AMERİKAN YARDIMI VE KARŞIT SÖYLEMLER: 1950’Lİ YILLARDA TÜRKİYE-ABD İLİŞKİLERİ VE SOVYETLER BİRLİĞİ’NİN KARŞIT POLİTİKASI

Öz

II. Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan iki kutuplu uluslararası sistem, Türkiye’nin dış politika yönelimlerinde belirgin bir dönüşüme yol açtı. Meydana gelen değişim, ülkenin güvenlik ve ekonomik çıkarlarını dış yardım yoluyla sağlamaya yönelmesinin başlangıcını teşkil eden bir süreci kapsamaktadır. Bu dönemde ABD ile tesis edilen ilişkiler, büyük ölçüde askerî ve ekonomik yardımlar çerçevesinde şekillendi. Söz konusu yardımlar Türkiye-ABD ilişkilerinin temel belirleyici unsurlarından biri hâline geldi. Amerikan yardımları, Türk resmî söyleminde stratejik ortaklık ve karşılıklı güven temelinde değerlendirilirken; Amerikan tarafında bu süreç güvenlik kaygılarıyla birlikte ekonomik gerçekçilik ve denetim anlayışı çerçevesinde ele alındı. Buna karşılık Sovyetler Birliği cephesinde, Amerikan yardımları Türkiye üzerinde siyasî, askerî ve ekonomik nüfuz kurma çabasının bir aracı olarak değerlendirildi. Bu çalışmada, 1950’li yıllarda Türkiye’ye yönelik Amerikan yardımlarının, bu iki ülkenin ilişkilerindeki stratejik ortaklık algısını ortaya koymanın yanı sıra, Sovyetler Birliği’nin karşıt söylem ve politikasını yansıtan değerlendirmeler, arşiv belgeleri ışığında ele alınmaktadır. Söz konusu yardımların Türkiye-ABD ilişkilerinde yalnızca maddi bir destek unsuru olmadığı, aynı zamanda Soğuk Savaş’ın ideolojik ve söylemsel mücadelesinin önemli bir parçası olduğu ortaya konmaya çalışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Abd
• Türkiye
• Sovyetler Birliği
• yardımlar
• karşıt söylem.

AMERICAN AID AND COUNTER-DISCOURSES: TURKIYE-U.S. RELATIONS AND THE COUNTER-POLICIES OF THE SOVIET UNION IN THE 1950S

Öz

The bipolar international system that emerged after World War II led to a significant transformation in Turkiye's foreign policy orientation. This change encompassed a process that marked the beginning of the country's shift towards strengthening its security and economic interests through foreign aid. Relations with the U.S. during this period were largely shaped by military and economic aid. This aid became one of the fundamental determinants of Turkiye-U.S. relations. While American aid was viewed in Turkish official discourse as a strategic partnership and based on mutual trust, the American side approached this process within the framework of economic realism and control, along with security concerns. Conversely, from the Soviet Union's perspective, American aid was seen as a tool for establishing political, military, and economic influence over Turkiye. This study examines American aid to Turkiye in the 1950s, not only to reveal the perception of strategic partnership between the two countries but also to analyze assessments reflecting the Soviet Union’s counter-discourses and policies in light of archival documents. It is argued that this aid was not merely a material support in Turkiye-U.S. relations but also constituted a significant component of the ideological and discursive struggle of the Cold War.

Anahtar Kelimeler

• United States
• Turkiye
• Soviet Union
• aid
• counter-discourse

Kaynakça

1. Arşivler T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
2. Başbakanlık Özel Kalem Müdürlüğü, 30.1.0.0-60.373.3, 30.1.0.0-61.376.17, 30.1.0.0-68.430.8, 30.1.0.0-103.645.5.
3. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi (DBTDA)
4. Batı, ABD, 54-1292-8655-42, 54-42814-193125-28, 54-42814-193125-31, 54-42814-193128-46, 54-42815-193113-3.
5. Ülkeler, ABD, 502-23642-102999-1, 502-23642-102999-5, 502-23837-104189-4, 502-23837-104211-1, 502-24148-105874-1, 502-24369-106613-1, 502-88029-320742-37.
6. Ülkeler, SSCB, 571-34936-138078-29, 571-35745-141118-70, 571-35796-141084-3, 571-35874-141653-18, 571-35874-141655-29, 571-35874-141656-10, 571-35874-141658-14, 571-35874-141659-14, 571-35874-141659-16, 571-35874-141659-19, 571-35874-141659-46, 571-35910-141721-76, 571-35922-141776-17, 571-35944-141366-48, 571-35950-141837-66.
7. Resmî Yayınlar TBMM Zabıt Ceridesi (1952). C. 11, Birleşim 15. TBMM Basımevi.
8. Telif Eserler Aktaş, M. (2016). Türk-Sovyet ilişkilerinde Amerika faktörü. Şema Yayınları.

