Yıl 2019, Cilt 5 , Sayı 4, Sayfalar 596 - 631 2019-10-31

SEYYİD AHMED CEZBÎ’NİN ETVÂR-I SEB‘A KONULU BİLİNMEYEN BİR MESNEVİSİ: KENZÜ’L-ETVÂR
Seyyid Ahmed Cezbî's Unknown Mathnawi About the Etvâr-ı Seb‘a: Kenzü’l-etvâr

Suat DONUK [1]


Nefsânî terbiyeyi esas alan tarikatlarda nefsin yedi mertebesi olduğu kabul edilmiş, bu mertebelere “etvâr-ı seb‘a adı verilmiştir. Tasavvufçulara göre bir derviş, ancak bu yedi mertebeyi geçtikten sonra sülûkünü tamamlamış olur. Edebiyatı tasavvufî fikir ve bilgilerini tebliğde bir araç olarak gören pek çok mutasavvıf şair ve yazar etvâr-ı seb‘a konulu risale ve manzumeler meydana getirmiştir. Türk edebiyatında nefis mertebelerini ele alan eserden biri Himmetzâde Torunu Seyyid Ahmed Cezbî’nin Kenzü’l-etvâr adlı manzumesidir. Kaynaklarda zikredilmeyen, kütüphane kataloglarında adı geçmeyen bu eserin yazılış tarihi belli değildir. Mesnevi nazım şekliyle yazılan Kenzü’l-etvâr 183 beyitten meydana gelmiştir. Aruzun fe‘ilâtün / fe‘iletâtün / fe‘ilün kalıbının kullanıldığı mesnevide pek çok vezin kusuru görülmektedir. Kenzü’l-etvâr’da etvâr-ı seb‘a kısaca ele alınmış, yedi mertebenin sadece esmâullâh, renk, hâl ve seyri izah edilmiştir. Edebî sanatlar ve Türkçe deyimler ender kullanılmıştır. Tasavvufi bilgilerin verildiği dizelerde külfetli ve ağır bir dili olan Kenzü’l-etvâr Türkçe arkaik sözcükler bakımından yoksuldur. Bu makalede Seyyid Ahmed Cezbî’nin Kenzü’l-etvâr adlı mesnevisi tanıtılmış, Kenzü’l-etvâr’ın şekil ve muhteva açısından incelenmesiyle elde edilen bulgular sıralanmış, tek nüsha üzerinden kurulan çeviri yazılı metni ilim âlemiyle paylaşılmıştır.

In the sects based on self-discipline, it was accepted that the self had seven levels, these levels are called “etvâr-ı seb‘a”. According to Sufism, a dervish can only complete its repen after passing these seven orders. Many sufi poets and writers, who see literature as a tool in Sufi ideas and knowledge, have produced treatises and verses about "etvâr-ı seb‘a". One of the works about the exquisite levels in Turkish literature is the Kenzü’l-etvâr by Himmetzâde’s Grandson Seyyid Ahmed Cezbî. The date of writing of this work which is not mentioned in the references and not mentioned in the library catalogs is not known. Kenzü’l-etvâr, written in mathnawi verse, is composed of 183 couplets. In the mathnawi where the aruz's fe‘ilâtün / fe‘iletâtün / fe‘ilün pattern is used, there are many meter defects. In Kenzü’l-etvâr, etvâr-ı seb‘a is briefly discussed, only the esmâullâh, color, state and course of the seven ranks are explained. Literary arts and Turkish idioms are rarely used. Kenzü’l-etvâr, which has a burdensome and heavy language in the verses where Sufism is given, is poor in terms of Turkish archaic words. In this article, Seyyid Ahmed Cezbî's mathnawi named Kenzü’l-etvâr was introduced, The findings obtained by examining Kenzü’l-etvâr in terms of form and content were listed and the translation written text established on a single copy was shared with the scientific world.

