Buhârî'nin Vucûdu'l-Likâ Şartına Dair Bir İnceleme

Öz

Muhaddisler hadislerin sıhhatini tespit edebilmek için bir dizi önemli kriterler ortaya koymuşlardır. Bu kriterlerin bir kısmı üzerinde genel bir kabul bulunmakla birlikte bir kısmı ihtilaf konusu olmuştur. Râvilerin birbirinden "an" lafzını kullanarak yaptığı rivayetler literatürde mu‘an‘an olarak adlandırılmıştır. Bu türden rivayetlerin sahih kabul edilmesinin bazı şartları vardır. Bunların başında "an" lafzını kullanan râvinin müdellis olmaması gelmektedir. Bu şartın aranması temeldir. Bundan sonra râvi ile hocası arasında likâ ya da semâ‘ gerçekleşmiş mi, yoksa bu husus imkân dahilinde mi kalmış konusu tartışılmıştır. Buhârî bu konuda likâ ya da semâ‘ın tahakkukunu ararken, Müslim likânın mümkün olmasıyla yetinmiştir. Buhârî'nin bu görüşü daha önce hocası Ali b. Medînî tarafından da benimsenmiştir. Meselenin Müslim tarafından Mukaddime'de işlenmesi ve bu konuda kendisinden farklı düşünenleri ağır ifadelerle eleştirmesi işin ehemmiyetini artırmıştır. Müslim'in Mukaddime'deki ifadeleri yorumlanmaya çalışılmış ve kastettiğinin kim olduğu sorusu sorulagelmiştir. Müslim'in hedefindeki isimlerin Buhârî ve hocası Ali b. Medînî olduğu genel kanaatinin yanında İbn Kesîr başta olmak üzere bazı âlimler ise Müslim'in sert ifadelerinden Buhârî'yi kurtarmak için olsa gerek kastedilen kişinin aslında Ali b. Medînî olduğunu, Buhârî'nin vucûdu'l-likâ şartını sadece Sahîh'inde aradığını öne sürmüşlerdir. Ancak ne var ki bu iddialarını ispat edecek güçlü argümanlar kullanamamışlardır. Öte yandan Buhârî'nin et-Târîhü'l-kebîr'i başta olmak üzere farklı eserlerinde bu kriteri esas alarak yaptığı değerlendirmeler onun bu şartı sadece Sahîh'ine özgü kılmadığı ve genel bir sıhhat prensibi olarak kabul ettiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Sahih
• Muan‘an
• Vucûdu
• Buhârî

An Analysis of al-Bukhārī’s Criterion of Wuǧūd al-Liqāʾ

Öz

In order to determine the authenticity of hadith, the muhaddiths developed a set of rigorous criteria. While some of these criteria were generally accepted, remained subject to scholarly debate. The transmissions in which narrators transmit from one another by using the word “ʿan” are called muʿanʿan in the literature. There are certain conditions for such transmissions to be accepted as authentic. At the head of these comes that the narrator who uses the word “ʿan” should not be a mudallis. The seeking of this condition is fundamental. After this, it was discussed whether there had been liqāʾ or samāʿ between the narrator and his teacher, or whether this matter had remained within the bounds of possibility. While al-Bukhārī in this regard required the realization of liqāʾ or samāʿ, Muslim was content with the possibility of liqāʾ. This view of al-Bukhārī had also earlier been adopted by his teacher ʿAlī b. al-Madīnī. The treatment of the matter by Muslim in the Muqaddimah and his criticizing, with harsh expressions, those who thought differently from him increased the importance of the issue. The statements of Muslim in the Muqaddimah have been tried to be interpreted, and the question of whom he meant has been continually asked. Alongside the general opinion that the names targeted by Muslim were al-Bukhārī and his teacher ʿAlī b. al-Madīnī, some scholars, headed by Ibn Kathīr, claimed—perhaps in order to save al-Bukhārī from Muslim’s harsh expressions—that the person actually intended was ʿAlī b. al-Madīnī, and that al-Bukhārī sought the condition of the existence of liqāʾ only in his Ṣaḥīḥ.However, they were not able to use strong arguments to prove this claim. On the other hand, the evaluations made by al-Bukhārī, especially in his al-Tārīkh al-kabīr and also in his other works, based on this criterion, show that he did not restrict this condition to his Sahīh alone, but accepted it as a general principle of authenticity.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Sahīh
• Muʿanʿan
• Wuǧūd al-Liqāʾ
• al-Bukhārī