9. Armaoğlu, F. (2023). Türk dış politikası tarihi. Kronik Yayınları.
10. Atay, F. R. (1965). Amerikan emperyalizmi. Komünizme ve komünistlere karşı Türk basını dergisi, Fasikül 1, Ayyıldız Matbaası.
11. Bostanoğlu, B. (1999). Türkiye-ABD ilişkilerinin politikası: kuram ve siyasa. İmge Yayınları.
12. Chigago Daily Tribune. (1955, 9 September).
13. Erhan, Ç. (2004). 1945-1960 ABD ve NATO’yla ilişkiler. B. Oran (Eds). Türk dış politikası: Kurtuluş Savaşından bugüne olgular, belgeler, yorumlar (Cilt 1, ss. 522–575). İletişim Yayınları.
14. Gönlübol, M., Sar, C., Esmer, A. Ş., Sander, O., Ülman, A. H., Bilge, A. S., Sezer, D., ve Kürkçüoğlu, Ö. (1982). Olaylarla Türk dış politikası (Cilt I: 1919-1973). Ankara Üniversitesi SBF Yayınları.
15. Gürün, K. (1983). Dış ilişkiler ve Türk dış politikası (1939’dan günümüze kadar). Ankara Üniversitesi SBF Yayınları.
16. İplikçi M. (2022). Dıplomacy and busıness ın capable hands: the Amerıcan offıcıals who shaped U.S.-Turkey economıc and commercıal relatıons ın the early Cold War Perıod. A Ph.D. Dissertation. Bilkent University.
17. İşyar, Ö. G. (2021). Türk dış politikası: sorunlar ve süreçler. DORA Yayınları.
18. Koçak, C. (2013). Rejim krizi: Türkiye’de iki partili siyasi sistemin kuruluş yılları (1945-1950) (Cilt 3). İletişim Yayınları.
19. Kunz, D. B. (1997). Butter and guns: America’s Cold War economic diplomacy. Simon & Schuster.
20. Kurban V. ve Derman G. S. (2015). Türkiye’nin SSCB ve ABD ile ilişkileri (1960-1980). Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (35), 19-46. https://izlik.org/JA39ZJ56RS
21. Oran, B. (2004). 1945-1960 Dönemin bilançosu. B. Oran (Eds). Türk dış politikası: Kurtuluş Savaşından bugüne olgular, belgeler, yorumlar (Cilt 1, ss. 479-498). İletişim Yayınları.
22. Özel Özcan, M ve Hatice Çelik, H. (2020). An analysis of Turkish-American relations from a historical perspective. History Studies, 12(3), 1095-1111. DOI Number: 10.9737/hist.2020.869
23. Sander, O. (2000). Türkiye’nin dış politikası. M. Fırat (Der.). İmge Kitabevi.
24. Satterthwaite, J. C. (1972). The Truman Doctrine: Turkey. The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, 401, 74-84.
25. Tellal, E. (2004). 1945-1960 SSCB’yle İlişkiler. B. Oran (Eds). Türk dış politikası: Kurtuluş Savaşından bugüne olgular, belgeler, yorumlar (Cilt 1, ss. 499-521). İletişim Yayınları.
26. Topal, C. (2013). Soğuk Savaşın ilk yıllarında Türkiye-ABD ilişkilerinde ekonomik yardımların etkisi. Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6, 111-121. https://izlik.org/JA96XS45BP
27. Tosun, U. U. (2022). Truman Doktrini’nin ilanı ve Türkiye’deki etkileri. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(4), 1705-1715. https://doi.org/10.33206/mjss.1137401
28. Ülman, A. H. (1961). İkinci Cihan Savaşının başından Truman Doktrinine kadar Türk-Amerikan diplomatik münasebetleri (1939-1947). Sevinç Matbaası.
29. Zengin, E. (2023). Cumhuriyet dönemi harp sanayii (1923-1950). H. Kalemli (Eds.), Millî Mücadeleden Cumhuriyetin yüzüncü yılına siyasi, askerî ve iktisadi atılım hamlelerinin tarihî seyri (ss. 137-164). TASAV Yayınları.