Seyyid Ahmed Cezbî's Unknown Mathnawi About the Etvâr-ı Seb‘a: Kenzü’l-etvâr

Öz

In the sects based on self-discipline, it was accepted that the self had seven levels, these levels are called “etvâr-ı seb‘a”. According to Sufism, a dervish can only complete its repen after passing these seven orders. Many sufi poets and writers, who see literature as a tool in Sufi ideas and knowledge, have produced treatises and verses about "etvâr-ı seb‘a". One of the works about the exquisite levels in Turkish literature is the Kenzü’l-etvâr by Himmetzâde’s Grandson Seyyid Ahmed Cezbî. The date of writing of this work which is not mentioned in the references and not mentioned in the library catalogs is not known. Kenzü’l-etvâr, written in mathnawi verse, is composed of 183 couplets. In the mathnawi where the aruz's fe‘ilâtün / fe‘iletâtün / fe‘ilün pattern is used, there are many meter defects. In Kenzü’l-etvâr, etvâr-ı seb‘a is briefly discussed, only the esmâullâh, color, state and course of the seven ranks are explained. Literary arts and Turkish idioms are rarely used. Kenzü’l-etvâr, which has a burdensome and heavy language in the verses where Sufism is given, is poor in terms of Turkish archaic words. In this article, Seyyid Ahmed Cezbî's mathnawi named Kenzü’l-etvâr was introduced, The findings obtained by examining Kenzü’l-etvâr in terms of form and content were listed and the translation written text established on a single copy was shared with the scientific world.

Anahtar Kelimeler

• Kenzü’l-etvâr,Seyyid Ahmed Cezbî

SEYYİD AHMED CEZBÎ’NİN ETVÂR-I SEB‘A KONULU BİLİNMEYEN BİR MESNEVİSİ: KENZÜ’L-ETVÂR

Öz

Nefsânî terbiyeyi esas alan tarikatlarda nefsin yedi mertebesi olduğu kabul edilmiş, bu mertebelere “etvâr-ı seb‘a adı verilmiştir. Tasavvufçulara göre bir derviş, ancak bu yedi mertebeyi geçtikten sonra sülûkünü tamamlamış olur. Edebiyatı tasavvufî fikir ve bilgilerini tebliğde bir araç olarak gören pek çok mutasavvıf şair ve yazar etvâr-ı seb‘a konulu risale ve manzumeler meydana getirmiştir. Türk edebiyatında nefis mertebelerini ele alan eserden biri Himmetzâde Torunu Seyyid Ahmed Cezbî’nin Kenzü’l-etvâr adlı manzumesidir. Kaynaklarda zikredilmeyen, kütüphane kataloglarında adı geçmeyen bu eserin yazılış tarihi belli değildir. Mesnevi nazım şekliyle yazılan Kenzü’l-etvâr 183 beyitten meydana gelmiştir. Aruzun fe‘ilâtün / fe‘iletâtün / fe‘ilün kalıbının kullanıldığı mesnevide pek çok vezin kusuru görülmektedir. Kenzü’l-etvâr’da etvâr-ı seb‘a kısaca ele alınmış, yedi mertebenin sadece esmâullâh, renk, hâl ve seyri izah edilmiştir. Edebî sanatlar ve Türkçe deyimler ender kullanılmıştır. Tasavvufi bilgilerin verildiği dizelerde külfetli ve ağır bir dili olan Kenzü’l-etvâr Türkçe arkaik sözcükler bakımından yoksuldur. Bu makalede Seyyid Ahmed Cezbî’nin Kenzü’l-etvâr adlı mesnevisi tanıtılmış, Kenzü’l-etvâr’ın şekil ve muhteva açısından incelenmesiyle elde edilen bulgular sıralanmış, tek nüsha üzerinden kurulan çeviri yazılı metni ilim âlemiyle paylaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kenzü’l-etvâr,Seyyid Ahmed Cezbî

Kaynakça

1. Abdulkerîm Kuşeyrî (1978). er-Risaletu’l-Kuşeyriyye Tasavvuf İlmine Dair: Kuşeyri Risalesi, (çev.) Süleyman Uludağ, İstanbul: Dergah Yayınları.
2. Aksoyak, İsmail Hakkı (E.T: 12.09.2019). “CEMÂL, Şeyh Cemâl Efendi, Çelebi Halîfe”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=5821
3. Alıcı, Lütfi (2010). Halîlî-i Mar’aşî Divançe ve Etvâr-ı Seb’a Tenkitli Metin Tıpkıbasım, Kahramanmaraş: Ukde Yayınları.
4. Alptekin Sarıoğlu, Leyla (2017). “Yedi Tavır Hakkında Yazılmış Bir Risale Tercümesi: Tercüme-i Risâle-i Etvâr-ı Seb‘a”, Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi (MUTAD), IV (I), s. 143-158.
5. Bostancı, Ali Haydar (1996). Tasavvufta Etvâr-ı Seb‘a ve Sofyalı Bâlî Efendi’nin Etvâr-ı Seb‘ası, İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
6. Bostancı, Erhan (1993). Bâlî Efendi’nin Etvâr-ı Seb‘a Risalesi ve Etvâr-ı Seb‘a’nın Tasavvuftaki Yeri, İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
7. Bursalı Mehmed Tahir (1333). Osmanlı Müellifleri, İstanbul: Matbaa-i Amire.
8. Cebecioğlu, Ethem (2009). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları.

