Yapay Zekâ Kavramının Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programı ve Ders Kitaplarına Yansımaları

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 282 - 297, 30.12.2025

Durmuş Barış Kır

https://doi.org/10.48066/kusob.1791524

https://izlik.org/JA94PW26UZ

Öz

Bu araştırmanın amacı, yapay zekâ kavramının Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programı ve Türkçe ders kitaplarına yansımalarını incelemektir. Araştırma, nitel araştırma desenlerinden doküman incelemesi yöntemiyle yürütülmüştür. Araştırmada, programda yer alan yapay zekâ kavramına yönelik açıklamaların 6. sınıfta “bilim ve teknoloji” teması kapsamında; 8. sınıfta ise “iletişim ve sosyal ilişkiler” ile “doğa ve insan” temaları kapsamında yer aldığı tespit edilmiştir. Yeni programa uygun ders kitapları yalnızca 5 ve 6. sınıf düzeylerinde yayımlandığı için inceleme 6. sınıf ders kitabı ile sınırlı tutulmuştur. Bu kapsamda program ile ders kitabı incelenmiş, program–kitap örtüşmesi bağlamında karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Bulgular; yapay zekâ kavramının programda hem temalara ilişkin açıklamalarda hem de içerik, anahtar kavram, öğrenme-öğretme uygulamaları, üretim atölyesi, zenginleştirme ve destekleme uygulamalarında yer aldığını göstermiştir. Ders kitabında ise yapay zekâ kavramına “bilim ve teknoloji” teması kapsamında hem metin hem de etkinlikler aracılığıyla yer verilmiştir. Ancak ders kitabında kavramın daha çok anlatma becerileri üzerinden işlendiği, anlama becerilerinin ise görece geri planda kaldığı tespit edilmiştir. Bu durum, program–kitap uyumunun genel olarak sağlandığını ancak beceri dağılımında tam bir dengenin kurulamadığını ortaya koymaktadır. Araştırma sonuçlarından hareketle çeşitli öneriler geliştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Ortaokul Türkçe dersi öğretim programı , ders kitabı , yapay zekâ , bilim ve teknoloji , Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli , TYMM.

The Reflections of the Concept of Artificial Intelligence in the Secondary School Turkish Language Curriculum and Textbooks

https://izlik.org/JA94PW26UZ

Öz

The aim of this study is to examine how the concept of artificial intelligence is reflected in The Century of Türkiye Education Model Secondary School Turkish Language Curriculum and Turkish language textbooks. The study was conducted using the document analysis method. The findings revealed that explanations related to the concept of artificial intelligence appear in the 6th-grade theme “science and technology” and in the 8th-grade themes “communication and social relations” and “nature and human.” Since textbooks aligned with the new curriculum have been published only for the 5th and 6th grades, the analysis was limited to the 6th-grade textbook. The findings indicated that the concept of artificial intelligence is included in the curriculum both in thematic explanations and within the content framework, key concepts, teaching-learning applications, production workshops, enrichment, and support practices. In the textbook, the concept was addressed within the “science and technology” theme through both texts and activities. However, it was determined that the concept was mostly handled through productive skills, while comprehension-oriented skills were relatively less emphasized. This suggests that although the general curriculum–textbook alignment was achieved, a full balance in skill distribution was not established.

Anahtar Kelimeler

Secondary Turkish language curriculum , textbook , artificial intelligence , science and technology , The Century of Türkiye Education Model , AI.

