Cumhuriyet ve Osmanlı Mirası: Reddediş mi, Seçici Süreklilik mi?

Yıl 2026, Cilt: 8 Sayı: 1 , 63 - 84 , 26.04.2026

İkbal Vurucu

https://doi.org/10.53425/madergisi.1903801

https://izlik.org/JA27CH72LT

Öz

“Cumhuriyet’in Osmanlı geçmişini bütünüyle reddettiği” önermesi, Türk modernleşmesi literatüründe uzun süre hâkimiyetini koruyan temel bir varsayım olmuştur. Ancak Erken Cumhuriyet Dönemi uygulamaları ve tarih yazımı süreçleri yakından incelendiğinde, bu varsayımın meseleyi tek boyutlu ele alan indirgemeci bir yaklaşım içerdiği düşünülebilir. Bu çalışma, söz konusu iddiayı eleştirel bir süzgeçten geçirerek Erken Cumhuriyet Dönemi tarih perspektifinin Osmanlı mirasını mutlak bir dışlamadan ziyade stratejik bir yeniden anlamlandırma ve seçici bir süreklilik ekseninde ele aldığını savunmaktadır. Araştırma kapsamında Türk Tarih Tezi (TTT) ve Türk Tarihinin Ana Hatları (TTAH) projesi gibi kurumsal girişimlerin, Batı merkezli oryantalist anlatılara karşı geliştirilen reaksiyoner ve kurucu bir tarih yazımı hamlesi niteliği taşıdığı tespit edilmiştir. Çalışmada, İsmail Hakkı Uzunçarşılı gibi figürlerin öncülüğünde yürütülen birincil kaynak odaklı araştırmaların, Osmanlı geçmişini yeni millî kimlik anlatısına eklemleme işlevi gördüğü analiz edilmektedir. Netice itibarıyla makale, Cumhuriyet’in Osmanlı mirasıyla kurduğu ilişkinin ideolojik düzeyde bir mesafe koyma, kurumsal ve bilimsel düzeyde ise pragmatik bir adaptasyon ve süreklilik içeren çok katmanlı bir süreç olduğunu göstermeyi amaçlamaktadır. Çalışma, temel nitel araştırma yaklaşımlarından tarihî araştırma deseni ile yapılandırılmıştır. Veriler, birinci ve ikinci el kaynaklar üzerinden doküman incelemesi tekniğiyle toplanmış; metinlerin bağlamını ve anlam katmanlarını çözümlemeyi hedefleyen hermenötik yaklaşım rehberliğinde betimsel analize tabi tutulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı-Türk Modernleşmesi , Cumhuriyet Modernleşmesi , Türk Tarih Tezi , İsmail Hakkı Uzunçarşılı , Süreklilik ve Kopuş

The Republic and the Ottoman Legacy: Rejection or Selective Continuity?

https://izlik.org/JA27CH72LT

Öz

The proposition that “the Republic completely rejected its own Ottoman past” has been a fundamental assumption that long dominated the literature on Turkish modernization. However, when the practices and historiographical processes of the early Republican period are closely examined, it could be argued that this assumption represents a reductionist approach that addresses the issue from a one-dimensional perspective. This study critically examines this claim, arguing that the historical perspective of the early Republican period treated the Ottoman legacy not through absolute exclusion, but through strategic reinterpretation and selective continuity. The research demonstrates that institutional initiatives such as the Turkish History Thesis (TTT) and the Main Outlines of Turkish History (TTAH) project represent a reactionary and foundational historiographical move against Eurocentric Orientalist narratives. The study analyzes that primary source-focused research, spearheaded by figures such as İsmail Hakkı Uzunçarşılı, served to integrate the Ottoman past into the new national identity narrative. Ultimately, the article aims to demonstrate that the Republic’s relationship with the Ottoman legacy was a multi-layered process involving ideological distancing alongside pragmatic adaptation and continuity at the institutional and scientific levels. Methodologically, the study adopts a historical research design, a fundamental qualitative approach. Data were collected through the document analysis of primary and secondary sources and subjected to descriptive analysis guided by a hermeneutic approach, aiming to decipher the historical context and nuanced layers of meaning within the texts.

