Meşhur ve Hakiki Ayrımı: İbn Sînâ'da Kategorilerin Bağlamına Dair Bir İnceleme

İbn Sînâ kategorileri mantığın başında konumlandıran yaklaşımı doğru bulmayarak bunların metafizikte ele alınması gerektiğini belirtmekle birlikte eleştirdiği hususları açıklığa kavuşturup kendi yaklaşımını ortaya koymak, mantığa giriş düzeyinde öğrencinin istenen en yüksek verimi alabilmesini sağlamak ve Meşşâî geleneğe uymak maksadıyla kategorilere mantık sanat-ları arasında yer vermiştir. Bununla birlikte kategorilerin mantıktaki ele alı-nış tarzıyla başta metafizik olmak üzere diğer bilimlerdeki ele alınış tarzını birbirinden ayırmış ve bu yaklaşımını da bazı temel kavramlar ve ayrımlar üzerine inşa etmiştir. Kategorilerin alanına giren konuların diğer bilimlerdekinden farklı olarak ele alınışını ifade eden başlıca kavram “meşhur” kavramıdır. Bu anlamda meşhur kavramı bir şeyin derinlemesine araştırılmasını ifade eden hakiki kavramının karşısında (mukabil) yer almaktadır ve bu ayrımın en belirgin ifadesi İbn Sînâ’nın “İlk felsefede (metafizikte) tahkik edildiği üzere ve meş-hur olduğu üzere” (كما تحقق في الفلسفة الأولي وكما هو مشهور) sözüdür. İbn Sînâ’nın da ifade ettiği üzere aslında meşhur ve hakiki ayrımını Aris-toteles ortaya koymuş, kendisi ise bu yaklaşımı geliştirip sistemleştirmiştir. İster halk arasında isterse mantıkta cedel sanatında başvurulan bir kavram olsun, İbn Sinâ bu alanlarda kullanılan meşhur kavramını alarak bir lafzın, bir sıfat veya nispetin kategoriler konusunun sınırları dahilinde ifade ettiği anlamı gösteren bir terim olarak kullanmıştır. Örneğin bire göre ikinin kazandığı anlam meşhur (kategorilerle ilgili) bir anlam iken birin bizatihi varlığı ve anlamı konusu onun hakikatiyle ilgilidir ve metafiziğin alanına girmektedir Meşhur, araz ve betim gibi kavramlarla birlikte incelenir ve farklı karakterdeki insanlara hitap eden beş sanattan biri olup hakiki olanı konu edinen burhanın dışında cedel, safsata, hatabe ve şiirin konusu olabilmektedir. İbn Sînâ’nın özellikle öğrenimi dikkate alarak meşhur ve hakiki ayrımıyla sınırlarını belirlediği kategoriler konusu mantığa yeni başlayan öğrencinin anlatım (hikâye) ve aktarım (nakl) yoluna başvurarak kategorileri birbirinden ayırması ve yüksek cinsleri kuşatabilmesi açısından faydalıdır.