ANADOLU’DAKİ NAZAR VE AKİKA KURBAN GELENEĞİNİN SERAMİK HEYKEL SANATINA YANSIMALARI

Öz

Bu araştırma, Anadolu kültüründe önemli bir yere sahip olan nazar inancı ve akika kurban geleneğinin çağdaş seramik sanatına yansımalarını incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında, Anadolu’ya ait kültürel sembollerin seramik heykeller ve bu heykellerde kullanılan kültürel metaforlar yeniden yorumlanarak ele alınmıştır. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden biri olan sanat temelli nitel araştırma deseni kullanılmıştır. Araştırmada ele alınan eserler form ve kullanılan metaforlar bağlamında analiz edilmiştir. Analizler sonucunda elde edilen bulgular araştırmanın “Bulgular” başlığı altında sunulmuştur. Araştırmanın uygulama boyutunda ise “Teke Akika Kurbanı-Nazarlık”, “Koç Akika Kurbanı-Heybe”, “Koç Akika Kurbanı-Kadın” ve “Teke Akika Kurbanı-Yaşam ve Ölüm” adlı dört adet seramik heykel ele alınmıştır. Araştırmanın sonucunda, Anadolu kültürünün önemli bir parçası niteliği de olan nazar inancı ve kurban geleneğine ait sembollerin seramik sanatında yalnızca dekoratif bir unsur olarak değil aynı zamanda kültürel bellek, koruyuculuk, adak, doğum, ölüm, bereket ve ahiret inancı gibi bazı kavramları taşıyan metaforik göstergeler olarak yer aldığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Akika kurbanı
• Anadolu kültürü
• Nazar inancı
• Seramik heykel

Reflections of the Evil Eye Belief and the Aqiqah Sacrifice Tradition in Anatolia on Ceramic Sculpture Art

Öz

This study aims to examine the reflections of the belief in the evil eye and the aqiqah sacrifice tradition, both of which hold an important place in Anatolian culture, in contemporary ceramic art. Within the scope of the research, cultural symbols associated with Anatolia were reconsidered and reinterpreted through ceramic sculptures and the cultural metaphors employed in these works. An arts-based qualitative research design, one of the approaches within qualitative research, was adopted in the study. The selected artworks were analysed in terms of their forms and the metaphors they incorporate. The findings obtained through these analyses are presented under the “Findings” section of the study. In the practice-based dimension of the research, four ceramic sculptures entitled Male Goat Aqiqah Sacrifice-Amulet, Ram Aqiqah Sacrifice-Saddlebag, Ram Aqiqah Sacrifice-Woman, and Male Goat Aqiqah Sacrifice-Life and Death were examined. The results of the study indicate that the symbols associated with the belief in the evil eye and the sacrifice tradition, which constitute significant elements of Anatolian culture, function in ceramic art not merely as decorative components but also as metaphorical signs conveying concepts such as cultural memory, protection, offering, birth, death, fertility, and belief in the afterlife.

Anahtar Kelimeler

• Anatolian culture
• Aqiqah sacrifice
• Belief in the evil eye
• Ceramic sculpture

Kaynakça

1. Akdağlı, S. (2020). Sembolik temsil alanı ve sanat yapıtı olarak saç. Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi, 8(55), 1531-1551. https://doi.org/10.7816/ulakbilge-08-55-06
2. Akyıldız, N. A., & Olğun, T. N. (2020). Somut olmayan kültürel mirasın Anadolu’da tarihi yerleşimlerin korunması ve sürdürülebilirliği bağlamında değerlendirilmesi. Millî Folklor, 16(128), 234-243.
3. Alan, S. (2023). Tarihî Türk dillerinde ‘sakal’ kavramı ve etimolojisi üzerine bir değerlendirme. Journal of Old Turkic Studies, 7(2), 293-328. https://doi.org/10.35236/jots.1340556
4. Alanka, D. (2024). Nitel bir araştırma yöntemi olarak içerik analizi: Teorik bir çerçeve. Kronotop İletişim Dergisi, 1(1), 62-82.
5. Bağırlı, R. (2014). Akkoyunlu ve Karakoyunlu hanedanlıklar dönemi at ve koç (koyun) figürlü mezar taşlarının çağdaş seramik sanatı açısından incelenmesi. Akdeniz Sanat Dergisi, 7(13), 48-58.
6. Baltacı, A. (2019). Nitel araştırma süreci: Nitel bir araştırma nasıl yapılır? Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 368-388. https://doi.org/10.31592/aeusbed.598299
7. Bayram, G. (2018). Güneydoğu Anadolu’nun Neolitik Çağ totemleri ve ritüel nesneleri. Amisos, 3(4), 67-89.
8. Begiç, H. N. (2022). Anadolu nazar inancı ve nazarlıklar. Hars Akademi, 5(özel sayı 3), 170-187.

