ATATÜRK’ÜN TARİH İLE OLAN İLİŞKİSİ VE TARİH ANLAYIŞI

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 1, 43 - 65, 31.01.2026

Elif Nur Öztürk

Öz

Ulusların kaderine yön vermiş ve dünya tarihine geçmiş büyük liderlerin ortak özelliği tarihe duydukları ilgidir. Mustafa Kemal Atatürk’te tarihe duyduğu ilgi ve öncüsü olduğu tarih çalışmaları ile bu büyük liderler arasında yer almaktadır. Tarih onun için bir ders çıkarma, tahlil ve tenkit etme aracıdır. Bunu yaparken tarihin işlevsel, sosyal, ezberciliğe ve kronolojiye bağlı kalmayan, bilimsel, belgelere ve sebep-sonuç ilişkisine dayanan prensiplerine bağlılığı gözeten bir lider olmuştur. Devlet idaresinde ise herhangi bir kanunu, işleyişi ve idareyi tarih aracılığıyla meşrulaştırmıştır. Onu tarihe ve tarih çalışmalarına yönelten sebepler ise her biri ayrı bir ehemmiyete sahip olmakla beraber birbirleriyle de ilişkilidir. Bunların başında ulusal kimlik, ulusal kültür ve ulusal bütünlük ihtiyacı gelmektedir. Yazdırılacak olan ulusal tarih sayesinde ortak vatandaşlık bilinci oluşacak ve bu bilinç birlik ve beraberlik duygularını perçinleyecektir. Tarih ve tarih öğretimi bu ihtiyaç için birer araç vazifesi görmüştür. Bir diğer sebep ise Türklerin, uluslararası sahada itibarına zarar veren çeşitli iftira, hakaret ve iddialardır. Bu iddiaların bilimsel bir anlayış ile çürütülmesi Genel Türk Tarihi ve Türk Tarih Tezi ile mümkün olacaktır. Uluslararası alanda itibar kazanan Türk devletinin toprak bütünlüğü dahi ulusal tarih yazımıyla ilişkilendirebilir. Çünkü Atatürk’ün öncüsü olduğu tarih çalışmaları, Osmanlı İmparatorluğu üzerinde hak iddia eden çeşitli güçlerin tarih tezlerini değersizleştirmeyi hedeflemekteydi. Bu çalışmanın amacı Atatürk’ün çocukluk yıllarından bu yana tarihe duyduğu ilgiyi, tarihten faydalanarak yapmış olduğu konuşmalarda vermek istediği mesajları, onu tarih çalışmalarına yönelten sebepleri ve bilimsel tarih anlayışını incelemektir. Araştırmada nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Ulusal , Tarih , Türk Tarih Tezi , Atatürk

Ataturk’s Relationship with History and His Historical Understanding

Öz

A common characteristic of great leaders who have shaped the destinies of nations and left their mark on world history is their profound interest in history. Mustafa Kemal Atatürk, with his passion for history and the historical studies he pioneered, stands among these great leaders. For him, history served as a tool for learning, analysis, and criticism. In doing so, he adhered to the principles of history as a discipline that is functional, social, and scientific—based on documents and cause-and-effect relationships rather than rote memorization or mere chronology. In matters of governance, he often legitimized laws, administrative practices, and state procedures through historical reasoning. The factors that drew him to history and historical studies, while each significant in its own right, are also interconnected. Foremost among these are the needs for national identity, national culture, and national unity. Through the creation of a national history, a shared sense of citizenship would emerge, reinforcing the feelings of unity and solidarity. History and history education thus served as instruments to meet these needs.
Another motivation stemmed from the various accusations, distortions, and claims that had damaged the reputation of the Turks in the international arena. Refuting these allegations with a scientific approach became possible through the General History of the Turks and the Turkish History Thesis. Even the territorial integrity of the internationally respected Turkish state can be associated with the development of national historiography, as the historical studies initiated by Atatürk aimed to invalidate the theses of various powers that laid claims over the Ottoman Empire. The purpose of this study is to examine Atatürk’s lifelong interest in history, the messages he sought to convey in his historically grounded speeches, the reasons that motivated him to engage in historical studies, and his scientific conception of history. A qualitative research method was employed in this study.

