Türkçe, Osmanlı Türkçesi ve Osmanlıca Terimlerinin Çeviri Yazılı Metinlerde Kullanımı

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 121 - 136, 30.12.2025

Prof. Dr. Yavuz Kartallıoğlu

https://doi.org/10.54281/kundergisi.65

Öz

Batı Türkçesinin ilk metinlerinden 1850’lere kadar dilimizin adı “Türk dili, Türkî, Türkî dil, Türkî lügat, zebân-ı Türkî, lisân-ı Türkî, Türkçe” terimleriyle adlandırılırken 1850 yılından sonra yazılan bazı eserlerde “lisân-ı Osmânî, Osmanlı lisânı, Osmanlıca” terimleri görülür. Osmanlı Dönemi’nde Latin, Yunan (Rum), Ermeni ve Kiril harfleriyle çoğunlukla yabancılar, az olarak da Türkler tarafından yazılmış olan eserlere transkripsiyon metinleri veya çeviri yazılı metinler adı verilir. Osmanlı Devleti’nin 1453 yılında İstanbul’u almasından sonra Batılı devletlerin her alanda Osmanlı’ya ilgisi artmıştır. Osmanlı topraklarına Batı’dan gelen elçi, elçilik görevlisi, tercüman, askerî ataşe, bilim adamı, peder, keşiş ve seyyahların Osmanlı Türkçesiyle ilgili yazmış oldukları onlarca gramer, sözlük ve konuşma kılavuzları Latin, Latin-Arap, Rum, Ermeni ve Kiril harfleriyle yazıldıkları için Osmanlı Türkçesi ses bilgisi, biçim bilgisi ve söz varlığıyla ilgili önemli veriler sunar. Çeviri yazılı metinlerin adları ve giriş bölümlerinde de Batı’nın Osmanlı’yı, dilini ve kültürünü nasıl tanımlayıp ilgililere nasıl aktardığına dair bilgiler vardır. Çeviri yazılı eserlerin adları incelendiğinde eserlerde Osmanlı’nın dilinin çeviri yazılı metin yazarları tarafından Langue Turque, Turcico, Tvrcarvm, Turkish Language, Tvrqve, Turcico, Turc, Turke, Turco, Turcicae, Turca, Türkische, Türkisch ve Ottoman-Turkisch, Turca Osmanlı, Langue Ottomane, Ottoman Colloquial Language, Ottoman-Turkish Language, Osmanisch-Türkischen ve Langue Ottomane gibi terimlerle adlandırıldığı görülür. Bu dil terimlerinden yola çıkarak dönemin dili üç başlık altında incelenebilir; I. dönemin dilinin Türkçe olarak adlandırıldığı eserler, II. dönemin dilinin Osmanlı Türkçesi olarak adlandırıldığı eserler, III. dönemin dilinin Osmanlıca olarak adlandırıldığı eserler. Dil adı olarak son yıllara kadar daha çok kullanılan terim Türkçedir. Bu makalede 15. yüzyıldan başlayarak Osmanlı Devleti’nin son dönemine kadar yazılmış olan 70 çeviri yazılı metinde Osmanlı Dönemi’nin dilinin nasıl adlandırıldığı eser adları ve giriş bölümü çerçevesinde bilimsel bir incelemeye tabi tutulmuştur. Sonuç olarak 70 eserin 55’inde Türkçe, 9’unda Osmanlı Türkçesi ve 6’sında Osmanlıca adlandırmalarının yer aldığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Türkçe , Osmanlı Türkçesi , Osmanlıca

Use of Turkish, Ottoman Turkish, and Ottoman Terminology in Transcribed Texts

Öz

From the earliest texts of Western Turkish up until around 1850, the language was referred to using terms such as “Türk dili” (Turkish language), “Türkî” (Turkic), “Türkî dil” (Turkic language), “Türkî lügat” (Turkic vocabulary), “zebân-ı Türkî” (Turkic tongue), “lisân-ı Türkî” (Turkic language), and “Türkçe” (Turkish). However, after 1850, some works began to use expressions like “lisân-ı Osmânî” (Ottoman language), “Osmanlı lisânı” (Ottoman tongue), and “Osmanlıca” (Ottoman Turkish). During the Ottoman period, many grammar books, dictionaries, and phrasebooks related to Ottoman Turkish were written in Latin, Greek, Armenian, and Cyrillic scripts—primarily by foreigners and, to a lesser extent, by Turks. These works are known as transcription texts, and they offer valuable data on Ottoman Turkish phonology, morphology, and vocabulary. The titles and prefaces of these transliterated works also provide insight into how the West perceived and conveyed the Ottoman Empire, its language, and culture. Analysis of the names used in these texts reveals that Ottoman Turkish was referred to by various terms such as Langue Turque, Turcico, Tvrcarvm, Turkish Language, Tvrqve, Turc, Turke, Turco, Turcicae, Turca, Türkische, Türkisch, Ottoman-Turkisch, Turca Osmanlı, Langue Ottomane, Ottoman Colloquial Language, Ottoman-Turkish Language, Osmanisch-Türkischen, and Langue Ottomane. Based on these naming conventions, the language of the period can be analyzed under three categories: I. works that referred to the language as Turkish, II. works that referred to it as Ottoman Turkish, III. works that referred to it as Ottoman language. The analysis of 70 transliterated texts written from the 15th century to the late Ottoman period shows that in 55 of them the language was referred to as Turkish, in 9 as Ottoman Turkish, and in 6 as Ottoman. These findings indicate that Turkish remained the most commonly used term until recent times.

