OĞUZNȂMELERDE ORUN VE ÜLÜŞ PAYLAŞIMI

Oghuznamas are the works of wise men with white beard describing the historical, religious and socio-cultural backgrounds of the Oghuz tribes. These epics, which are perceived as a core in the mythological period, reflect the characteristics of the periods in which they were both oral and written. Events by Oguz Khan and his Alps bear the traces pre-Islam and post-Islam.

This study is about the distribution of orun (place) and share (ülüş) included in the Oguznamas using the Document (Content) Analysis method. The knowledge has been provided about the origin and meaning of the words Orun and Ülüş. Aforementioned words in Turkish states and communities were also traced. It was understood that in the most general sense, Orun expressed the "place", but also had the meanings of "rank and position. The Researchers who studied on the subject of orun stated that the division made by legendary or historical rulers became a law. While Ülüş is defined as “share and lot, it is observed in the Turkish states that the ülüş was given according to the orun.

It is obvious that in Oghuznama, defined as the great epic or circular epic, there is position and share without mentioning the name of orun.  It was understood that orun and orunnama were used in the Şecere-i Terâkime, Andalip Oghuznama and Dânâ Ata Oghuznama.. The concept of ülüş was appointed by the Vizier Irkıl Hodja during the period of Kun Khan in the Oghuznama of Residuddin.   Onguns were also created by him in this period. The first division was made by Prophet  Noah in the Reşideddin Oghuznama in which the effect of Islam could be seen. Thus, the legendary or historical ruler is replaced by a prophet.

In the works of the Mongolian circle written under the influence of Oguznamas, sharing and position were seen, but both words were not recorded. Ülüş  is divided according to the orun among the Turks. The distribution of orun and ülüş changed in the course of time according to the status.

Oğuznâmeler, Oğuz boylarının tarihi, dini, sosyo-kültürel alt yapılarını anlatan ak sakallı bilgelerin eserleridir. Mitolojik devirde bir çekirdek olarak algılan bu destanlar, hem sözlü hem de yazıya geçirildiği dönemlerin özelliklerini yansıtırlar. Oğuz Kağan ve alplerinin etrafında teşekkül eden hâdiseler İslâmiyet öncesi ve sonrası izler taşırlar.

Bu çalışma, Doküman (İçerik) Analiz metodu kullanılarak Oğuznâmelerdeki orun ve ülüş paylaşımı üzerinedir. Orun ve ülüş kelimelerinin kökeni ve anlamı hakkında bilgi verilmiştir. Ayrıca, Türk devletleri ve topluluklarında mezkûr sözcüklerin izleri sürülmüştür. Orunun en genel manasıyla “yer” ifade ettiği aynı zamanda “rütbe ve mevki” anlamlarının da olduğu anlaşılmıştır. Orun mevzusu üzerine çalışan araştırıcılar, efsanevi ya da tarihi hükümdarlar tarafından yapılan taksimin kanunlaştığını ifade etmişlerdir. Ülüş, “pay ve hisse” şeklinde tanımlanırken Türk devletlerinde oruna göre ülüşün verildiği görülür.

Ulu epope ya da dairevi destan biçiminde tanımlanan Oğuznâmelerde, orun adı zikredilmeden mevkinin ve paylaşımın olduğu aşikârdır. Şecere-i Terâkime, Andalıp Oğuznâmesi ve Dânâ Ata Oğuznâmesi’nde ise orun ve orunnâmenin kullanıldığı anlaşılmıştır. Ülüş kavramı, Reşideddin Oğuznâmesi’nde Kün Han zamanında Vezir Irqıl Hoca tarafından tayin edilir. Ongunlar da bu devirde onun tarafından oluşturulur. İslâmiyet’in etkisinin görüldüğü Reşideddin Oğuznamesi’nde ilk taksimi Nuh Peygamber yapar. Dolayısıyla efsanevi ya da tarihi hükümdar yerini bir peygambere bırakır.

Oğuznâmelerin etkisinde yazılan Moğol dairesi eserlerinde paylaşım ve mevki görülmüştür ancak her iki sözcük de kaydedilmemiştir. Türklerde oruna göre ülüş taksimi yapılmaktadır. Orun ve ülüş paylaşımı zamanla statüye göre değişiklik görülür.