Colours in Arabic Language Scholar al-Asmaʿî's Dictionaries

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 1, 95 - 115, 31.01.2026

Zehra Bişkin

Öz

Colors carry not only aesthetic but also symbolic and cultural meanings. The theme of color established by humans with nature and their environment indicates the existence of a deep connection beyond a superficial one. Colors, which also find their place in lexicographical works in Arabic written culture, are the focus of our study. Al-Asmaʿî frequently included color names in his lexicographical works. The aim of this study is to examine the color concepts mentioned in the ten monographic dictionaries of al-Asmaʿî, one of the important linguists of the second century AH, to examine his systematic and cultural approach to colors, and to reveal the grammatical and semantic equivalents of these concepts. In addition, this study draws attention to the social and psychological effects of colors and their equivalents in different societies. The works were scanned using the document analysis method. The identified color names were examined and analyzed using meaning, scientific analysis, and content analysis methods. This article discusses colors in Arab culture, their semantic relationships and contexts, and their psychological reflections. In el-Asmaʿî's lexical works, colors demonstrate the conceptual richness of the Arabic language. The original aspect of the research is that Arabic dictionary studies focusing on the concept of color are limited in the literature, and the classification of colors in al-Asmaʿî's thematic dictionaries occupies a unique place in Arabic linguistics. It is hoped that this study will contribute to Arabic language research by examining the lexicological, psychological, and cultural aspects of colors together. Furthermore, this article aims to draw attention to the rich color concepts found in classical Arabic dictionaries.

Anahtar Kelimeler

Arabic language , thematic dictionaries , colours , black , white

ARAP DİL ALİMİ EL-ASMAʿÎ'NİN KONULU SÖZLÜKLERİNDE RENKLER

Öz

Renkler sadece estetik olarak değil, sembolik ve kültürel anlamlar da taşımaktadır. İnsanın doğayla ve çevresiyle kurduğu renk teması, yüzeysel bir temasın ötesinde derin bir bağın varlığına işaret etmektedir. Arap yazılı kültüründe, sözlük çalışmalarında da kendine yer bulan renkler çalışmamızın odak noktasıdır. el-Asmaʿî sözlük çalışmalarında sıkça renk isimlerine yer vermiştir. Bu çalışmanın amacı, Hicri ikinci yüzyılın önemli dil alimlerinden biri olan el-Asmaʿî’nin on adet monografik sözlüğünde ismi geçen renk kavramlarını ele almak, renklere sistematik ve kültürel yaklaşımını incelemek ve bu kavramların dilbilgisel ve anlam bilimsel karşılıklarını ortaya koymaktır. Ayrıca bu çalışma renklerin farklı toplumlarda karşılığına, sosyal ve psikolojik tesirine de dikkat çekmektedir. Araştırmada eserler doküman analizi yöntemiyle taranmıştır. Tespit edilen renk isimlere anlam, bilimsel çözümleme ve içerik analizi yöntemiyle ele alınıp incelenmiştir. Bu makalede Arap kültüründeki renkler ile bunların semantik ilişkileri ve bağlamları ile psikolojik yansımaları tartışılmıştır. el-Asmaʿî’nin sözlük çalışmalarında renkler, Arap dilindeki kavramsal zenginliği göstermektedir. Araştırmanın özgün yönü, literatürde renk kavramına odaklanan Arapça sözlük çalışmalarının sınırlı olmasıdır ve el-Asmaʿî’nin konulu sözlüklerindeki renk tasnifi Arap dil biliminde özgün bir yere sahiptir. Bu çalışma ile renklerin leksikolojik, psikolojik ve kültürel yönlerini bir arada incelenmesi ile Arap dili araştırmalarına katkı sunulması umulmaktadır. Ayrıca bu makale ile klasik dönem Arap sözlüklerindeki zengin renk kavramlarına dikkat çekmek hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Arap dili , Konulu Sözlükler , Renkler , Siyah , Beyaz

Etik Beyan

Bu çalışmada yapay zekâ tabanlı herhangi bir araç kullanılmamıştır.Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel araştırma etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)'nin tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim.

