Enver Paşa ve Azerbaycan Türklerinin Karşılıklı Hassasiyetleri Üzerine Bir Değerlendirme

Yıl 2026, Cilt: 8 Sayı: 1 , 15 - 36 , 26.04.2026

Kübra Tatlısu Çağan

https://doi.org/10.53425/madergisi.1776792

https://izlik.org/JA23FF65WS

Öz

Yirminci yüzyılın başlarından itibaren Kafkasya siyasetinde önemli bir yer tutan Enver Paşa, siyasetinin ve askerliğinin yanında bu coğrafyanın edebiyatına da konu olmuştur. Çarlık Rusya döneminde askerlikten özellikle uzak tutulan Azerbaycan Türklerinin teşkilatlanma yetenekleri bu sebeple gelişmemiş, Rus asimilasyon ve emperyalizminin yoğun olduğu bu dönemde Azerbaycan Türkleri Osmanlı Devleti’ni kurtarıcı olarak görmüştür. İttihat ve Terakki Cemiyeti mensubu olduğu ilk zamanlardan itibaren Enver Paşa, kendi ideolojisi olan Türkçülük-Turancılığın da etkisiyle Kafkasya Türkleri ile yakından ilgilenmekteydi. Özellikle Harbiye Nazırı olduğu 1914 yılından Birinci Dünya Savaşı’nın bittiği 1918 yılına kadar Enver Paşa, Kafkasya Türklerine yardım etmeyi ihmal etmemiş ve Kafkas İslam Ordusunu kurarak komutanlıklarına Halil ve Nuri Paşaları geçirmiştir. Bakü, Gence, Esgeran gibi birçok Türk şehrinin Bolşevik ve Ermeni istilasından kurtarılmasını sağlayan Kafkas İslam Ordusu ve komutanları için edebiyat sahnesinin perdesi aralanmıştır. Bilhassa Azerbaycan Türkleri gerek o dönemde gerek yakın tarihte gerekse yıllar sonra güncel hayatta Enver, Nuri ve Halil Paşalara hürmetlerini sunmuş ve sunmaya devam etmektedir. Dramlarda, şiirlerde, ağıtlarda, marşlarda ve daha birçok edebî eserde adı geçen Paşaların güncel hayatta da karşılık bulduğu anma törenleri gibi alanlar mevcuttur. Bu çalışmada, Enver Paşa’nın Kafkasya coğrafyasında bilhassa da Azerbaycan Türkleri tarafından gördüğü hürmet, önce tarihsel kökenine dayanmak suretiyle edebî ve güncel hayat örnekleriyle incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Enver Paşa , Kafkasya , Azerbaycan , Kafkas İslam Ordusu , edebiyat

Etik Beyan

Yazar tarafından bu çalışmanın araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlandığı beyan edilmiştir. Çalışma, içeriği ve yöntemi itibarıyla etik kurul izni gerektirmemektedir.

Destekleyen Kurum

Yazarın beyanına göre; bu araştırmanın desteklenmesi için herhangi bir dış fon veya mali kaynak kullanılmamıştır.

An Evaluation on The Mutual Sensitivity of Enver Pasha and Azerbaijan Turks

https://izlik.org/JA23FF65WS

Öz

Enver Pasha, who had occupied a prominent place in Caucasian politics since the early twentieth century, became a subject of literature in the region, in addition to his political and military work. As a result of being kept away from military service during the Tsarist Russian era, the organizational skills of Azerbaijani Turks did not improve. During the reign of Tsarist Russia when a period of intense Russian assimilation and imperialism, Azerbaijani Turks viewed the Ottoman Empire as a savior. Enver Pasha, who had a Turkist-Turanist view, was interested in the Caucasian Turks since the time he was a member of the Union and Progress Party. Enver Pasha did not neglect to help the Turks of the Caucasus, especially from 1914, when he was the Minister of War, until the end of World War I in 1918. He established the Caucasus Islamic Army and appointed Halil and Nuri Pashas to command the army. The Caucasus Islamic Army was the army that saved many Turkish cities such as Baku, Ganja, Esgeran from the Bolshevik and Armenian invasion. The curtain of the literary scene was opened for the commanders of this army. Especially the Azerbaijani Turks, both at that time, in recent history and years later in daily life, paid and continue to pay their respects to Enver, Nuri and Halil Pashas. Pashas, whose names are mentioned in literary works such as dramas, poems, marches, etc., have become the subject of commemoration ceremonies in daily life. In this study, the respect shown to Enver Pasha by the Azerbaijani Turks was examined with examples from literary and contemporary life, based on its historical roots.