9. Bozdemir, O. (2015). Boynuzlu hayvan figürlerinin seramik formlarda yorumu [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
10. Britton, A. (2009). The fiction of form. The Journal of Modern Craft, 2(1), 91-100. https://doi.org/10.2752/174967809X416305
11. Childs-Johnson, E. (2026). The rise and fall of the small bronze tripod used for pouring heated libations (a pre-Confucian libation rite). Religions, 17(2), Article 129. https://doi.org/10.3390/rel17020129
12. Çakmakoğlu Kuru, A. (2017). Anıtkabir’deki renkli taş süslemeler: İkonografik bir yaklaşım. Sanat Tarihi Dergisi, 26(1), 69-93. https://doi.org/10.29135/std.290790
13. Çavdar, Y. (2026). Manzum bir Hazreti İsmâil kıssası: ‘Halil ile İsmâil Mevlüdi’ ve dil özellikleri. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 14(2), 696-732. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1846500
14. Çevik, N. (2010). Çağdaş seramik sanatında resimsel yönelimler. Sanat ve Tasarım Dergisi, 1(6), 35-45. https://doi.org/10.18603/std.66112
15. Eroğlu, A. A. (2020). Iğdır yöresi halıları. A. Soysaldı (Ed.). Cumhuriyet dönemi Türk halıcılığı kitabı içinde (ss. 829-855). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
16. Eroğlu, E. (2025). Dünden bugüne Türk kültür coğrafyasında kansız kurban: Saçı geleneği. Turkish Studies - Language & Literature, 20(3), 2208-2229. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.81567
17. Gönenç, A., Ülke, S., & Siddiq, A. B. (2024). Hayvan temelli halk inanışları ve geleneksel şifa uygulamaları: Güneydoğu Anadolu örneği. Kadim Akademi SBD, 8(2), 233–260. https://doi.org/10.55805/kadimsbd.1586243
18. Göğebakan, Y. (2016). Semavi ve Pagan dinlerde ortak özellik olarak Kurban’ın resim sanatı içerisindeki yeri (Hz. İsmail/Hz. İshak’ın Kurbanı ve İphigeneai’nın Kurbanı). Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 36, 58-89.
19. Gökbel, F. M. (2019). Çağdaş seramik sanatında güncel bir terim: Hibrit seramik. İdil, 8(61), 1233-1244. https://doi.org/10.7816/idil-08-61-15
20. Gökdemir, M. A. (2023). Jale Yılmabaşar’ın eserlerindeki göz ve horoz imgelerinin Anadolu kültürü ve sembolleri açısından incelenmesi. Art-e Sanat Dergisi, 16(31), 46-61. https://doi.org/10.21602/sduarte.1182339
21. Greenhalgh, P. (2020). Ceramic, art and civilisation. Bloomsbury Publishing.
22. Güneş, N., Aksoy, Ş., & Özsoy, V. (2022). Sanat temelli bir araştırma yöntemi: Yaşayan sorgulama olarak A/r/tografi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 37(1), 291-303. https://doi.org/10.16986/HUJE.2021066642
23. Havasi, E. B. (2020). Discussions on identity in ceramics and ceramics in contemporary art. International Journal of Scientific and Technological Research, 6(10), 114-125. https://doi.org/10.7176/JSTR/6-10-10
24. Hayırsever, B. (2020). Jale Yılmabaşar ve seçili seramik duvar panoları üzerine bir değerlendirme. Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi, 3(5), 83-100. https://doi.org/10.29228/usved.48315
25. Himmetoğlu, M. F. (2021). Hitit dininde boynuz sembolünün kökeni. L. G. Gökçek, E. Yıldırım, & O. Pekşen (Ed.), Anadolu’nun eski çağlarında inanç olgusu ve yönetim anlayışı içinde (ss. 345-362). Değişim Yayınları.
26. Irmak, Y. (2022). Cam sanatından bir folklorik objeye: Nazar boncuğu. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(3), 1377-1384. https://doi.org/10.33437/ksusbd.1215415
27. İlcan, E. (2023). Neolitik dönem Kuzey Mezopotamya ve Anadolu figürinleri. Anasay, 7(26), 186-198. https://doi.org/10.33404/anasay.1381307
28. İlhan, S. (1999). Anadolu’da seramik ritonlar [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Anadolu Üniversitesi.
29. Karataş Yüksel, C., & Çilingiroğlu, Ç. (2021). Çatalhöyük sembolizminde kabartma bezekli çanak çömlekler. Seramik Araştırmaları Dergisi / The Journal of Ceramic Research, 3, 1-26.
30. Kelley, C. (2011). Reviewing literature and formulating problems. In C. F. Conrad & R. C. Serlin (Eds.), The SAGE handbook for research in education: Pursuing ideas as the keystone of exemplary inquiry (2nd ed., pp. 83–92). SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781483351377.n7