Kaynakça

1. A‘zamî, Muhammed Mustafa. Dirâsât fi’l-hadîsi’n-nebevî. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1400/1980.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Muhammed b. Hanbel. el-ʿİlel ve maʿrifetü’r-ricâl. thk. Vasiyyüllah b. Muhammed Abbâs. Riyad: Dâru’l-Hânî, 1422/2010.
3. Alâî, Ebû Saîd Salâhuddîn Halîl b. Keykeldî. Câmiʿu’t-tahsîl fî ahkâmi’l-merâsîl. thk. Humeyd ʿAbdülmecid es-Selefî. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1407/1986.
4. Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. el-Kifâye fî ʿilmi’r-rivâye. thk. Ebû Abdillah es-Sevrakî, İbrahim Hamdî el-Medenî. Medine: el-Mektebetü’l-ʿİlmiyye, ts.
5. Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târîhu Bağdâd. 17 Cilt. thk. Beşşâr Avvâd Maʿrûf. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1422/2002.
6. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. et-Târîhü’l-kebîr. 12 Cilt. Haydarabad: Dâiretü’l-Meârif el-Osmâniyye, ts.
7. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. Kitâbü’l-Kırâʾe halfe’l-imâm. thk. Muhammed Atâullah. Pakistan: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1400/1980.
8. Bulkīnî, Ebû Hafs Sirâcüddîn Ömer b. Reslân. Mehâsinü’l-ıstılâh fî tazmîni Kitâbi İbni’s-Salâh. thk. Âişe Abdurrahman. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1411/1990.

