İKİ “LÜZUMSUZ ADAM” HİKÂYESİ YA DA BİR “BENLİK SAYGISI” MESELESİ

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 2, 202 - 222, 30.04.2025

Meliha Yonca Erdem

https://doi.org/10.20322/littera.1549722

Öz

İvan Sergeyeviç Turgenyev’in Rus edebiyatına kazandırdığı Gereksiz Bir Adamın Güncesi hikâyesindeki Çulkaturin karakteri ile Sait Faik Abasıyanık’ın Türk edebiyatına kazandırdığı Lüzumsuz Adam hikâyesindeki Mansur Bey karakteri olumsuz kendilik algılarıyla dikkati çekerler. Söz konusu iki karakter “gereksiz insan” özelliklerinin “evrensel genleri”ne örnek oldukları kadar düşük benlik saygısı edinimini açımlayan ve somutlaştıran kişilik portreleriyle öne çıkarlar. Çulkaturin ile Mansur Bey dış dünyaya kapalı olan hayatlarıyla; daha çok “benmerkezci”, “amaçsız” ve “eylemsiz” oluşlarıyla, hatta içerisinde bulundukları toplum bünyesinde “ayrıksı” bir konumda duruşlarıyla birbirlerine benzerler. Nitekim her iki karakter de hayatlarının odağında “öteki”leşmişler ve dış dünyadan kendilerini tecrit ederek yaşamışlardır. Onlar hayatı dargın, memnuniyetsiz ve mücadeleye yanaşmayan gözlerle uzaktan seyretmişlerdir; hayata genel itibarıyla negatif bir bakış açısıyla yaklaşmışlardır.

İlgili benzerlik iki ayrı edebiyatın, iki ayrı “lüzumsuz adam”ını gereksiz insan-benlik saygısı ilintisi ekseninde karşılaştırmalı olarak değerlendirmenin yolunu açmıştır. Bu çalışmada “gereksiz insanın karakteristik özellikleri”nden bahsedildikten sonra öz yeterlik, yaşamın anlamlılığı, yaşam doyumu, çocukluk çağı istismarları/travması, güvenli/güvensiz bağlanma, depresyon, kaygı, stres, empati, yalnızlık, problem çözme becerisi, psikolojik sağlamlık, sosyal destek ve sosyal görünüş kaygısı gibi benlik saygısı gelişimine etki eden birtakım koruyucu faktörler ile risk faktörleri göz önünde bulundurularak her iki karakterin de sahip oldukları düşük benlik saygısı tafsilatlı bir biçimde betimlenmiştir. Akabinde Çulkaturin ile Mansur Bey karakterleri aracılığıyla gereksiz insan-benlik saygısı ilintisi üzerinde durularak birbirlerini daimî olarak destekleyen psikoloji ile edebiyat disiplinlerinin sıkı münasebeti ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

Çulkaturin , Mansur Bey , kendilik algısı , gereksiz insan , düşük benlik saygısı.