31. Keskin, A. (2024). Kurban olgusunun kültürel serüveni: Kuramsal ve işlevsel bir çerçeve. Folklor/Edebiyat, 30(120), 867-890. https://doi.org/10.22559/folklor.2756
32. Koçak, A. N., & Usta Demirlikan, Y. (2015). Mit-ritüel dünyasında ‘teke’. Ş. Kazan Nas (Ed.), I. Teke Yöresi Sempozyumu (04-06 Mart 2015) Bildiriler Kitabı I içinde (ss. 345-352).
33. Okan, E. (2016). Tykhe ya da Fortuna. Tykhe Sanat ve Tasarım Dergisi, 1(1), 1-14.
34. Özbay, E., Yaşayacak, İ., & Yabaş, V. (2024). İzmir-Güzelbahçe-Yaka Köyü (Eski Kızılbahçe) Tahtacı kadın mezar taşlarında simgesel antropomorfi ve sembolizm. Sanat Tarihi Dergisi, 33(2), 597-653. https://doi.org/10.29135/std.1457633
35. Özdağ, D. E. (2017). Çağdaş Türk sanatında gerçek dışı kuş figürleri. Eğitim ve Toplum Araştırmaları Dergisi, 4(1), 17-32.
36. Özdöl Kutlu, S. (2018). Erbaba’dan içi buğday dolu minyatür bir çömlek ve Çatalhöyük kanıtları bağlamında, Neolitik dönemde boğa sembolizmi ve ritüel. Belleten, 82(293), 1-30. https://doi.org/10.37879/belleten.2018.1
37. Özgen, M., & Canpolat, Ö. (2025). Herkesin matemi kendi rengindedir: Yasın kültürel inşası üzerine disiplinlerarası bir inceleme. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 13(46), 270-290. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1718754
38. Özgül, E., & Kılıç, Y. (2024). Eski Anadolu’da leopar-aslan, boğa-geyik bağlamında tanrıçanın zoomorf tasvirleri (MÖ 2. binyılın sonuna kadar). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 53, 170-185. https://doi.org/10.52642/susbed.1405560
39. Özpınar, B. (2023). Kadının ip ve dokuma/örme ile bağlantısının Türk mitolojisine yansıması. Türklük Araştırmaları Dergisi, 2(1-2), 19-33.
40. Selçuk, A. (2005). Kültürlerarası iletişim açısından gündelik iletişim davranışları. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13, 1-17.
41. Soylu, A. (2021). Araştırma deseni ve planlama. E. Dinç & K. Kıroplu (Çev. Ed.), Eğitimde araştırma teknikleri içinde (ss. 173-201). Pegem Akademi.
42. Sullivan, G. (2009). Art practice as research: Inquiry in visual arts (2. bs.). SAGE Publications.
43. Tapan, N. (2022). Akîka’da erkek çocuk için iki, kız çocuk için bir koyun kesilmesini bildiren hadis üzerine inceleme. Nisar, 1, 29-63.
44. Türktaş, M. M. (2016). Denizli yöresinde nazar ve nazarlıkla ilgili inanış ve uygulamalar. M. S. Çelepi (Ed.), Prof. Dr. İsmail Çetişli Hatıra Kitabı içinde (ss. 407–417). Akçağ Yayınları.
45. Ünal, S. (2021). Estetik-sanat-zanaat yaklaşımıyla seramik sanatı üzerine düşünceler. İstanbul Aydın Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(1), 195-224. https://doi.org/10.17932/IAU.IAUSBD.2021.021/iausbd_v13i1007
46. Ünal, S., & Yaşar, T. (2021). Teke yöresi, keçi (teke) figürü ve seramik sanatına yansımaları. Türk Dünyası Araştırmaları, 127(251), 375-394.
47. Ünalan, Ö. (2023). Alanya Yörüklerinde nazara dair inanışlar ve buna bağlı uygulamalar. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 12(1), 137-155.
48. Yayan, G. H., & Gökdemir, M. A. (2018). Mustafa Tunçalp ve Tufan Dağıstanlı seramiklerindeki kuş heykellerinin form, renk ve ek malzeme açısından değerlendirilmesi. The Journal of Academic Social Science Studies, 71, 303-318. https://doi.org/10.9761/JASSS7694
49. Yeşilbaş, E., & Acat Akgül, F. (2020). Artuklu yapıları örnekleminde sanatta kültürel etkileşim. Kadim Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(2), 64-99.
50. Yıldırım, C. (2019). Başlangıca dönen modern: Madoura Atölyesi üretimleri ile Picasso. Fine Arts, 14(3), 200-213. https://doi.org/10.12739/NWSA.2019.14.3.D0238
51. Yılmaz, O. (2010). Sanatın arketipi olarak anne imgesi. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 34(2), 47-59.
52. Zaimoğlu, Ö. (2011). Orta Asya’dan Anadolu’ya Türk sanatında keçi figürü ikonografisi ve Erzurum yöresi dokumalarına yansımaları. Erzurum Erzincan Bayburt Kilimleri Sempozyumu içinde (ss. 109-122).