  • Abdulkerîm Kuşeyrî (1978). er-Risaletu’l-Kuşeyriyye Tasavvuf İlmine Dair: Kuşeyri Risalesi, (çev.) Süleyman Uludağ, İstanbul: Dergah Yayınları.
  • Aksoyak, İsmail Hakkı (E.T: 12.09.2019). “CEMÂL, Şeyh Cemâl Efendi, Çelebi Halîfe”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=5821
  • Alıcı, Lütfi (2010). Halîlî-i Mar’aşî Divançe ve Etvâr-ı Seb’a Tenkitli Metin Tıpkıbasım, Kahramanmaraş: Ukde Yayınları.
  • Alptekin Sarıoğlu, Leyla (2017). “Yedi Tavır Hakkında Yazılmış Bir Risale Tercümesi: Tercüme-i Risâle-i Etvâr-ı Seb‘a”, Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi (MUTAD), IV (I), s. 143-158.
  • Bostancı, Ali Haydar (1996). Tasavvufta Etvâr-ı Seb‘a ve Sofyalı Bâlî Efendi’nin Etvâr-ı Seb‘ası, İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
  • Bostancı, Erhan (1993). Bâlî Efendi’nin Etvâr-ı Seb‘a Risalesi ve Etvâr-ı Seb‘a’nın Tasavvuftaki Yeri, İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
  • Bursalı Mehmed Tahir (1333). Osmanlı Müellifleri, İstanbul: Matbaa-i Amire.
  • Cebecioğlu, Ethem (2009). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları.
  • Çakmak, Muharrem (2016). “Niyazî-i Mısrî’nin Etvâr-ı Seb‘a Adlı Risâlesinde Seyr ü Sülûkun Evrelerinde Görülen Rüya/Vâkıât”, Turkish Studies, Volume 11/5 Winter, p. 137-158.
  • Çelik, İsa ve Birol Yıldırım (2018). “Halvetiyye Geleneğinde Etvâr-ı Seb‘a”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Yaz, Sayı 86, ss. 21-44.
  • Donuk, Suat (2016). “Cemâleddin İshak el-Karamanî’nin en-Nesâ’ihu’s-sûfiyye fi’l-Mevâ‘izi’d-dîniyye ve Risâle fî Etvâri’s-sülûk İsimli Eserlerine Dair”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (SUTAD), Bahar, S. 39, ss. 285-307.
  • Donuk, Suat (2019). “Seyyid Ahmed Cezbî’nin Kenzü’l-esrâr Adlı Tarikatnâmesi”, Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 17, Sayı 3, s. 251-276.
  • Erdoğan, Mehtap (E.T: 12.09.2019). “ŞÂKİR, Mehmed Şâkir, İstanbullu”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=4942
  • Ergun, Sâdeddin Nüzhet (1936). Türk Şâirleri, İstanbul: Suhulet Basımevi.
  • Işıtan, İbrahim (2011). “Halvetiyye Geleneğine ve Bir Halvetiyye Şeyhi Olan Sofyalı Bâlî Efendi’ye Göre Sülûkün Yedi Evresi (Etvâr-ı Seb‘a)”, Hikmet Yurdu, Ocak-Haziran, Yıl 4, Cilt 4, Sayı 7, ss. 89-113.
  • Kanar, Mehmet (2009). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü, İstanbul: Say Yayınları.
  • Kılıç, Filiz (2004). “Giritli Divan Şairleri”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş-ı Veli Araştırma Dergisi, S. 32, s. 275-294.
  • Maleky, Mahnaz Roohi (2012). Himmetzâde Ahmet Cezbî Divanı, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara.
  • Muslu, Ramazan (2007). “Halvetiyyede Etvâr-ı Seb‘a Yazma Geleneği ve Sofyalı Bâlî’nin Etvâr-ı Seb‘a Risâlesi”, TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, Yıl 8, Sayı 18, ss. 43-63.
  • Öztürk, Ali (2003). XVI. Yüzyıl Halvetî Şiirinde Din ve Tasavvuf, Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
  • Pehlivan, Gürol (E.T: 12.09.2019). “SALÂHÎ, Abdullah Salâhaddîn”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=4978
  • Sancı Uzun, Demet (E.T: 12.09.2019). “ŞEMDEDDİN MARMARAVÎ, Ahmed, Yiğitbaşı Velî”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=291
  • Seyyid Ahmed Cezbî, Kenzü’l-etvâr, Ankara Milli Kütüphane, Türkçe Yazmaları, no. 06 Mil Yz A 1783.
  • Şengül, Fatma (2009). Uşşakilerde Etvar-ı Seb’a, İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
  • Şimşek, Abdullah (2015). “La‘lî Muhammed Fenâî’nin Etvâr-ı Seb‘a Risalesi”, Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, Yıl 16, Ocak-Haziran, Sayı 35, s. 255-268.
  • Şimşek, Selami (2012). “Kastamonulu Bir Gülşenî ve Şa‘bânî Şeyhi La‘lî Muhammed Fenâyî’nin Terceme-i Etvâr-ı Seba‘ Risâlesi”, I. Uluslar arası Şeyh Şa‘bân-ı Velî Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 4-6 Mayıs Kastamonu, C. 2, ss. 239-253.
  • Tanyeri, M. Ali (1999). Örnekleriyle Divan Şiirinde Deyimler, Ankara: Akçağ Yayınları.
  • Tuman, Mehmet Nâil (2001). Tuhfe-i Naili, (hzl.) Cemal Kurnaz-Mustafa Tatçı, Ankara: Bizim Büro Yayınlar.
  • Uludağ, Süleyman (1991). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Marifet Yayınları.
  • Uludağ, Süleyman (2006). “Nefis,” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 32, ss. 529-531, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi Yayınları.
  • Ünver, İsmail (2008). “Çeviriyazıda Yazım Birliği Üzerine Öneriler”, Turkish Studies, Volume 3/6, Fall, s. 1-46.
Birincil Dil tr
Konular Sosyal
Bölüm Makaleler
Yazarlar