Anahtar Kelimeler

National , History , Turkish History Thesis , Ataturk

Kaynakça

• Ak, M. (Edt). (2023). Kültür ve kimlik. (106-126). İstanbul: Çizgi Yayınları.
• Akurgal, E. (1996). Tarih ilmi ve Atatürk. Belleten, 20(80),571-584.
• Anıtkabir Derneği (2001). Atatürk’ün okuduğu kitaplar Cilt 2, 3, 5, 12, 16, 17, 24. Ankara: Anıtkabir Derneği Yayınları.
• Arıkan, Z. (1996). Atatürk ve tarih. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2(6), 19-32.
• Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı (2024). Atatürk’ün söylev ve demeçleri I. II. III. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• Aydemir, Ş.S. (1996). Tek adam: Mustafa Kemal (1919-1923). İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Baykal, B. S. (1971). Atatürk ve tarih. Belleten, (35), 531-540.
• Belen, F. (2001). Tarih ışığında devrimlerimiz III. İstanbul: Cumhuriyet Yayınları.
• Copeaux, E. (1998). Tarih ders kitaplarında (1931-1993) Türk tarih tezinden Türk İslam sentezine. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Çambel, H. C. (1939). Atatürk ve tarih. Belleten, III (10), 269-272.
• Çelebi, İ. (2003). Ye’cüc Me’cüc. TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/yecuc-ve-mecuc Erişim Tarihi: 11.09. 2025.
• Çığ, M. İ. (2023). Atatürk ve Sümerliler. İstanbul: Kaynak Yayınları.
• Ersanlı, B. (2021). İktidar ve tarih. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Genelkurmay ATASE ve Denetleme Başkanlığı (2005). Atatürk’ün Not Defterleri XV, VI. Ankara: Genelkurmay ATASE ve Denetleme Başkanlığı Yayınları.
• Gölen, Z. (2002). Atatürk’ün tarih anlayışı. Atatürk Araştırma Merkez Dergisi, 18(52), 159-185.
• Gör, E. (2018). Atatürk’ün Tarih Öğretmeni Mehmet Tevfik Bilge’nin “Cihan Tarihinde Türkler ve Meziyetler” adlı eseri. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi, 6(1), 1-30.
• Günaltay, Ş. (1939). Atatürk’ün tarihçiliği ve fahri profesörlüğü hakkında bir hatıra. Belleten, 3(10), 273-274.
• Gündüz, A. (1973). Hatıralarım, (dinleyen ve yazan İhsan Ilgar). İstanbul: Kervan Kitapçılık.
• Hizmetli, S. (1999). Mustafa Kemal Atatürk’ün İslam tarihi anlayışı. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 15(44), 457-485.
• İnalcık, H. (2020). Atatürk ve demokratik Türkiye. İstanbul: Kronik Yayınları.
• İnan, A. (1939). Atatürk ve tarih tezi. Belleten, 3(10), 243-246.
• İnan, A. (2002). Türkiye halkının antropolojik karakterleri ve Türkiye tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• İnan, A. (2009). Atatürk hakkında hatıralar ve belgeler, İstanbul: İş Bankası: Kültür Yayınları.
• Kaplan, M. (Edt). (1992). II. Tarih Kurultayı. Ankara: Kültür Bakanlığı.
• Karal, E. Z. (1980). Atatürk’ün Türk tarih tezi. Atatürk ve Devrim Konferans ve Makaleler, 95-105.
• Kaymakçı, M. (2022). Yunan algısında Türk imgesinin oryantalizm kökenleri. İzmir Araştırmaları Dergisi, 8(16), 99-139.
• Kılıç, S. (2008). Musul sorunu ve Lozan. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 24(71), 319-340.
• Kocatürk, U. (2022). Atatürk’ün fikir ve düşünceleri. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• Kodaman, B. (2005). Cumhuriyetin tarihi fikri temelleri ve Atatürk. Ankara: Alter Yayınları.
• Köprülü, F. (1939). Bir hatıra. Belleten, 3(10), 277-280.
• Küçükdağılkan, Ö. (2022), Kalemi kılıcın mütemmimi olarak kullanan bir subay: Mustafa Kemal, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi/Journal of Atatürk Yolu, (70), 287-305.
• Maarif Vekaleti (1931), Tarih I, İstanbul: İstanbul Devlet Matbaası
• Özçelik, A. (1996). Atatürk ve tarih şuuru. Atatürk Araştırma Merkez Dergisi, 12(35), 601-607.
• Özçelik, İ. (1999). Atatürk, cumhuriyet ve tarih şuuru. Erdem, 11(31), 179-196.
• Özdemir, N. (1999). Atatürk’te okuma tutkusu ve kitap sevgisi. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (2), 217-228.
• Öztaş, S. (2009). Atatürk dönemi tarih anlayışı ve tarih öğretimi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (2), 94-107.
• Severcan, Ş. (1996). Tarihin temel amacıyla ilgili bir deneme. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14(9), 121-126.
• Sönmez, C. (1993). Atatürk ve okuma sevgisi. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Sönmez, C. (2020). Atatürk’ün yetişmesi ve öğretmenleri. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
• Tezer, Ş. (1972), Atatürk’ün hatıra defteri. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Turan, Ş. (1982). Atatürk’ün düşünce yapısını etkileyen olaylar, düşünürler, kitaplar. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Turan, Ş. (1995). Türk devrim tarihi: Yeni Türkiye’nin oluşumu, III (II) (1923-1938). Ankara: Bilgi Yayınevi
• Türkmen, Z. (2013, Ekim). Mustafa Kemal Atatürk’ün Tarih Öğretmeni Topçu Kolağası Mehmet Tevfik (Bilge) Bey: Manastır Askerî İdadisinden Kuleli Askerî İdadisine bir tarihçinin serüveni. VIII. Milletlerarası Türkoloji Kongresinde sunulan bildiri. İstanbul, Türkiye, 30 Eylül-4 Ekim.
• Ünaydın, R. E. (1954). Atatürk’ün tarih ve dil kurumları hatıralar. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Yaşar, Ö. Ve Kumcağaz S. (2024), Ortaklaşa belirlenen ve benimsenmiş olan etik ve bu bağlamda tarih biliminin güçlüğü. Tarihin Peşinde (Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi), (32), 2024, 168-181.