimsel yayınla ortaya atılmış olan “defineci folkloru” kavramsallaştırmasının izini, Sivas halk kültürü özelinde tartışmayı hedeflemektedir. Makalenin verileri, Sivas’ta yaşayan defineci gruplarla gerçekleştirilen mülakatlar ve define aranan mekânlarda yürütülen gözlemlere dayanmaktadır. Makale, definecilik uğraşının Türk halk kültüründeki birden zengin olma arzusu ile olan ilişkisini tartışarak başlamaktadır ve literatür tartışmasıyla define kavramının tanımlanmasının ardından “defineci folkloru” kavramsallaştırmasına dair değerlendirmelerle devam etmektedir. Araştırmanın asıl bulguları olan sahadan derlenen veriler, yedi alt başlık şeklinde verilmiştir. Elde edilen bulgular, Sivas’taki definecilerin; kendilerine özgü inançları, davranış örüntüleri, sözlü kültürde geçmişten devralınan bilgiyi küçük gruplar içinde geleceğe aktarmaları açılarından çağdaş halk tanımlarıyla örtüştüğünü göstermektedir. Definecilerin işaret okumaları, uğur, büyü ve tılsıma olan inançları, tabuları, ritüelleri, kurban sunumları, efsaneleri; bu folklorun önemli ögeleridir. Sivas’taki definecilerin, defineleri özellikle eski Ermeni yerleşim yerlerinde aradıkları da ayrıca tespit edilmiştir. Her bireyin ayrı bir konumu ve statüsü bulunan defineci gruplarındaki hiyerarşik doku, geleneksel Türk kültüründeki usta-çırak ilişkisinin bir yansıması niteliğindedir.

Anahtar Kelimeler

defineci folkloru , define , gömü , halk kültürü , Sivas

Etik Beyan

Bu çalışma, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde Doç. Dr. Adil Çelik’in danışmanlığında Nurcan Elmas tarafından hazırlanan ve “Sivas’ta Definecilik Folkloru” başlıklı yüksek lisans tezinden üretilmiştir. Etik Kurul Belgesi: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Bilimsel Araştırma Önerisi Etik Değerlendirme Kurulu’ndan alınan 13.06.2025 tarih ve E-99711239-050.04-573926 sayılı etik kurul raporu mevcuttur.

Treasure Hunter Folklore: The Case of Sivas

https://izlik.org/JA29RD27TY

Öz

This article aims to trace the conceptualisation of “treasure hunting folklore,” previously introduced in a series of scientific publications, with a specific focus on the folk culture of Sivas. The article's data is based on interviews conducted with treasure hunter groups living in Sivas and observations made in locations where treasure is sought. The article begins by discussing the relationship between treasure hunting and the desire for sudden wealth in Turkish folk culture. Following a discussion of the literature and a definition of the concept of treasure, it continues with an evaluation of the conceptualisation of “treasure hunter folklore”. The main findings of the research, collected from the field, are presented under seven subheadings. The findings reveal that treasure hunters in Sivas correspond to contemporary definitions of folklore in terms of their unique beliefs, behavioural patterns, and the transmission of knowledge inherited from the past within small groups through oral culture. Treasure hunters' belief in reading signs, luck, magic and charms, their taboos, rituals, sacrificial offerings and legends are important elements of this folklore. It has also been determined that treasure hunters in Sivas specifically search for treasures in old Armenian settlements. The hierarchical structure within treasure hunter groups, where each individual has a distinct position and status, reflects the master-apprentice relationship in traditional Turkish culture.

Anahtar Kelimeler

treasure hunter folklore , treasure , burial , folk culture , Sivas

Etik Beyan

This study was produced from the master's thesis entitled “Treasure Hunting Folklore in Sivas” prepared by Nurcan Elmas under the supervision of Associate Professor Adil Çelik at the Institute of Social Sciences, Sivas Cumhuriyet University. Ethics Committee Approval: The ethical committee report dated 13 June 2025 and numbered E-99711239-050.04-573926, obtained from the Ethics Evaluation Board for Social Sciences Research Proposals at Sivas Cumhuriyet University, is available.