9. Çakmak, Muharrem (2016). “Niyazî-i Mısrî’nin Etvâr-ı Seb‘a Adlı Risâlesinde Seyr ü Sülûkun Evrelerinde Görülen Rüya/Vâkıât”, Turkish Studies, Volume 11/5 Winter, p. 137-158.
10. Çelik, İsa ve Birol Yıldırım (2018). “Halvetiyye Geleneğinde Etvâr-ı Seb‘a”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Yaz, Sayı 86, ss. 21-44.
11. Donuk, Suat (2016). “Cemâleddin İshak el-Karamanî’nin en-Nesâ’ihu’s-sûfiyye fi’l-Mevâ‘izi’d-dîniyye ve Risâle fî Etvâri’s-sülûk İsimli Eserlerine Dair”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (SUTAD), Bahar, S. 39, ss. 285-307.
12. Donuk, Suat (2019). “Seyyid Ahmed Cezbî’nin Kenzü’l-esrâr Adlı Tarikatnâmesi”, Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 17, Sayı 3, s. 251-276.
13. Erdoğan, Mehtap (E.T: 12.09.2019). “ŞÂKİR, Mehmed Şâkir, İstanbullu”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=4942
14. Ergun, Sâdeddin Nüzhet (1936). Türk Şâirleri, İstanbul: Suhulet Basımevi.
15. Işıtan, İbrahim (2011). “Halvetiyye Geleneğine ve Bir Halvetiyye Şeyhi Olan Sofyalı Bâlî Efendi’ye Göre Sülûkün Yedi Evresi (Etvâr-ı Seb‘a)”, Hikmet Yurdu, Ocak-Haziran, Yıl 4, Cilt 4, Sayı 7, ss. 89-113.
16. Kanar, Mehmet (2009). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü, İstanbul: Say Yayınları.
17. Kılıç, Filiz (2004). “Giritli Divan Şairleri”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş-ı Veli Araştırma Dergisi, S. 32, s. 275-294.
18. Maleky, Mahnaz Roohi (2012). Himmetzâde Ahmet Cezbî Divanı, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara.
19. Muslu, Ramazan (2007). “Halvetiyyede Etvâr-ı Seb‘a Yazma Geleneği ve Sofyalı Bâlî’nin Etvâr-ı Seb‘a Risâlesi”, TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, Yıl 8, Sayı 18, ss. 43-63.
20. Öztürk, Ali (2003). XVI. Yüzyıl Halvetî Şiirinde Din ve Tasavvuf, Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
21. Pehlivan, Gürol (E.T: 12.09.2019). “SALÂHÎ, Abdullah Salâhaddîn”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=4978
22. Sancı Uzun, Demet (E.T: 12.09.2019). “ŞEMDEDDİN MARMARAVÎ, Ahmed, Yiğitbaşı Velî”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=291
23. Seyyid Ahmed Cezbî, Kenzü’l-etvâr, Ankara Milli Kütüphane, Türkçe Yazmaları, no. 06 Mil Yz A 1783.
24. Şengül, Fatma (2009). Uşşakilerde Etvar-ı Seb’a, İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
25. Şimşek, Abdullah (2015). “La‘lî Muhammed Fenâî’nin Etvâr-ı Seb‘a Risalesi”, Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, Yıl 16, Ocak-Haziran, Sayı 35, s. 255-268.
26. Şimşek, Selami (2012). “Kastamonulu Bir Gülşenî ve Şa‘bânî Şeyhi La‘lî Muhammed Fenâyî’nin Terceme-i Etvâr-ı Seba‘ Risâlesi”, I. Uluslar arası Şeyh Şa‘bân-ı Velî Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 4-6 Mayıs Kastamonu, C. 2, ss. 239-253.
27. Tanyeri, M. Ali (1999). Örnekleriyle Divan Şiirinde Deyimler, Ankara: Akçağ Yayınları.
28. Tuman, Mehmet Nâil (2001). Tuhfe-i Naili, (hzl.) Cemal Kurnaz-Mustafa Tatçı, Ankara: Bizim Büro Yayınlar.
29. Uludağ, Süleyman (1991). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Marifet Yayınları.
30. Uludağ, Süleyman (2006). “Nefis,” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 32, ss. 529-531, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi Yayınları.
31. Ünver, İsmail (2008). “Çeviriyazıda Yazım Birliği Üzerine Öneriler”, Turkish Studies, Volume 3/6, Fall, s. 1-46.