Reconstruction Of The Meddah Tradition: Nejla Eker Tiyenşan's Contributions To Bitlis Folklore And Analysis Of Gender Inequality

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 3, 442 - 457, 31.07.2025

Esra Kürüm

https://doi.org/10.20322/littera.1591345

Öz

Nejla Eker Tiyenşan was born in Bitlis, lived in Bitlis for many years and developed an awareness of folklore since her childhood. As a child, she recorded the local life she lived with the awareness that many of the realities she was in that day would not be as realistic as a fairy tale to the next generation. He has internalised this so much that the original, literary products he produces today, apart from the compilations, carry the texture of folklore material.
Tiyenşan has learnt and taught the folkloric life of Bitlis, which is almost forgotten today, the dialectal features in daily speech, wedding, engagement, henna customs, social hierarchy, death customs, food, folk dances, folk songs, etc., all customs and traditions that belong to Bitlis and many of which are not seen in other regions. Today, Tiyenşan, who can be considered as a contemporary woman meddah, performs the life of Bitlis both through the theatre works she has written and by performing. She also worked on folk dances for years, trained students and received awards.
The main problematic of this study is the ruptures caused by the inequality in the social status of men and women in Anatolia from past to present, and the reflections of the transformations in the cultural field with the influence of Western civilisation. This transformation has been the biggest obstacle for Tiyenşan throughout her life, so she has not been able to see the value she deserves. Moreover, the great civilisational transformation that Turkey has undergone has caused some cultural values to be forgotten in dusty chests or to be transformed with vintage fashion and integrated into the age. Today, the tradition of meddah, which we cannot explain without saying stand up, is being reintroduced to Republican Turkey by Tiyenşan.
In this study, the approach of Nejla Eker Tiyenşan, a modern woman meddah who tries to continue the forgotten meddah tradition, to the intangible cultural heritage of Bitlis will be examined. The artistic and literary dimensions of Tiyenşan's works will be emphasised and the fact that she is presented as an example of UNESCO's ‘Living Human Treasures’ and that she is the only living female meddah will be evaluated.

Anahtar Kelimeler

Bitlis , Folk Culture , Social Inequality , Meddah Tradition , and Nejla Eker Tiyenşan.

MEDDAHLIK GELENEĞİNİN YENİDEN İNŞASI: NEJLA EKER TİYENŞAN ÖRNEĞİ BİTLİS FOLKLORUNA KATKILARI VE TOPLUMSAL CİNSİYET EŞİTSİZLİĞİ BAĞLAMINDA ANALİZİ

Öz

Nejla Eker Tiyenşan, Bitlis’te doğmuş, uzun yıllar Bitlis’te yaşamış ve çocukluğundan itibaren folklor farkındalığı geliştirmiştir. Henüz çocuk yaşta o gün içinde bulunduğu birçok gerçekliğin bir sonraki kuşağa masal kadar bile gerçekçi gelmeyeceği bilinci ile yaşadığı yerel hayatı kayda geçirmiştir. Bunu o kadar içselleştirmiştir ki bugün derlemeler dışında ürettiği özgün, edebî mahsuller folklor malzemesinin dokusunu taşımaktadır.
Tiyenşan, Bitlis’in bugün neredeyse unutulmuş folklorik yaşantısını, günlük konuşmadaki ağız özelliklerini, düğün, nişan, kına adetlerini, toplumsal hiyerarşiyi, ölüm adetlerini, yemekler, halk oyunları, türküler vb. gibi Bitlis’e ait olan ve birçoğu başka yörede görülmeyen bütün adet ve ananeyi öğrenmiş ve öğretmiştir. Bugün çağdaş bir kadın meddah sayabileceğimiz Tiyenşan, Bitlis yaşantısını gerek yazdığı tiyatro eserleri yoluyla gerekse irticalen sahnelemektedir. Ayrıca yıllarca halk oyunları üzerine çalışmış, öğrenciler yetiştirmiş, ödüller almıştır.
Bu çalışmanın temel sorunsalını Anadolu coğrafyasında dünden bugüne kadın ve erkek bireylerin sosyal statülerindeki eşitsizliğin sebep olduğu kırılmalar, Batı medeniyeti etkisi ile kültürel sahada yaşanan dönüşümlerin günümüze yansımaları teşkil etmektedir. Bu dönüşüm, Tiyenşan’ın hayatı boyunca önündeki en büyük engel olmuş bu yüzden hak ettiği değeri görememiştir. Dahası Türkiye’nin geçirdiği büyük medeniyet dönüşümü bazı kültürel değerlerin tozlu sandıklara kapatılıp unutulmasına ya da vintage modası ile dönüştürülerek çağa entegre edilmesine neden olmuştur. İşte bugün stand up demeden anlatamadığımız meddahlık geleneği de Tiyenşan tarafından Cumhuriyet Türkiye’sine yeniden kazandırılmaktadır.
Bu çalışmada unutulan meddah geleneğini sürdürmeye çalışan modern kadın meddah Nejla Eker Tiyenşan’ın Bitlis’in somut olmayan kültürel mirasına yaklaşımı, nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman analizi yöntemi kullanılarak incelenecektir. Tiyenşan’ın verdiği eserlerin sanatsal ve edebî boyutları üzerinde durulacak ve UNESCO’nun “Yaşayan İnsan Hazineleri”ne bir örnek olarak sunulması ve yaşayan tek kadın meddah olduğu meselesi değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