Kaynakça

• Ahmet Mithat Efendi (2021). Hasan Mellah Yahut Sır İçinde Esrar. Kapra Yayınları.
• Ahmet Mithat Efendi (2022). Dünyaya İkinci Geliş Yâhut İstanbul'da Neler Olmuş. Tema.
• Akkaya, Mustafa (1993). “Eski Eser Tahribatı ve Defineciler”. AÜDTCF Dergisi, 36(1/2): 259-262.
• Bascom, William R. (2010). “Folklorun Dört İşlevi”. Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 2. Ed. M. Öcal Oğuz ve Selcan Gürçayır. Geleneksel Yayıncılık, 71-86.
• Baykara, Tuncer (1997). Türk Kültür Tarihine Bakışlar. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
• Butler, Judith (2025). Kim Korkar Toplumsal Cinsiyetten. Çev. Ezgi Sarıtaş. Metis Yayınevi.
• Connell, Raewyn (2016). Toplumsal Cinsiyet ve İktidar: Toplum, Kişi ve Cinsel Politika. Çev. Cem Soydemir. Ayrıntı Yayınevi.
• Connell, Raewyn (2023). Erkeklikler. Çev. Nagihan Konukçu. Phonix Yayın.
• Çelik, Adil (2018). “Türk Toplumunun Sözel Belleğindeki Al Karısı Tasarımları”. Doğaüstü Varlıklar ve Anlatılar Üzerine İncelemeler. Ed. Altuğ Ortakcı. Kesit Yayınları.
• Çelik, Adil (2022). Türk Folklorunda Levirat. Paradigma Akademi Yayınları.
• Dankoff, Robert; Kahraman, Seyit Ali ve Dağlı, Yücel (Haz.) (2006). Evliya Çelebi Seyahatnamesi 1. Kitap. Yapı Kredi Yayınları.
• Duman, Mustafa (2022). Eril Kültür: Destan ve Hegemonik Erkeklik. Kabalcı Yayınları.
• Dundes, Alan (2003). “Halk Kimdir?”. Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 1, Ed: G. Öğüt Eker vd. Millî Folklor Yayınları.
• Dundes, Alan (2005). “Folklor Nedir?”. Millî Folklor, 65: 127-129.
• Eğilmez, Ertem (Yön.). (1974). Köyden İndim Şehre. Arzu Film.
• Erginer, Gürbüz (1997). Kurban: Kurbanın Kökenleri ve Anadolu’da Kanlı Kurban Ritüelleri. Yapı Kredi Yayınları.
• Freud, Sigmund (2021). Rüyaların Yorumlanması. Çev. Dilman Muradoğlu. Say Yayınları.
• Goldstein, Kenneth S. (1983). Sahada Folklor Derleme Metotları. Çev. Ahmet Edip Uysal. KB MİFAD Yayınları.
• Jung, Carl Gustav (2005). Dört Arketip. Çev. Zehra Aksu Yılmazer. Metis Yayınevi.
• Kaplan, Davut (2024). “Toplumsal Bir Hastalığa Dönüşen Definecilik ve Gerçekler”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 34(3): 1097–1114.
• Karabaş, Seyfi (1999). Bütüncül Türk Budunbilimine Doğru. Yapı Kredi Yayınları.
• Karataş, Hicran (2021). Azıcık Suçlu: Defineci Folkloru. Doğu Kütüphanesi.
• Karataş, Hicran (2022) “Archaeological Destruction and Folklore: Spiritual Guidance and Looting in Turkey”. TRAMES–Journal of the Humanities and Social Sciences, 26(3): 293–312.
• Karataş, Hicran (2024). “Ritual, Risk, and Danger: Avoidance Rituals among Antiquity Looters”. Folklore/Ethnography Journal, 93: 167-190.
• Kocaoğlu, Burak (2021). Osmanlı Devleti’nde Definecilik (1781–1900). Berikan Yayınları.