Anahtar Kelimeler

Turkish , Ottoman Turkish , Ottoman Language

Kaynakça

• Argunşah, Mustafa. Cumhuriyet’in Türkçesi. İstanbul: Kesit Yayınları, 2023.
• Barker, William Burckhardt. A Practical Grammar of The Turkish Language. London: Londres Bernard Quaritch, 1854.
• Besse, Jean Charles de. Abrégé de la Grammaire Turque: Contenant, Outre les Principes de Cette Langue, des İdiotismes, des Discours Familiers, et un Petit Vocabulaire en Français, Turc et Hongrois. Pest: O. Wigand, 1829.
• Bianchi, Xavier. Dictionnarie Francais-Turc, Elsine-i Türkiyye ve Franseviyyenin Lugati. Paris: Dupré, 1843.
• Bianchi, Xavier. Le Nouveau Guide de la Conservation en Français et en Turc, Fransızca ve Türkçe Yeni Tekellüm Risalesi. Paris, 1852.
• Bonelli, Luigi. Elementi di Grammatica Turca Osmanlı: Con Paradigmi Crestomazia e Glossaria. U. Hoepli, 1899.
• Boyd, Charles. The Turkish Interpreter or a New Grammar of The Turkish Language. London: Firmin Didot Frères. 1842.
• Catergian, Samuel. Guide de Conversation Turc- Français-Allemand, Türk ve Fransız ve Alman Lisanlarından Müretteb Mükâlemât. Vienne, 1855.
• Chodzko, Alexandre. Le Drogman Turc Donnant les Mots et les Phrases les Plus Nécessaires Pour la Conversation. Paris: Benjamin Duprat, 1854.
• Ciadyrgy, Antonio. Dizionario Italiano e Turco Cheforma Il Secondo Volume del Dizionario Turco, Arabo, Persiano ed İtaliano, Sacerdote Armeno Constantinopolitano. Milano: Bonfanti, 1834.
• Dieterici, Friedrich Heinrich. Chrestomathie Ottomane Précédér de Tableaux Grammaticaux et Suivie D’un Glossaire Turc-Français. Berlin: George Reimer, 1854.
• Ercilasun, Ahmet. Kaynaklarda Türk ve Türkçe. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2022.
• Hagopian, Vahan Hovhannes. Ottoman-Turkish Conversation-Grammer. London, 1907.
• Hindoğlu, Artin. Grammaire Théorique et Pratique de la Langue Turke, Telle Qu’elle Est Parlée à Constantinople. Paris, 1834.
• Hindoğlu, Artin. Theoretisch-Praktische Türkische Sprachlehre für Deutsche, Haza Kitab-ı Sarf u Lügat-ı Türki. Vien, 1829.
• Holderman, Jean-Baptiste. Grammaire Turque ou Methode Courte et Facile Pour Apprendre la Langue Turque. Constantinople: İbrahim Müteferrika, 1730.
• İdben, Emir İçhem. Abdullah Ramiz Paşa Emsile-i Türkiyye. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1999.
• Jaubert, Pierre Amédée. Éléments de la Grammaire Turke. 2e Édition. Paris: Imprimerie Firmin Didot, 1833. [1e Édition, 1823].
• Mallouf, Nassif. Grammaire Élémentaire de la Langue Turque. Paris: Imprimerie Polyglotte des Éditions Blot, 1862. Meyer, Gustav. Die Griechischen und Romanischen Bestandtheile im Wortschätze des Osmanisch Türkischen. Wien: Tempsky, 1893.
• Özer, Suat. Latin Harfli Çeviri Yazı Metinlerinde Konuşma Dili Olarak Türkçe (16-18. Yüzyıllar). Ankara: Türk Dil Kurumu, 2023.
• Özkan, Nevzat. “Ahmet Cevdet Paşa’nın Türk Dili Hakkındaki Görüşleri ve Eserleri”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 20 (2006): 219-232.
• Özkan, Nevzat. Ahmed Cevdet Paşa’nın Dilbilgisi (Kavâ’id) Kitapları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2020.
• Redhouse, James William. A Simplified Grammar of the Ottoman-Turkish Language. London: Trübner, 1884.
• Tanış, Asım. Giovanni Molino’nun İtalyanca-Türkçe Sözlüğü ve Halk Türkçesi. Ankara: Şafak Matbaacılık, 1989.
• Turan, Fikret. “Ottoman Turkish Grammars”. Encyclopedia of Turkic Languages and Linguistics Online. Ed. Lars Johanson. London: Brill, 2023. 1-17.
• Umunç, Himmet. “Meninski’nin Türk Dili ve Kültürü Üzerine Görüşleri: Bir Değerlendirme”. Edebiyat Fakültesi Dergisi 32 (2015): 243-257.
• Viotte, Charles. Grammaire Turque Courte et Facile à L'usage des Étrangers, Militaires, Commerçants etc. en Turquie. Leipzig: Théodore Steinhaussen, 1856.
• Wahrmund, Adolf. Praktisches Handbuch der Osmanisch-Türkischen Sprache. Giessen, 1869.
• Weil, Gotthold. Grammatik der Osmanisch-Türkischen Sprache. Berlin: Verlag Von Georg Reimer, 1917.
• Wells, Charles. A Practical Grammer of The Turkish Language. London, 1880.
• Yılmaz, Yakup. “Bir Transkripsiyon Anıtı: Preındl'ın Grammaire Turque'ü”. Route Educational and Social Science Journal 2.5 (2015): 571-581.
• Youssouf, R. Dictionnaire Turc-Français en Caractères Latins et Turcs. Constantinople, 1888.
• Youssouf, R. Grammaire Complète de la Langue Ottomane, Ouvrage Approuvé par le Ministère de l'Instruction Publique, Constantinople, 1892.
• Zenker, Julius Theodor. Türkisch-Arabisch-Persisches Handwörterbuch. C. I-II. Leipzig: Verlag Von Wilhelm Engelmann, 1866-1876.