DOĞU KARADENİZ BÖLGESİ DOKUMALARINDA KOMPOZİSYON DÜZENLEMESİ
Öz
El sanatlarında kullanılan motifler çeşitli biçim, form ve düzenlemelerle bir kompozisyon oluşturacak şekilde yüzeyleri süslemektedir. Bu uygulamaların halı, düz dokuma (kilim, cicim, zili) ve kumaş dokumalarda da geçmişten bugüne sürekli bir gelişim içerisinde varlığını sürdürdüğü görülmektedir. Halı, düz dokuma ve kumaş dokumalarda çeşitli motifler kullanılarak, belli kurallar dâhilinde bu ürünlerin yüzeyinde belli şemalar düzenlenmekte ve en küçük birim olan motifle oluşan bütüne “kompozisyon” adı verilmektedir. Yüzyılların getirdiği bilgi birikimi ve tecrübeye dayanarak, el sanatlarında kullanılan motiflerde meydana gelen üsluplaşmayla oluşan ve bu motiflerle düzenlenen kompozisyonlarda zengin bir çeşitlilik meydana gelmiştir.
Bu çalışmada Doğu Karadeniz Bölgesi dokumalarında tespit edilen kompozisyon düzenlemeleri ele alınmış ve geçmiş dönemlerdeki kompozisyonlarla bölge dokumalarındaki kompozisyonların benzerlikleri incelenerek karşılaştırma yapılmıştır. Çalışma yöntemi olarak bölgeye gidilerek dokumaların tespiti yapılıp fotoğrafla belgelenmiş, kaynak kişilerle yüz yüze görüşmeler yapılmış, bilgiler alınmıştır. Doğu Karadeniz Bölgesi’nde yapılan alan araştırması sonucunda elde edilen dokumalara dayanarak, madalyonlu (göbekli), motiflerin diyagonal yerleştiği (sonsuzluk prensibi), mihraplı, zeminin yatay veya dikey bantlara ayrılması, simetrik, tasvirli (nesneli) ve yazı motifli kompozisyon düzenlemelerinin kullanıldığı sonucuna varılmıştır.
Anahtar Kelimeler
Doğu Karadeniz Bölgesi, dokuma, kompozisyon, kompozisyon çeşitleri, kompozisyon şeması
Kaynakça
- Aksoy, Elif, “Palu Kadınlar Derneğinde Dokunan Halılar”, Fırat Üniversitesi Harput Uygulama ve Araştırma Merkezi Uluslararası Palu Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Elâzığ 2018, 193-204.
- Aslanapa, Oktay, Durul, Yusuf, Selçuklu Halıları, Ak Yayınları, İstanbul 1973.
- Aslanapa, Oktay, Türk Sanatı El Kitabı, İnkılap Kitabevi, İstanbul 1993.
- Aslanapa, Oktay, “Türk Halı Sanatı”, Düğümün Son Halkası; Osmanlı Saray Halıları, (2. Baskı), Milli Saraylar Daire Başkanlığı, Yayın No: 38, Mas Matbaacılık, İstanbul ---, 10.
- Aytaç Ahmet, Aksoy, Aslı, Yabancı Ressamların Tablolarında Tasvirlenen (15-20 yy.) Türk Halıları, Anka Basım Yayın Ltd. Şti., Konya 2006.
- Aytaç, Ahmet, “Geçmişten Günümüze Yazı İşlenmiş Türk Halılarına Dair”, Akdeniz Sanat Dergisi, 5 (9), Akdeniz Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi, Antalya 2012, 22-32.
- Baydemir, Esen, “Türk Halı Sanatında Kullanılan Okunabilen Yazılar”, Çukurova Üniversitesi II. Uluslararası Sanat Araştırmaları Sempozyumu, (11-14 Nisan 2018), Adana 2018, 113-119.
- Bayraktaroğlu, Suzan, “Halı Sanatı”, Anadolu Selçukluları ve Beylikler Dönemi Uygarlığı II, (2. Baskı), T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2015, 553-563.
- Demiral, Bayram, Isparta Müzesi Envanterlerine Kayıtlı Düz Dokuma Çuvallar, Süleyman Demirel Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Geleneksel Türk El Sanatları Anasanat Dalı, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Isparta 2014.
- Deniz, Bekir, Türk Dünyasında Halı ve Düz Dokuma Yaygıları, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara 2000.