• Konyar, Erkan (2009), “Türkiye’de Definecilik: Eski Eser Yağması”. Toplumsal Tarih, 185: 2222-2227.
• Köse, Serkan (2021). “Ritüel Bellek”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 33: 57-70.
• Kurt Çalışkan, Kübra (2019). Bir Yeraltı Ekonomisi Olarak Definecilik: Van Örneği. Yüksek Lisans Tezi. Mimar Sinan Üniversitesi.
• Lewis, Bernard (2011). Modern Türkiye’nin Doğuşu. Çev. Boğaç Babür Turna. Arkadaş Kitabevi.
• Malinowski, Bronisław (1992a). Bilimsel Bir Kültür Teorisi. Çev. Saadet Özkal. Kabalcı Yayınları.
• Malinowski, Bronisław (1992b). Vahşilerin Cinsel Yaşamı. Çev. Saadet Özkal. Kabalcı Yayınları.
• Malinowski, Bronisław (2000). Büyü Bilim ve Din. Çev. Saadet Özkal. Kabalcı Yayınları.
• Mcneill, Lynne S. (2025). Yaşasın Folklor: Akademik Folklor Çalışmalarına Eğlenceli, Hızlı ve Faydalı Bir Giriş. Çev. Mustafa Özbaş. Ötüken Neşriyat.
• Ocak, Ahmet Yaşar (2012). Hızır-İlyas Kültü. Kabalcı Yayınları.
• Özdoğan, Mehmet (2014). 50 Soruda Arkeoloji, Bilim ve Gelecek Kitaplığı. Kayhan Matbaacılık.
• Roux, Jean Paul (2015). Türklerin Tarihi: Pasifik’ten Akdeniz’e 2000 Yıl. Kabalcı Yayınları.
• Schimmel, Annemarie (1998). Sayıların Gizemi. Kabalcı Yayınları.
• Şenesen, İsmail (2016). “Türkiye’deki Define ve Definecilikle İlgili İnanışlar ve Bu İnanışların Motif Index’e Göre Değerlendirilmesi”. Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(2): 283-298.
• Taşbaş, Erol ve Tiryaki, Gökhan (2023). “Antalya'da Definecilik ve Define Folkloru Üzerine”. Folklor/Edebiyat, 29(4): 1063-1076.
• Thompson, Stith (1955-1958). Motif-Index of Folk Literature: A Classification of Narrative Elements in Folktales, Ballads, Myths, Fables, Mediaeval Romances, Exempla, Fabliaux, Jest-Books and Local Legends. Volume 6.1 Index A-K. Bloomington: Indiana University Press.
• Tunç, Emrah (2021). “Halk Hikâyelerinde Ataerkil Bir İdeoloji Olarak ‘Namus’ ve Erkek Kimliğinin Kurgulanmasında Namus Düşüncesinin Üstlendiği İşlevler Üzerine”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 26: 11-33.
• URL-1: https://sozluk.gov.tr. (Erişim Tarihi: 06.05.2025).
• Uysal, Ahmet Edip (1974). “Türkiye’de Halk Defineciliğinde Folklor Unsurları”. I. Uluslararası Türk Folklor Semineri Bildirileri. Başbakanlık Basımevi, 416-424.
• Ülgener, Sabri (1981). İktisadi Çözümlemenin Ahlak ve Zihniyet Dünyası. Der Yayınları.
• Yaşa, Fırat ve Açık, Turan (2021). “Güneşin Altında Yeni Bir Şey Yok: 16. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda Define Hikâyeleri”. Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 21: 315- 331.
• Yolcu, Mehmet Ali (2014). Türk Kültüründe Evliliğe Bağlı Tabu ve Kaçınmalar. Kömen Yayınevi.
• Yolcu, Mehmet Ali ve Karakaya, Hüseyin (2017). “Definecilik Folkloru”. Karadeniz Araştırmaları, 54: 117-133.