Orcid: 0000-0003-0206-2988
Yazar: Suat DONUK (Sorumlu Yazar)
Kurum: Manisa Celal Bayar Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Bölümü
Ülke: Turkey


Tarihler

Yayımlanma Tarihi : 31 Ekim 2019

Bibtex @araştırma makalesi { littera621432, journal = {Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature}, issn = {}, eissn = {2149-892X}, address = {}, publisher = {Bahir SELÇUK}, year = {2019}, volume = {5}, pages = {596 - 631}, doi = {10.20322/littera.621432}, title = {SEYYİD AHMED CEZBÎ’NİN ETVÂR-I SEB‘A KONULU BİLİNMEYEN BİR MESNEVİSİ: KENZÜ’L-ETVÂR}, key = {cite}, author = {Donuk, Suat} }
APA Donuk, S . (2019). SEYYİD AHMED CEZBÎ’NİN ETVÂR-I SEB‘A KONULU BİLİNMEYEN BİR MESNEVİSİ: KENZÜ’L-ETVÂR . Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature , 5 (4) , 596-631 . DOI: 10.20322/littera.621432
MLA Donuk, S . "SEYYİD AHMED CEZBÎ’NİN ETVÂR-I SEB‘A KONULU BİLİNMEYEN BİR MESNEVİSİ: KENZÜ’L-ETVÂR" . Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 5 (2019 ): 596-631 <https://dergipark.org.tr/tr/pub/littera/issue/49974/621432>
Chicago Donuk, S . "SEYYİD AHMED CEZBÎ’NİN ETVÂR-I SEB‘A KONULU BİLİNMEYEN BİR MESNEVİSİ: KENZÜ’L-ETVÂR". Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 5 (2019 ): 596-631
RIS TY - JOUR T1 - SEYYİD AHMED CEZBÎ’NİN ETVÂR-I SEB‘A KONULU BİLİNMEYEN BİR MESNEVİSİ: KENZÜ’L-ETVÂR AU - Suat Donuk Y1 - 2019 PY - 2019 N1 - doi: 10.20322/littera.621432 DO - 10.20322/littera.621432 T2 - Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature JF - Journal JO - JOR SP - 596 EP - 631 VL - 5 IS - 4 SN - -2149-892X M3 - doi: 10.20322/littera.621432 UR - https://doi.org/10.20322/littera.621432 Y2 - 2019 ER -
EndNote %0 Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature SEYYİD AHMED CEZBÎ’NİN ETVÂR-I SEB‘A KONULU BİLİNMEYEN BİR MESNEVİSİ: KENZÜ’L-ETVÂR %A Suat Donuk %T SEYYİD AHMED CEZBÎ’NİN ETVÂR-I SEB‘A KONULU BİLİNMEYEN BİR MESNEVİSİ: KENZÜ’L-ETVÂR %D 2019 %J Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature %P -2149-892X %V 5 %N 4 %R doi: 10.20322/littera.621432 %U 10.20322/littera.621432
ISNAD Donuk, Suat . "SEYYİD AHMED CEZBÎ’NİN ETVÂR-I SEB‘A KONULU BİLİNMEYEN BİR MESNEVİSİ: KENZÜ’L-ETVÂR". Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 5 / 4 (Ekim 2019): 596-631 . https://doi.org/10.20322/littera.621432
AMA Donuk S . SEYYİD AHMED CEZBÎ’NİN ETVÂR-I SEB‘A KONULU BİLİNMEYEN BİR MESNEVİSİ: KENZÜ’L-ETVÂR. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature. 2019; 5(4): 596-631.
Vancouver Donuk S . SEYYİD AHMED CEZBÎ’NİN ETVÂR-I SEB‘A KONULU BİLİNMEYEN BİR MESNEVİSİ: KENZÜ’L-ETVÂR. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature. 2019; 5(4): 596-631.
IEEE S. Donuk , "SEYYİD AHMED CEZBÎ’NİN ETVÂR-I SEB‘A KONULU BİLİNMEYEN BİR MESNEVİSİ: KENZÜ’L-ETVÂR", Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, c. 5, sayı. 4, ss. 596-631, Eki. 2019, doi:10.20322/littera.621432