Kaynakça

• Akdoğan Anou, Z. S. (2022). Arap dili’nde renkler: Dilbilimsel bir inceleme (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.
• Akar, A. (2006). Renge bağlı yer adlandırmalarında Muğla örneği. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(20), 51-63.
• Akçakaya, N. (2017). Renklerin sosyolojisi: Renklerin toplumsal mahiyeti üzerine bir inceleme (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
• Arslan, K. (2025). Arap edebiyatı harikaları muʻallakalarda renk lafızları ve anlam alanları. Mavi Atlas, 13(1), 29–39.
• Cüceloğlu, D. (1992). İnsan ve davranışı. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Çelik, B. (2010). Kur'ân-ı Kerim'deki renkler ve renk ifade eden kelimelerin tahlili (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Şanlıurfa.
• el-Asmaʿî, E. S. (1911). Fuhûletü'ş-şuʿarâʾ (Thk. Ch. Torrey). Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft (ZDMG), 65, 487-516.
• el-Asmaʿî, E. S. (1895). Kitâbü'l-hayl (Thk. A. Haffner). Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften (SBAW), 132, 1-92.
• el-Asmaʿî, E. S. (1905). Kitâbü halkı’l-İnsân (Thk. A. Haffner). el-Kenzü’l-lugavî [Texte zur arabischen Lexikographie] içinde (s. 158-232). Leipzig: A. Haffner.
• el-Asmaʿî, E. S. (1908). Kitâbü’d-dârât (Thk. A. Haffner). el-Bülga içinde (s. 3-16). Beyrut.
• el-Asmaʿî, E. S. (1908). Kitâbü’n-nebât (Thk. A. Haffner). el-Bülga içinde (s. 18-62). Beyrut.
• el-Asmaʿî, E. S. (1912). Kitâbü’l-ezdâd (Thk. A. Haffner). Drei arabische Quellenwerke über die Addād içinde (s. 5-70). Beyrut.
• el-Asmaʿî, E. S. (1914). Kitâbü’n-nahl ve’l-kerm (Thk. A. Haffner). Beyrut.
• el-Asmaʿî, E. S. (1953). el-İştikāk (Thk. Süleyman Zâhir). Revue de l'Académie Arabe de Damas (RAAD), 28, 355-364.
• el-Asmaʿî, E. S. (1876). Kitâbü'l-fark (Thk. D. H. Müller). Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften (SBAW), 83, 235-288.
• el-Asmaʿî, E. S. (1989). Kitâbü’l-vuhuş (Thk. Celil Atıyye). Beyrut: Âlemü’l-Kütüb.
• el-Asmaʿî, E. S. (2003). Kitabü’l-ibil (Thk. Hâtim Sâlih ed-Dâmin). Beyrut: Dârü’l-Beşâir.
• el-Asmaʿî, E. S. (2015). Kitâbü's-silâh (Thk. Muhammed Cebbâr el-Muaybid). Beyrut: Cemel Yayınları.
• Çelik, R. (2022). Muallaka şiirlerinde beyaz renk. Arap Dili ve Edebiyatı Araştırmaları (ss. 21-30). Sonçağ Yayınları.
• Ferruh, Ö. (1987). Tȃrîhü’l-Edebi’l-ʿArabî. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melȃyin.
• Gelişim Hachette alfabetik genel kültür ansiklopedisi (Cilt 2). (1993). İstanbul: Sabah Yayınları.
• Gündüzöz, S. (2003). Kur'an'da renklerin büyülü gücü - Semiotik bir inceleme -. EKEV Akademi Dergisi, 7(16), 71–84.
• Gündüzöz, S. (2007). Renk. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 34, s. 571-572). İstanbul: TDV Yayınları.
• Halîfe, A. (1987). el-Elvân fî mu‘cemi’l-‘Arabiyye. Mecelletu Mecme‘i’l-Luğati’l-‘Arabiyye el-Ürdünî, 33, 9-12.
• İbn Hallikân, E. A. (1968). Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân (Thk. İhsan Abbas). Beyrut: Dâru Sâdır.
• İbn Kuteybe, E. M. (1934). el-Maârif (Thk. Muhammed İsmail Abdullah es-Sâvî). Kahire: Matbaatü'l-İslâmiyye.
• İbn Manzûr, E. F. (1980). Lisânü’l-‘Arab (Thk. Ahmed Fâris). Beyrut: Dâru Sâdır.
• Lewın, B. (2005). el-Asmaʿî (Çev. Süleyman Tülücü ve Mustafa Köse). Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, 5(18), 121-128.
• Martel, C. D. (1995). Ben enerjiyim. İstanbul: Arion Yayınevi.
• Mestan, H. (2013). Müzik ve renk ilişkisi. Kaygı. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 20, 299–304.
• Okcu, A. (2007). Kur'an'da renkler. Atatürk Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, 28, 128-145.
• Sezer, S. (1999). Renklerin ve simgelerin gücü. İstanbul: Evrensel Kültür Yayınları.
• Sharma, R. (2007). Renklerle terapi. İstanbul: Nokta Yayınları.
• Sîrâfî, E. S. (1936). Ahbâru'n-nahviyyîn el-Basriyyîn (Thk. Ferişteliş Kurunku). Beyrut: Katolik Matbaası.
• Sunar, C. (2003). Tasavvuf felsefesi veya gerçek felsefe. İstanbul: Anadolu Aydınlanma Vakfı Yayınları.
• Tavaragi, M. S. ve Chauhan, S. (2016). Colors and its significance. The International Journal of Indian Psychology, 3(2), 115-124.
• Topaloğlu, A. (2007). Renk. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 34, s. 572-575). İstanbul: TDV Yayınları.
• Tural, S. ve Kılıç, E. (1996). Nevruz ve renkler. Türk Dünyasında Nevruz İkinci Bilgi Şöleni Bildirileri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
• Tülücü, S. (1991). Asmaʿî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 3, s. 499-500). İstanbul: TDV Yayınları.
• Üstün, M. (2022). Arap şiirinde temel renklerin anlamsal boyutları ve değişim süreci. Darulfunun İlahiyat, 33(1), 177–208.
• Yahya, H. (1999). Allah’ın renk sanatı. İstanbul: Vural Yayıncılık.
• Yıldırım, A. (2006). Renk simgeciliği ve Şeyh Gâlib'in üç rengi. Millî Folklor Dergisi, 72, 135-150.
• Yıldız, M. (2022). Arapçanın renkleri mazî ve muzarî fiil örneğinde renklerin sarf/morfoloji ilminde kullanım örnekleri / Bir metod denemesi. Bayburt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16, 102-121.