Anahtar Kelimeler

Enver Pasha , Caucasia , Azerbaijan , Caucasus Islamic Army , literature

Etik Beyan

The author declares that this work has been prepared in accordance with research and publication ethics. The study does not require ethics committee approval in terms of its content and methodology.

Destekleyen Kurum

According to the author's statement, no external funding or financial resources were used to support this research.

Kaynakça

• Ahmadov, H. (2017). Cafer Cabbarlı'nın Dramlarında Enver Paşa Karakteri. IV. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Sempozyumu bildiri kitabı (1) içinde, (ss. 403-410). Ömer Halisdemir Üniversitesi Yayınları.
• Ağasiyev, İ. (2024). Almanya’nın Kafkas İslam Ordusu’na Karşı Planlarında “Kafkas Alman Nüfusu” Faktörünü Kullanması (1918). Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 10(2), 595-612.
• Ağır, O. (2019). Dünya Siyasetini Etkileyen Devrimlerin Uluslararası Sonuçları: 1917 Bolşevik Devrimi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(1), 325-341.
• Akarslan Z. (2024). Azerbaycan’da Bağımsızlığa Adanmış Bir Ömür: Fethali Han Hoyski (1875-1920). Gazi Türkiyat, (34), 129-149.
• Altunsoy, Y. (2019). Kafkas İslam Ordusu ve Bakü Zaferi. Karatay Sosyal Araştırmalar Dergisi, (2), 42-91.
• Arslan, M. A. (2021). Qılman İlkin Musayev’in Hatıratları Işığında Kafkas İslam Ordusu. Turkuaz Uluslararası Türk Dünyası Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 2(1), 112-124.
• Aydemir, Ş. S. (1983). Makedonya’dan Orta Asya’ya Enver Paşa I (1860-1908). Remzi Kitabevi.
• Aydemir, Ş. S. (1985). Makedonya’dan Orta Asya’ya Enver Paşa III (1914-1922). Remzi Kitabevi.
• Azerbaycan'dan Enver Paşa jesti: Caddeye adı verildi. (2023, 4 Ekim). Oda TV. https://www.odatv.com/guncel/azerbaycandan-enver-pasa-jesti-caddeye-adi-verildi-120004405
• Bakü'de “Nuri Paşa ve Kafkas İslam Ordusu” sergisi açıldı. (2019, 12 Eylül). TRT Avaz. https://www.trtavaz.com.tr/haber/tur/avrasyadan/bakude-nuri-pasa-ve-kafkas-islam-ordusu-sergisi acildi/5d7a4ebc01a30a22b8e8c349
• Bakü’ye Enver Paşa Heykeli. (2006, 11 Nisan). Milliyet. https://www.milliyet.com.tr/ dunya/ bakuye-enver-pasa-heykeli-152920
• Bardakçı, M. (2018). Enver. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Cemal Paşa. (2006). Hatıralar. A. Kabacalı (Ed.), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Civgin, S. (2023). Enver Paşa ve Askeri Alandaki Reform Faaliyetleri (1914-1918). Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, 5(5), 129-176.
• Çavdar, T. (1991). İttihat ve Terakki. İletişim Yayınları.
• Demirel, M. (2008). Doğu Anadolu’da İdari Yapılanma (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan Sonra). Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 15(37), 247-259.
• Garibov, M. (2015). Kafkas İslam Ordusu'nun Oluşumu ve Bakü'nün Kurtuluşu Yeni Belgeler Tanıklığında. Yeni Türkiye, (75), 409-417.
• Gedikli, Y. (2003). Bekirağa Bölüğünden Türkistana Yaver Muhiddin Beyin Hatıralarında Enver Paşa'nın Son Yılları. Ufuk Ötesi Yayınları.
• Göl, H. (2016). Geçmişten Günümüze Azerbaycan. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 153-170.