Destekleyen Kurum

T.C. İstanbul Şişli Meslek Yüksekokulu

Kaynakça

• Abasıyanık, S. F. (2019). Lüzumsuz adam. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Akpınar, B. (2008). Eğitim sürecinde öğretmenlerde strese yol açan nedenlere yönelik öğretmen görüşleri. Kastamonu Eğitim Dergisi, 16(2), ss. 359-366.
• Aydın, O. (2024). Aleksandr Çatskiy odağında Rus edebiyatında gereksiz insan tartışması. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (61), ss. 301-310.
• Bandura, A. (1997). Self-efficacy in changing societies, Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics, 18(4), ss. 280-334.
• Bartholomew K.& Horowitz, L. M. (1991). Attachment styles among young adults: A test of a four- category model. J Pers Soc Psychol, (61), ss. 226-244.
• Bowlby, J. (1973). Attachment and loss: Seperation, anxiety and anger. Basic Books.
• Boz, A. (2022). Yetişkin bireylerde benlik saygısı, umut ve yaşam anlamı arasındaki ilişkinin incelenmesi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Üsküdar Üniversitesi.
• Byrne, J. S. & O'brien, E. J. (2014). Interpersonal views of narcissism and authentic high self-esteem: It is not all about you. Psychological Reports: Relationships and Communications, 115(1), ss. 243-260.
• Copel, L. C. (1988). Loneliness: A conceptual model. Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Nursing, 26(1), ss. 14-19.
• Creemers, D. M. vd. (2012). Implicit and explicit self-esteem as concurrent predictors of suicidal ideation, depressive symptoms, and loneliness. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 43(1), ss. 638-46.
• Çakar, A. M. (2021). Rus edebiyatında gereksiz insan tipi ve nihilizm. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, 7(16), ss. 475-496.
• Çoban, Ü. (2019). Üniversite öğrencilerinin spora yönelik tutumlarının benlik saygısı, yaşam kalitesi, öz yeterlilik ve akademik başarı düzeylerine etkisinin incelenmesi (Doğu Marmara Bölgesi üniversiteleri örneği). [Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
• Derman, G. S. & Bağ, V. (2021). Kişilerarası ilişkilerde empati: İnsanın manevi dünyası ile empati arasındaki ilişkinin incelenmesi. International Journal of Social and Economic Sciences, 11(1), ss. 2667-4904.
• Diener, Ed., Emmons, R. A. & Larsen, R. J. & Griffin, S. (1985). The satisfaction with life scale. Journal of Personality Assessment, 49(1), ss. 71-75.
• Dyson, R. & Renk, K. (2006). Freshmen adaptation to University Life: Depressive symptoms stress, and coping. J Clin Psychol, (62), ss. 1231-1244.
• Eriş, Y. & İkiz, F. E. (2013). Ergenlerin benlik saygısı ve sosyal kaygı düzeyleri arasındaki ilişki ve kişisel değişkenlerin etkileri. Turkish Studies, 8(6), ss. 179-193.
• Ernst, J. M. & Cacioppo, J. T. (1999). Lonely hearts: Psychological perspectives on loneliness. Applied and Preventive Psychology, 8, ss. 1-22.
• François, L. & Christophe, A. (2021). Kendine Saygı. (İ. Yerguz, Çev.) İletişim Yayınları.
• Frankl, V. E. (2019). İnsanın anlam arayışı. (S. Budak, Çev.). Okuyanus Yayınları.
• Geçtan, E. (1997). İnsan olmak. Remzi Kitabevi.
• Gizir, C. (2007). Psikolojik sağlamlık, risk faktörleri ve koruyucu faktörler üzerine bir derleme çalışması. Turkish Psychological Counseling and Guidance Journal, 3(28), ss. 113-128.
• Jackson, J. & Cochran, S. D. (1991). Loneliness and psychological distress. Journal of Psychology, 125(3), ss. 257-262.
• James, W. (1950). The principles of psychology. Dover Publications.
• Kadıoğlu, E. (2013). XIX. Rus edebiyatında “gereksiz insan” tiplemesi. [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
• Kağıtçıbaşı, Ç. (2010). Benlik, aile ve insan gelişimi kültürel psikoloji. Koç Üniversitesi Yayınları.
• Karaca, B. (2011). Oğuz Atay’ın yarattığı Tutunamayanlar tipinin evrensel genleri (Tutunamayanlar’ın Rus edebiyatındaki gereksiz insan ve küçük insan tipleriyle akrabalıkları). Folklor/Edebiyat, 18(67), ss. 29-36.
• Korkmaz, S. & Aner Aktan, E. (2023). Yetişkinlerde algılanan sosyal destek düzeyinin problem çözme becerisi ve benlik saygısı arasındaki ilişkinin incelenmesi. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(1), ss. 51-62.
• Matsani, Ş. R. (2020). Psikoloji kuramlarında benlik ve özsaygı kavramlarının incelenmesi. Uluslararası Hikmet İlmi Araştırma Dergisi, (34), ss. 90-99.
• May, R. (2020). Kaygının anlamı. (A. Babacan, Çev.). Okuyanus Yayıncılık.
• Moran, B. (2014). Edebiyat kuramları ve eleştiri. İletişim Yayınları.
• Özcan, H. vd. (2013). Ergenlik ve genç yetişkinlik dönemindeki kadınlarda benlik saygısı, sosyal görünüş kaygısı, depresyon ve anksiyete ilişkisi. Journal of Mood Disorders, 3(3), ss. 107-13.
• Özdemir, Y. & İlhan, T. (2012). Benlik kurgusu, bağlanma ve yalnızlık üniversite öğrencileri üzerine bir inceleme. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 7(1), ss. 157-180.
• Özkan, S. (2022). Doğa-kültür karşıtlığı ve Lüzumsuz Adam’da Mansur Bey’in dönüşümü. Kültür Araştırmaları Dergisi, (15), ss. 218-239.
• Peplau, L. A. & Perlman, D. (1982). Perspectives on loneliness in loneliness: A sourcebook of current theory. Research and Therapy. John Wiley and Sons, ss. 1-18.
• Rogers, C. (1951). Client-centered therapy. Henghton Mifflin Co.
• Seki, T. & Dilmaç, B. (2020). Benlik saygısı ve ilişkisel faktörler: Bir meta-analiz çalışması. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 18(2), ss. 853-873.
• Sowislo, J. F. & Orth, U. (2013). Does low self-esteem predict depression and anxiety? A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 139(1), ss. 213.
• Şimşek, Ö. F. & Bozanoğlu, İ. (2011). From self-esteem to mental health: Empathy as mediator. Eğitim Araştırmalari-Eurasian Journal of Educational Research, 42, ss. 225-242.
• Turgenyev, İ. S. (2024). Gereksiz bir adamın güncesi. (E. Altay, Çev.). İletişim Yayınları.
• Ürün, Ö. D. & Öztürk, C. Ş. (2020). Yetişkin bireylerde sosyal görünüş kaygısı ile sosyal kaygı, benlik saygısı ve yaşam doyumu arasındaki ilişkiler. Adnan Menderes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 4(1), ss. 37-45.
• Yıldırım, G. & Atilla, G. (2020). Öz yeterliğin bilinçli farkındalık ve benlik saygısına etkisi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(1), ss. 59-84.
• Yıldızhan, E. (2017). Bağlanma teorisi ve bağlanma bozukluklarına genel bir bakış. Anadolu Kliniği, 22(1), ss. 66-72.