9. Canikli, İlyas. “Buharî’nin Hadis İlmine Getirdiği Bazı Özgün Yaklaşımlar”. Şarkiyat 14/1 (Nisan2022), 165-183.
10. Çalgan, Mehmet Ali. “Tirmizî’nin Sünen’i ve el-‘İlelü’l-kebîr’inde Metin Tenkîdi”, Hadis Tetkikleri Dergisi 20/2 (Aralık2022), 291-310.
11. Çelik, Abdullah. “Mutekaddimûn Hadisçilere Göre Muan’an Ve Müen’en Hadisin Değeri”. Dergiabant 5/10 (Aralık2017), 111-125. Düreys, Hâlid Mansnûr. Mevkifü’l-İmâmeyn el-Buhârî ve Müslim min iştirâti’l-lükyâ ve’s-semâʿ fi’s-senedi’l-muʿanʿan beyne’l-muteâsırîn. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, ts.
12. Emîr es-San‘ânî, Ebû İbrâhîm İzzüddîn Muhammed b. el-İmâm el-Mütevekkil-Alellāh İsmâîl. Tavzîhu’l-efkâr li-meʿânî Tenkīhi’l-enzâr. 2 Cilt. thk. Ebû Abdirrahman Salâh b. Muhammed. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-ʿİlmiyye, 1417/1997.
13. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillah Muhammed b. Abdillâh. el-Müstedrek ʿale’s-Sâhîhayn. 9 Cilt. thk. Muhammed Kâmil Karabelli, Saîd el-Lahhâm. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1439/2018.
14. İbn Abdilberr, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh. et-Temhîd limâ fi’l-Muvattaʾ mine’l-meʿânî ve’l-esânîd. thk. 17 Cilt. Beşşâr Avvâd Maʿrûf. Londra: Müessesetü’l-Furkân, 1439/2017.
15. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî el-Askalânî. en-Nüket ʿalâ Kitâbi İbni’s-Salâh. 2 Cilt. thk. Rebîʿ el-Medhalî. Medine: İmâdetü’l-Bahsi’l-İlmî, 1404/1984.
16. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî el-Askalânî. Nüzhetü’n-nazar fî tavzîhi Nuhbeti’l-fiker. thk. Nureddin Itr. Dımaşk: Dâru’l-Minhâci’l-Kavîm, 1440/2019.
17. İbn Hallâd er-Râmhürmüzî, Ebû Muhammed el-Fârisî. el-Muhaddisü’l-fâsıl beyne’r-râvî ve’l-vâʿî. thk. Muhammed Acâc el-Hatîb. Beyrut: Dâru’l-Fikir, 1404/1983.
18. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İsmâîl b. Şihâbiddîn. İhtisâru ‘ulûmi’l-hadîs (el-Bâisü’l-hasîs ile birlikte). thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1436/2015.
19. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İsmâîl b. Şihâbiddîn. İhtisâru ʿUlûmi’l-hadîs. thk. Mâhir el-Fahl. Riyad: Dâru’l-Meyâmin, 1434/2013.
20. İbn Receb, Ebü’l-Ferec Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed. Şerhu ʿİleli’t-Tirmizî. 2 Cilt. thk. Hemmâm Abdürrahim Saîd. Ürdün: Mektebetü’l-Menâr, 1407/1987.
21. İbn Rüşeyd, Ebû Abdillâh Muhibbüddîn Muhammed b. Ömer. es-Senenü’l-ebyen ve’l-mevridü’l-emʿan fi’l-muhâkeme beyne’l-imâmeyn fi’s-senedi’l-muʿanʿan. thk. Sâlih b. Sâlim el-Mısrâtî. Medine: Mektebetü’l-Gurebâ el-Eseriyye, 1417/1996.
22. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Osmân b. Salâhiddîn. ʿUlûmü’l-hadîs (Mehâsinü’l-istilâh ile birlikte). thk. Âişe Abdurrahman. Fas: Dâru’l-Maârif, ts.
23. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Osmân b. Salâhiddîn. ʿUlûmü’l-hadîs. thk. Nureddin Itr. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1418/1998. Kâdı İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz el-Yahsubî. İkmâlü’l-Muʿlim bi-fevâʾid Sahîh-i Müslim. 8 Cilt. thk. Yahya İsmail. Mısır: Dâru'l-Vefâ, 1419/1998.
24. Kurt, Abdurrahman. Sahih-i Müslim Mukaddimesinin Hadis İlmi Açısından Değerlendirilmesi. Kahramanmaraş: Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013. Lâhim, İbrahim. el-İttisâl ve’l-inkıtâʿ. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1426/2005.
25. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. 5 Cilt. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: Matbaatü Îsâ, 1374/1955.
26. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. el-Minhâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. 18 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi Türâsi’l-Arabî, 1392/1972.
27. Opus, Bahadır. "Hicrî Üçüncü Asırda Mürsel Kavramının Kullanılması: Tirmizî'nin el-'İlelü'l-Kebîr'i Özelinde". Hicrî Üçüncü Asırda İslâmî İlimler. ed. Hidayet Ayar vd. 383-393. İstanbul: İKSAD Yayınları, 2023.
28. Özdemir, Veysel. “Tirmizî ve el-İlelü’l-Kebîr’inin İlel İlmindeki Yerine Genel Bir Bakış”. Turkish Studies 9/2 (2014), 1175-1195.
29. Râzî, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs. el-Merâsîl. thk. Şükrullah Nimetullah. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1397/1977.
30. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân. Fethu’l-muğīs bi-şerhi Elfiyyeti’l-hadîs li’l-ʿIrâkī. 4 Cilt. thk. Ali Hüseyin Ali. Mısır: Mektebetü’s-Sünne, 1424/2003.
31. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. Tedrîbü’r-râvî fî şerhi Takrîbi’n-Nevevî. 2 Cilt. thk. Nazar Fârayâbî. Riyad: Dâru Taybe, ts.
32. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-ʿİlelü’l-kebîr. thk. Subhî es-Sâmerrâî. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1409/1988.
33. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî ed-Dımaşkī. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. 23 Cilt. thk. Şuayb Arnavut. (Beyrut: Müessesetü'r-Risâle, 1405/1985).
34. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. el-Mûkiza. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Haleb: Mektebeü’l-Matbûât el-İslâmiyye, 1416/1995.