Bitlis , Halk Kültürü , Sosyal Eşitsizlik , Meddahlık Geleneği , Nejla Eker Tiyenşan

Kaynakça

• Akmaz, A. & Akdağ, G. (2018). Meddahlık geleneği. (A. Karaman vd. Ed.). Türkiye’nin UNESCO değerleri ve turizm potansiyeli içinde (284-292). Eğitim Yayınevi.
• Altınak, R. (1999). O günden bu güne geleneksel Türk tiyatrosu. Osmanlı ansiklopedisi. Yeni Türkiye Yayınları C.11, ss. 643-649.
• And, M. (2014). Başlangıcından 1983’e Türk tiyatro tarihi. İletişim Yayınları.
• Arıoğlu, İ. E. (2011). Günümüzde meddahlık. [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
• Bars, M. E. (2019). Geçmişten günümüze meddahlık geleneğindeki değişim/dönüşümler: meddahlıktan stand-up’a. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (30), ss. 7-25.
• Berkes, N. (2013). Türkiye’de çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları.
• Boratav, P. N. (1969). 100 Soruda Türk halk edebiyatı. Gerçek Yayınevi.
• Buttanrı, M. (2011). Çeşitli yönleriyle tiyatro. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Yayınları.
• Düzgün, D. (2000). Osmanlı döneminde geleneksel Türk Tiyatrosunun genel görünümü. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (14), ss. 63-69.
• Düzgün, D. (2014). Türkiye’de geleneksel tiyatro çalışmaları. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (52), ss. 143-158.
• Ertürk, Ö. (2019). Nejla Eker Tiyenşan’ın Bitlis halk oyunlarına katkısı ve sanat hayatı, [Yayımlanmamış bitirme tasarım projesi]. İstanbul Teknik Üniversitesi.
• Fatma Aliye. (2011). Muhadarat. Turna Yayınları.
• Fatma Aliye. (2012). Udi. Kesit Yayınları.
• Gerçek, S. N. (1945). Meddah. Aylık Ansiklopedi. https://core.ac.uk/download/pdf/38313583.pdf
• Gün, F. (2024). Gelenekten ideolojiye: İran Azerbaycan Türklerinde mersiye ve meddahlık geleneği. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(2), ss. 411-434.
• Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), ss. 170-189.
• Kızmaz, İ. (2013). 1960-1980 Yılları arasında İstanbul'da halk dansları sözlü tarih çalışması. [Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
• Nutku, Ö. (1976). Yaşayan tiyatro. Çağdaş Yayınları.
• Nutku, Ö. (2003). "Meddah". İslâm Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. C.28, ss. 293-294.
• Nutku, Ö. (yty). Âşık ve meddah hikâyeleri. https://turkoloji.cu.edu.tr/HALK%20EDEBIYATI/nutku_01.pdf
• Oğuz, Ö. (2008). Unesco ve geleneğin ustaları. Millî Folklor, (77), ss. 5-10.
• Sak, R. Vd. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), ss. 227-250.
• Sakaoğlu, S. (1997). Halk edebiyatı. Diyanet İslam Ansiklopedisi, C.15, ss. 345-350.
• Sekmen, M. (2010). Oyuncu meddah ya da “kendi ve diğerleri” mekanizması, Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 30(2), ss. 27-45.
• Tiyenşan Eker, N. (1971). Yankı. Ayyıldız Matbaası.
• Tiyenşan Eker, N. (2005). Bitlis folkloru ve örnekleri. Bitlis Eğitim ve Tanıtma Vakfı Yayınları.
• Tiyenşan Eker, N. (2022). Bitlis türkülerim şiirlerim yankı-2. Ürün Yayınları.
• Tiyenşan Eker, N. (Yty). Defçi Nejla.
• Töre, E. (2009). Türk tiyatrosunun kaynakları. Turkish Studies, 4(1-2), ss. 2181-2348.
• Tülücü, S. (2005). Meddah, meddahlık ve meddah hikâyeleri üzerine bazı notlar. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 24, ss. 1-14.
• URL-1: “UNESCO”. (2003). https://ich.unesco.org/doc/src/00009-TR-PDF.pdf