Anahtar Kelimeler

Ottoman-Turkish Modernization , Republican Modernization , the Turkish History Thesis , İsmail Hakkı Uzunçarşılı , Continuity and Rupture

Kaynakça

• Acun, F. (1999). Osmanlı’dan Türkiye Cumhuriyeti’ne değişme ve süreklilik. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 16, 155-167. https://izlik.org/JA92CB59JH
• Ahmad, F. (2012). Modern Türkiye’nin oluşumu. Kaynak Yayınları.
• Akman, Ş. T. (2011). Türk tarih tezi bağlamında Erken Cumhuriyet Dönemi resmî tarih yazımının ideolojik ve politik karakteri. Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi, 1 (1), 80-109. https://izlik.org/JA42UN67WZ
• Akçura, Y. (2011). Tarih yazmak ve tarih okutmak usullerine dair. A. Şimşek ve A. Satan (Yay. Haz.), Milli Tarihin İnşası içinde (ss.151-195). Tarihçi Kitabevi.
• Akıncı, A. ve Yavuzyılmaz, O. (2018). Milli kimlik inşasında resmi tarih yazımının rolü. Turkish Studies, 13 (30), 15-24. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.14337
• Akpınar, T. (1991). Atatürk’ün tarih anlayışı [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• Aktaş, N. ve Halaçoğlu, Y. (1992). Başbakanlık Osmanlı Arşivi. TDV İslâm Ansiklopedisi, 5, 122-126.
• Alaslan, F. ve Şimşek, A. (2013). Bibliyografya: Tarihyazımı, metodolojisi ve felsefesiyle ilgili Türkçe eserler bibliyografyası. Turkish History Education Journal, 2 (2), 129-191. https://doi.org/10.17497/tuhed.00405
• Arslan, B. (2016). II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e iki devrim iki süreç: Tarihsel, ideolojik ve olgusal bir karşılaştırma. Islık Yayınları.
• Aslan, E. (2012). History teaching in Ataturk’s era I: The period prior to the “Turkish history thesis” (1923-1931). Education and Science, 37 (164), 331-346. https://doi.org/10. 15390/ES.2012.1046
• Aslan, S. ve Alkış, M. (2015). Osmanlı’dan Cumhuriyete geçişte Türkiye’nin modernleşme süreci: Laikleşme ve ulusal kimlik inşası. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 6 (1), 18-33. https://izlik.org/JA73DA86HF
• Babaoğlu, R. (2024). Türkiye’de tarihçiliğin 100 yılı: Siyasal ve sosyolojik eğilimler üzerine kronolojik bir muhasebe. Tarihyazımı, 6 (2), 68-93. https://izlik.org/JA59SF44WZ
• Baykal, B. S. (1973). Atatürk ve tarih. BELLETEN, 35 (140), 531-540. https://doi.org /10.37879/belleten.1971.140-531
• Baykal, C. (2024). Birinci Türk Tarih Kongresi’nde (2-11 Temmuz 1932) yaşanan tartışmaların Türk tarih tezi ve ulus devlet inşa süreci çerçevesinde analizi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• Barkan, Ö. L. (1980). Türkiye’de toprak meselesi-toplu eserleri 1. Gözlem Yayınları.
• Behar, B. E. (1992). İktidar ve tarih, Türkiye’de resmi tarih tezinin oluşumu (1929-1937). Alfa Yayınları.
• Binark, İ. (1981). Bizde devlet arşivi konusu, kısa tarihçesi ve günümüzdeki gelişmeler. TKDB, 30 (2), 57-66.
• Çağlar, G. (1999). Atatürk ve tarih reformu. Erdem, 11 (33), 715-720. https://izlik.org/JA96UA89JF
• Çapa, M. (2004). Türkiye’de 1930 öncesi tarih öğretimi. Toplumsal Tarih Dergisi, (129), 80-87.
• Çalen, M. K. (2021). Tarih ve kimlik: Türklük-Müslümanlık-Osmanlılık. Ötüken Neşriyat.
• Davutoğlu, A. (2013). Stratejik derinlik: Türkiye’nin uluslararası konumu. Küre Yayınları.
• Engin, V. (2022). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e tarihi devamlılık. Yeditepe Yayınevi.
• Esmen, C. T. (2022). Cumhuriyet Döneminde eski Türk tarihçiliği. Milliyetçilik Araştırmaları Dergisi, 4 (1), 113-141. https://doi.org/10.53425/madergisi.1086552
• Eyice, S. (1968). Atatürk’ün büyük bir tarih yazdırma teşebbüsü: Türk tarihinin ana hatları. BELLETEN, 32 (128), 509-526. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1195299
• Faroqhi, S. (2014). Osmanlı kültürü ve gündelik yaşam ortaçağdan yirminci yüzyıla (E. Kılıç, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Gözler, K. (2023). Türk anayasa hukukuna giriş. Ekin Kitabevi.
