KÜRT ATASÖZLERİNDE YAS: KÜLTÜREL ÇERÇEVELER VE TEMATİK BİR ANALİZ

This study examines how mourning (şîn) is represented in Kurdish (Kurmanji) proverbs and through which cultural frameworks the experience of death and loss is constructed. Products of oral culture are not merely expressions of emotion; they are also ready-made discursive templates that regulate social communication, are mobilized in moments of crisis, and rapidly stabilize meaning. Accordingly, the article approaches proverbs as a cultural communication repertoire that renders the individual experience of grief socially recognizable, shareable, and manageable, and it discusses proverbs’ dual capacity both to “voice emotion” and to “direct emotion.” The dataset was compiled through document analysis from grief/death/loss-themed proverbs selected from Mehmet Oncu’s four-volume collection and the compilation by Celîl and Celîl. The material was analyzed using thematic analysis, combining descriptive and interpretive layers of coding. The findings show that the proverbs cluster around six main themes: (1) the irreversibility of loss and death, (2) the weight and burden of grief, (3) the acceptance of reality, (4) the joint carrying of individual and communal mourning, (5) the shock and untimeliness of death, and (6) the continuity of life. The results indicate that Kurdish proverbs do more than articulate emotion: they function to delimit pain, encourage acceptance, activate solidarity within the community, and frame time as a transformative resource. Moreover, by producing a normative framework that answers the questions “what is said” and “how one should act” in the face of loss, proverbs shape the social circulation of mourning and transform individual sorrow into a socially recognized narrative form. In this respect, the study makes visible the cultural “framing” of grief and the formation of an “emotional regime,” concretizing the relationship between ritual, memory, and discourse through proverb examples.

Bu çalışma, Kürtçe (Kurmancî) atasözlerinde yasın (şîn) nasıl temsil edildiğini ve ölüm/kayıp deneyiminin hangi kültürel anlam çerçeveleri içinde kurulduğunu incelemektedir. Sözlü kültür ürünleri, yalnızca duygu ifadeleri değil; aynı zamanda toplumsal iletişimi düzenleyen, kriz anlarında başvurulan ve anlamı hızla sabitleyen hazır söylem kalıplarıdır. Bu nedenle araştırma, atasözlerini yasın bireysel yaşantısını toplumsal olarak tanınır, paylaşılabilir ve yönetilebilir kılan bir kültürel iletişim repertuvarı olarak ele alır; atasözlerinin hem “duyguyu dile getirme” hem de “duyguyu yönlendirme” kapasitesini birlikte tartışır. Veri seti, doküman analiziyle Mehmet Oncu’nun dört ciltlik derlemesi ile Celîl ve Celîl’in derlemesinden seçilen yas/ölüm/kayıp temalı atasözlerinden oluşturulmuştur. Veriler tematik analizle çözümlenmiş; betimleyici ve yorumlayıcı kodlama katmanları birlikte kullanılmıştır. Analiz, atasözlerinin altı ana tema etrafında toplandığını göstermiştir: (1) kaybın ve ölümün geri dönüşümsüzlüğü, (2) yasın ağırlığı ve yükü, (3) gerçeğin kabulü, (4) bireysel ve toplumsal yasın birlikte taşınması, (5) ölümün şoku ve zamansızlığı, (6) yaşamın devamlılığı. Bulgular, Kürt atasözlerinin duyguyu dile getirmenin ötesinde, acıyı sınırlama, kabullenmeyi teşvik etme, topluluk içinde dayanışmayı harekete geçirme ve zamanı dönüştürücü bir kaynak olarak kurma işlevleri üstlendiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca atasözlerinin, kayıp karşısında “ne söylenir” ve “nasıl davranılır” sorularına yanıt veren normatif bir çerçeve üreterek yasın toplumsal dolaşımını biçimlendirdiği; böylece bireysel kederi toplumsal olarak tanınan bir anlatı formuna dönüştürdüğü görülmektedir. Bu yönüyle çalışma, yasın kültürel olarak “çerçevelenmesi” ve “duygu rejimi”nin kurulması süreçlerini görünür kılar; ritüel, bellek ve söylem ilişkisini atasözü örnekleri üzerinden somutlaştırır.