Kaynakça

• Afacan Süğümlü, A., & Bahşi, N. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programı’nın Bloom Taksonomisi’ne göre incelenmesi. SDU International Journal of Educational Studies, 12(1), 27-49. https://doi.org/10.33710/sduijes.1629076
• Ahmad, K., Iqbal, W., El-Hassan, A., Qadir, J., Benhaddou, D., Ayyash, M., & Al-Fuqaha, A. (2023). Data-driven artificial intelligence in education: A comprehensive review. IEEE Transactions on Learning Technologies, 17, 12-31.
• Banaz, E. (2024). 2024 Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programı'nın dijital okuryazarlık açısından incelenmesi. Kuram ve Uygulamada Sosyal Bilimler Dergisi, 8(1), 279-290. https://doi.org/10.48066/kusob.1483671
• Bellas, F., Guerreiro-Santalla, S., Naya, M., & Duro, R. J. (2023). AI curriculum for European high schools: An embedded intelligence approach. International Journal of Artificial Intelligence in Education, 33(2), 399-426. https://doi.org/10.1007/s40593-022-00315-0
• Benvenuti, M., Cangelosi, A., Weinberger, A., Mazzoni, E., Benassi, M., Barbaresi, M., & Orsoni, M. (2023). Artificial intelligence and human behavioral development: A perspective on new skills and competences acquisition for the educational context. Computers in Human Behavior, 148, 107903. https://doi.org/10.1016/j.chb.2023.107903
• Bozkurt, A., Karadeniz, A., Baneres, D., Guerrero-Roldán, A. E., & Rodríguez, M. E. (2021). Artificial intelligence and reflections from educational landscape: A review of AI studies in half a century. Sustainability, 13(2), 800. https://doi.org/10.3390/su13020800
• Can, T., & Keleş, Ş. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modelinde dil öğretim yaklaşımlarında ön plana çıkan kavramlar üzerine bir inceleme. Bezgek Yabancılara Türkçe Öğretimi Dergisi, 3(4), 309-323.
• Chen, L., Chen, P., & Lin, Z. (2020). Artificial intelligence in education: A review. IEEE access, 8, 75264-75278.
• Çağ, H. D. (2025). 2024 Ortaokul Türkçe Öğretim Programı’ndaki dinleme/izleme öğrenme çıktılarının 5. sınıf ders kitabındaki görünümleri. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 13(1), 249-265. https://doi.org/10.16916/aded.1588343
• Dogan, M. E., Goru Dogan, T., & Bozkurt, A. (2023). The use of artificial intelligence (AI) in online learning and distance education processes: A systematic review of empirical studies. Applied sciences, 13(5), 3056. https://doi.org/10.3390/app13053056
• Feng, S., & Law, N. (2021). Mapping artificial intelligence in education research: A network-based keyword analysis. International Journal of Artificial Intelligence in Education, 31(2), 277-303. https://doi.org/10.1007/s40593-021-00244-4
• Geçimli, M., & Kayahan Yüksel, D. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli erdem- değer- eylem çerçevesi: Güz dönemi 5. sınıf Türkçe ders kitabı bağlamında bir inceleme. Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 8(4), 160-174.
• Güneş, F. (2009). Türkçe Öğretiminde Günümüz Gelişmeleri ve Yapılandırıcı Yaklaşım. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(11), 1-21.
• Huang, J., Saleh, S., & Liu, Y. (2021). A review on artificial intelligence in education. Academic Journal of Interdisciplinary Studies, 10(3).
• Huang, X. (2021). Aims for cultivating students’ key competencies based on artificial intelligence education in China. Education and Information Technologies, 26(5), 5127-5147.
• Kamalov, F., Santandreu Calonge, D., & Gurrib, I. (2023). New era of artificial intelligence in education: Towards a sustainable multifaceted revolution. Sustainability, 15(16), 12451. https://doi.org/10.3390/su151612451
• Karagöl, E., & Aydoğan, Ş. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programındaki değerler açısından türkçe öğretmenlerinin 5. sınıflara önerdiği çocuk edebiyatı kitapları. International Journal of Languages' Education and Teaching, 13(1), 73-93. https://doi.org/10.71084/ijlet.1609900
• Karampelas, K. (2025). Integration of artificial intelligence in national science curricula. Contemporary Mathematics and Science Education, 6(1), ep25002. https://doi.org/10.30935/conmaths/15883
• Köçer, N. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Türkçe Dersi Öğretim Programı ve 5. sınıf Türkçe ders kitabının kültür okuryazarlığı bağlamında incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 14(1), 161-171. https://doi.org/10.7884/teke.1589388
• MEB. (2025). Ortaokul ve İmam Hatip Ortaokulu Türkçe 6. Sınıf Ders Kitabı. Millî Eğitim Bakanlığı.
• MEB. (2024). Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programı (5, 6, 7 ve 8. Sınıflar) Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli. Millî Eğitim Bakanlığı.
• Mutlu, H. H., & Yurt, E. E. (2019). 6. sınıf Türkçe ders kitabındaki etkinliklerin öğrenme alanlarına dağılımının incelenmesi. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 9(3), 469-474.
• Ng, D. T. K., Su, J., Leung, J. K. L., & Chu, S. K. W. (2024). Artificial intelligence (AI) literacy education in secondary schools: a review. Interactive Learning Environments, 32(10), 6204-6224. https://doi.org/10.1080/10494820.2023.2255228
• Popenici, S. A., & Kerr, S. (2017). Exploring the impact of artificial intelligence on teaching and learning in higher education. Research and practice in technology enhanced learning, 12(1), 22.
• Su, J., Zhong, Y., & Ng, D. T. K. (2022). A meta-review of literature on educational approaches for teaching AI at the K-12 levels in the Asia-Pacific region. Computers and Education: Artificial Intelligence, 3, 100065. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2022.100065
• Tapalova, O., & Zhiyenbayeva, N. (2022). Artificial intelligence in education: AIEd for personalised learning pathways. Electronic Journal of e-Learning, 20(5), 639-653.
• UNESCO. (2021). AI and education: Guidance for policy-makers. UNESCO Publishing.
• Walter, Y. (2024). Embracing the future of Artificial Intelligence in the classroom: the relevance of AI literacy, prompt engineering, and critical thinking in modern education. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 21(1), 15. https://doi.org/10.1186/s41239- 024-00448-3
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
• Yıldırım, N. (2025). Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programı’nın (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli- 2024) konuşma öğrenme alanı bağlamında değerlendirilmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 14(2), 568-586. https://doi.org/10.7884/teke.1598993
• Yildirim, A. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Eğitim Modeli ve Türkçe dersi temalarındaki eğilimlerin incelenmesi. TURAN-SAM, 17(65), 425-430.
• Yue, M., Dai, Y., Siu-Yung, M., & Chai, C. S. (2021, November). An analysis of K-12 artificial intelligence curricula in eight countries. In International Conference on Computers in Education.
• Yue, M., Jong, M. S. Y., & Dai, Y. (2022). Pedagogical design of K-12 artificial intelligence education: A systematic review. Sustainability, 14(23), 15620. https://doi.org/10.3390/su142315620
• Zawacki-Richter, O., Marín, V. I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic review of research on artificial intelligence applications in higher education–where are the educators?. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 16(1), 1-27. https://doi.org/10.1186/s41239-019-0171-0
• Zhou, Y., Zhan, Z., Liu, L., Wan, J., Liu, S., & Zou, X. (2022, September). International prospects and trends of artificial intelligence education: A content analysis of top-level AI curriculum across countries. In Proceedings of the 6th International Conference on Digital Technology in Education (pp. 337-343). https://doi.org/10.1145/3568739.3568796