• Guida, M. (2024). The myth of the empire in Turkish conservatism and Islamism. Afriche e Orienti, (2), 51-69. https://doi.org/10.23810/AEOXXVII202423
• Heper, M. (2018). Türkiye’de devlet geleneği. Doğu-Batı Yayınları.
• İnalcık, H. (2022). Osmanlı İmparatorluğu klasik çağ 1300-1600 (R. Sezer, Çev.). Kronik Kitap.
• İnan, A. (2021). Atatürk hakkında hatıralar ve belgeler. İş Bankası Yayınları.
• Karal, E. Z. (1965). Atatürk ve tarih. Türk Dili (Atatürk 1881-1938), (170), 97-105.
• Kılıç, L. A. (2024). Dünden bugüne defteroloji: Osmanlı tarihi araştırmalarında tahrir defteri çalışmalarında metodolojik arayışlar. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, (22), 38-79. https://doi.org/10.21021/osmed.1440529
• Kia, M. (2013). Osmanlı İmparatorluğu’nda gündelik hayat. Pozitif Yayınları.
• Köken, N. (2002). Cumhuriyet Dönemi tarih anlayışları ve tarih eğitimi (1923-1960) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
• Kul, E. (2021). İsmail Hakkı Uzunçarşılı (1888-1977). https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/754/%C4%B0smail_Hakk%C4%B1_Uzun%C3%A7ar%C5%9F%C4%B1l%C4%B1_(1888-1977)
• Mardin, Ş. (1973). Center-periphery relations: a key to Turkish politics? Daedalus, 102 (1), 169-190.
• Metin, C. (2011). Dünden bugüne Türk Tarih Kurumu. Türk Yurdu, 31-63 (286-647), 65-77.
• Nakiboğlu, A. ve Işık, S. (2021). Ömer Lutfi Barkan in Turkish history of economics: His philosophy and methodology. K. Khoich, A. E. Alper ve A. A. Eren (Ed.), Perspectives on Modern Economy içinde (ss. 559-574). Ijopec Publication.
• Oğuzoğlu, Y. (2016). Halil İnalcık’ın Bursa araştırmaları ve tarih yöntemi. OTAM, (40), 45-61. https://izlik.org/JA83SE58XB
• Özbey, Ö. (2023). Make Turkey great again! Neo-Ottomanism: Was it really anti-west? [Yayınlanmamış bitirme tezi). Middle East Technical University.
• Şimşek, A. (2025). Türk tarih tezi: Erken Cumhuriyet Dönemi resmî tarih politikası. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/turk-tarih-tezi
• Türk Tarih Kurumu Nizamnamesi. (1940). BELLETEN, 4 (14-15), 297-298. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1416847
• Türk tarihinin ana hatları. (2023). Kaynak Yayınları.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1937). Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1941). Osmanlı devleti teşkilâtına medhal. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1943). Kapukulu ocakları. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1945). Saray teşkilâtı. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1948). Merkez ve bahriye teşkilâtı. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1965). İlmiye teşkilâtı. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Uzunçarşılı, İ. H. (2011). Türk tarihi yazılırken Atatürk’ün alaka ve görüşlerine dair hatıralar. A. Şimşek ve A. Satan (Yay. Haz.), Milli tarihin inşası içinde (ss. 197-203). Tarihçi Kitabevi.
• Vurucu, İ. (2023). Türkiye’de tarih savaşları: Tarih, kimlik, ideoloji. Kırmızılar.
• Yaycıoğlu, A. (2023). İmparatorluk ve cumhuriyet: Devamlılık ve kopuşun ötesine yönelik bir deneme. T. Bora (Ed.), Siyasi Düşüncelerin Bir Muhasebesi içinde (ss. 1-39). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Yıldırım, T. (2017). Türkiye’de tarih öğretiminde pozitivist etki: Tarih ders kitapları üzerine bir değerlendirme (1930-1938). International Online Journal of Educational Sciences, 10 (1), 211-227. https://doi.org/10.15345/iojes.2018.01.016
• Yılmaz, A. N. ve Zeren, D. B. (2025). Türk ulusal kimliği ve Cumhuriyet Dönemindeki milli kimlik inşası. Türk Dünyası Araştırmaları, 137 (272), 227-262. https://doi.org/ 10.55773/tda.1524800
• Yılmaz, A. (2017). Pozitivist tarih anlayışı ve Osmanlı aydını üzerinde etkisi. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi (KOUSBAD), Güz (6), 61-90.
• Yücel, Y. (1984). Türk Tarih Kurumu ilk bilim kurulu açış konuşması. BELLETEN, 48 (191-192), 375-380. https://doi.org/10.37879/belleten.1984.375