• Güvenbaş, M. (2019). Azerbaycan Kolordusunun Millî Güç Unsuru Olmasında Kafkas İslam Ordusunun Rolü. Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi, 17(31), 33-64.
• Keskin, A. (2024). Kafkas İslam Ordusunun Azerbaycan’daki Faaliyetleri. Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi, 21(35), 95-137.
• Kösoğlu, N. (2023). Şehit Enver Paşa. Ötüken Neşriyat.
• Memmedli, M. ve Çelik, M. Y. (2020). Türk ve Rus Kaynaklarına Göre Kafkas İslam Ordusu’nun Kafkasya Harekâtına Yeni Bir Bakış. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 6(11), 403-428.
• Memmedova, İ. (2013). 18. ve 19. Yüzyılların Başlarında Azerbaycan’ın Arazboyu Bölgeleri ve Nüfusu (İrevan, Nahçıvan, Karabağ Hanlıkları Üzere). AVRASYA Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 2(3), 11-22.
• Millî Savunma Bakanlığı Arşiv ve Askerî Tarih Daire Başkanlığı Arşivi (ATASE). (05.11.1335). 110-9-1-10/50-0-135.
• Müznib, Ə. (2006). Seçilmeş Əsərləri (İ. Ağayev, Müəllif). Şərq-Qərb.
• Olgun, S. ve Babaoğlu, R. (2020). Dönemin Kaynaklarına Göre Kutü’l-Amare Zaferi (Toplu Bir Değerlendirme). Tarih Araştırmaları Dergisi, 39(67), 477-502.
• Özdemir, S. (2020). Güney Azerbaycan Meselesi: Tarihi ve Kültürel Boyutu. Tarih ve Günce, (7), 359-386.
• Sâbis, A. İ. (1991). Harp Hatıralarım Birinci Dünya Harbi III, Nehir Yayınları.
• Turlybek, A. (2013). Enver Paşa 1918-1922 [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Ankara Üniversi-tesi.
• Türk, F. (2015). Enver Paşa’nın Naaşının Tacikistan’dan Türkiye’ye Getirilişinin Türk Basınında Yansımaları. Gazi Akademik Bakış, 9(17), 71-89.
• Türkmen, Z. (2018). 100. Yılında Kafkas İslam Ordusu’nu Yeniden Hatırlamak Birinci Dünya Harbi’nde Osmanlı Ordusu’nun Son Savaşı: Gence’den Bakü’ye Zafer Yürüyüşü. Türk Dünyası Araştırmaları, 119(235), 23-48.
• Yakut, K. (1998). Mahmut Şevket Paşa ve Dönemi [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Eskişehir Anadolu Üniversitesi.
• Yamauchi, M. (1995). Hoşnut Olamamış Adam-Enver Paşa Türkiye'den Türkistan'a. Bağlam Yayıncılık.
• Yel, S. (1999). Azerbaycan Cumhuriyeti Devleti’nin Kuruluşunda Türkiye'nin Yardımları İlhak Amacına mı Yönelikti? Atatürk Yolu Dergisi, (24), 563-578.
• Yılmaz, R. (2008). Birinci Dünya Müharibəsinin Başlanğıcında Osmanlı Dövlətinin Qafqaz Siyasəti. M. Rıhtım ve M. Süleymanov (Ed.), Azərbaycan Xalq Cümhuriyyeəti və Qafqaz İslam Ordusu içinde (ss. 38-47). Qafqaz Universiteti Qafqaz Araşdırmaları İnstitutu Nəşriyyatı.
• Kaymaz, İ. Ş. (2020). İttihat ve Terakki Cemiyeti/Fırkası. Atatürk Ansiklopedisi. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/ittihat-ve-terakki-cemiyeti-firkasi/
• Rehimov, R. (2023, 8 Kasım). Azerbaycan’ın Karabağ’daki zaferinin üzerinden üç yıl geçti. AA (Anadolu Ajansı). https://www.aa.com.tr/tr/dunya/azerbaycanin-karabagdaki-zaferinin-uzerinden-uc-yil-gecti/3047088
• TDPV ve TADİV’den Kafkas İslam Ordusu ve Enver Paşa anma toplantısı. (2024, 13 Eylül). En Son Haber. https://www.ensonhaber.com/yasam/tdpv-ve-tadivden-kafkas-islam-ordusu-ve-enver-pasa-anma-toplantisi