ÇARPANA DOKUMACILIĞINDA FARKLI GEOMETRİK ŞEKİLLERDE KART KULLANIMININ DESEN VE DOKUMA ÜZERİNDEKİ ETKİSİ
Öz
Türk dokuma kültüründe önemli bir yere sahip olan çarpana dokumacılığı, binlerce yıllık teknolojik durağanlığına rağmen sınırsız bir desen ve yapısal form potansiyeli barındırmaktadır. Bu çalışmada, çarpana dokumacılığında kullanılan kartların geometrik formunun ve delik sayısının, dokuma yapısı (en, boy, kalınlık) ve desen karakteristiği üzerindeki etkileri incelenmiştir. Araştırma kapsamında; dikdörtgen (2 delikli), üçgen (3 delikli), kare (4 delikli), beşgen (5 delikli), dikdörtgen ve altıgen (6 delikli) ve sekizgen (8 delikli) olmak üzere toplam yedi farklı tip kart kullanılmıştır. Belirlenen standart "üçgen" ve "kare" motifleri üzerinden yapılan deneysel dokumalar sonucunda; kartlardaki delik sayısı arttıkça dokumanın kalınlık, dayanıklılık ve boyutsal değerlerinin doğru orantılı olarak arttığı saptanmıştır. Özellikle sekizgen (8 delikli) kartların en yüksek kalınlık (0,5 cm) ve en sıkı örgü yapısını sunduğu, kare (4 delikli) kartların ise motif netliği ve en/boy oranı açısından en dengeli sonucu verdiği gözlemlenmiştir. Ayrıca, aynı delik sayısına sahip olsalar dahi kartın geometrik formunun (örneğin dikdörtgen vs. altıgen) motifin görsel algısını ve dokuma yüzeyindeki dengesini doğrudan değiştirdiği tespit edilmiştir Desenin planlanma ve uygulama alanında kart delik sayısı ve yapısının desenin formu, fiziksel ve görsel özellikleri, yüzey hacmi üzerinde belirleyici bir faktör olduğu; tasarımcı ve uygulayıcıların, desenin kullanım amacına en uygun kart yapılarını seçerken özellikle ritmik desen ihtiyacı olan dokumalarda az delikli kartların standart dört delikli kare kartların aksine, altıgen, sekizgen veya daha fazla delikli kartların kullanımı, daha ağır dokumaların üretilmesine olanak tanımaktadır. Fazla delik sayısı, her bir karta daha fazla iplik takılması anlamına gelmekte ve bu durum dokumanın sıklığını, desenin detay seviyesini ve nihai ürünün mukavemetini doğrudan etkilemektedir. Elde edilen bulgular çarpana dokumada kullanılacak kart seçiminin nelere göre olması gerektiği konusunda yol gösterici olacaktır.
Anahtar Kelimeler
Dar Dokuma, Çözgü Yüzlü Dokuma, Çarpana Dokuma, Çarpana Kartları, Motif
Kaynakça
- Akpınarlı, H. F. vd. (2012). Şanlıurfa el sanatları ve sözlü kültür malzemeleri. Şanlıurfa: ŞURKAV Yayınları.
- Collingwood, P. (2015). The techniques of tablet weaving. Brattleboro: Echo Point Books & Media. (Original work published 1982)
- Götze, A. (1908). Brettchenweberei im Altertum. Zeitschrift für Ethnologie, 40(4), 481-500.
- Knudsen, L. (2010). 23 tiny weaving tablets, rectangular weaving tablets. North European Symposium for Archaeological Textiles X (NESAT X), (eds.: E. Andersson Strand), 110–114, Oxford: Oxbow Books.
- Kosswig, L. (1970). Çarpanacılık ve İstanbul Topkapı Sarayı Müzesi’nde bulunan çarpana dokumaları. Türk Etnografya Dergisi, 62, 83–110.
- McLean, A. vd. (2017). Introduction: Weaving codes, coding weaves. TEXTILE, 15(2), 118–123.
- Penna-Haverinen, S. (2010). Patterned tablet-woven band – In search of the 11th century textile professional. North European Symposium for Archaeological Textiles X (NESAT X), (eds.: E. Andersson Strand vd.), 189–194, Oxford: Oxbow Books.
- Pritchard, F. (2015). Evidence of tablet weaving from Viking-age Dublin. Crafting Textiles: Tablet Weaving, Sprang, Lace and Other Techniques from the Bronze Age to the Early 17th Century, (ed.: F. Pritchard), 37–52, Oxford: Oxbow Books.
- Sarıoğlu, H. vd. (2005). Dokuma-I: Çarpanalı dokumalar. İstanbul: YA-PA Yayınları.
- Strand, E. A. (2009). Experimental textile archaeology. North European Symposium for Archaeological Textiles X, (eds.: E. Andersson Strand), Ancient Textiles Series, Vol. 5, 1–3, Oxford: Oxbow Books.
