The Interactive Roles of Frustrations and Religious Attitudes on Aggression

Yıl 2025, Cilt: 69 Sayı: 69, 359 - 386, 30.12.2025

Şerife Ericek Maraşlıoğlu

https://doi.org/10.15370/maruifd.1765971

Öz

Recent data from the Turkish Statistical Institute (TÜİK) reveal a worrisome escalation in aggression rates among young individuals, including incidents of injury, criminal involvement, and criminal activity. In this context, the basic objective of the present study is to examine the moderating effect of religious attitudes on the relationship between frustration and aggressive behavior. The study data were collected through an online cross-sectional survey conducted with 729 participants (523 female, 206 male) randomly selected between the ages of 18 and 25. To collect the data, the Aggression Scale, the Religious Attitude Scale, and the Basic Psychological Need Satisfaction and Frustration Scale were used. The results showed that frustration was positively related to physical aggression, hostility, anger, and verbal aggression. In contrast, religious attitudes were negatively related to physical aggression, hostility, anger, verbal aggression, and frustration. Additionally, religious attitudes played a moderating role in the relationship between frustration and physical aggression and hostility. However, the findings indicated that religious attitude failed to reduce the effect of frustration on anger and verbal aggression. The results of the study indicate that religious attitudes significantly influence the impact of frustrations on tendencies toward anger and verbal aggression. These findings reveal a complex relationship between frustration and aggression, which depends on the degree of religious inclination. In light of these findings, it is recommended that guidance programs based on religious values be developed—within the framework of the existing literature—to help reduce aggression levels among individuals experiencing need frustration.

Anahtar Kelimeler

Psychology of Religion , Frustration , Religious Attitude , Aggression , Self Determination Theory.

Etik Beyan

Ethical approval for the study was obtained from the Gümüşhane University Scientific Research and Publication Ethics Committee (20/09/2024, date and 2024/1).

Destekleyen Kurum

yok

Proje Numarası

yok

Teşekkür

yok

Saldırganlık Üzerindeki Hayal Kırıklıkları ile Dini Tutumların Etkileşimsel Rolleri

Öz

TÜİK verilerine göre, genç nüfusta yaralanma, suça karışma ve suç işleme gibi saldırganlık eğilimlerinin oranlarının son yıllarda artış göstermesi, toplumsal düzeyde endişe verici bir tablo ortaya koymaktadır. Özellikle ergenlikten erken yetişkinliğe geçiş dönemindeki bireylerde saldırganlık davranışlarının artması, hem bireysel hem de sosyal uyum açısından olumsuz sonuçlar doğurabilmektedir. Saldırganlık, yalnızca fiziksel zarar verme davranışlarıyla sınırlı olmayıp; düşmanlık, öfke ve sözel saldırganlık gibi farklı boyutları da içeren çok boyutlu bir olgudur. Literatürde, dini tutum düzeyinin saldırgan temelli davranışlarla negatif ilişkili olabileceği yönünde çeşitli bulgular yer alsa da, bu ilişkinin altında yatan temel mekanizma henüz tam olarak açıklığa kavuşmamıştır. Bu çalışmanın kuramsal temeli, Öz Belirleme Kuramı çerçevesinde ele alınmıştır. Kuramın temel kavramlarından biri olan “temel psikolojik ihtiyaçlar”, bireyin psiko-sosyal gelişimi ve iyi oluşu için kritik öneme sahiptir. Bu ihtiyaçlar; özerklik, yeterlik ve ilişkilenme olarak üç temel boyutta tanımlanmaktadır. Hayal kırıklığı ise bu ihtiyaçların engellenmesi veya tatmin edilememesi durumunda ortaya çıkan, bireyde stres, huzursuzluk ve gerginlik gibi olumsuz duygulara yol açan bir deneyimdir. Günlük yaşamda, beklenen ödüller ile elde edilenler arasındaki tutarsızlık ya da hedefe ulaşma çabalarının engellenmesi, hayal kırıklığının en yaygın nedenleri arasında yer alır. Öz Belirleme Kuramı bağlamında, bu tür engellenmelerin saldırganlık gibi uyumsuz başa çıkma stratejilerini tetikleyebileceği düşünülmektedir. Araştırmanın birinci amacı, temel psikolojik ihtiyaçlardaki hayal kırıklığının saldırganlık üzerindeki etkisini incelemektir. İkinci amacı ise, dini tutum düzeyinin hayal kırıklıkları ile saldırganlık temelli davranışlar arasındaki ilişkide düzenleyici rol oynayıp oynamadığını ortaya koymaktır. Çalışmanın verileri, 18-25 yaş aralığında, rastgele seçilen 729 katılımcıdan çevrimiçi anket yöntemiyle elde edilmiştir. Kullanılan veri toplama araçları; Saldırganlık Ölçeği, Dini Tutum Ölçeği, , Temel Psikolojik İhtiyaçların Tatmini ve Engellenmesi Ölçeğidir. Verilerin analizinde IBM SPSS 29 ve Amos paket programlarından yararlanılmıştır. Analiz sonuçları, ihtiyaç hayal kırıklıklarının saldırganlığın tüm alt boyutları üzerinde anlamlı ve pozitif yönde ilişkili olduğunu göstermiştir. Fiziksel saldırganlık, düşmanlık, öfke ve sözel saldırganlık düzeyleri, katılımcıların hayal kırıklıkları arttıkça anlamlı şekilde yükselmiştir. Bu bulgu, engellenmenin saldırganlık davranışlarının ortaya çıkmasında önemli bir tetikleyici olabileceğini doğrulamaktadır. Ayrıca, dini tutum ile saldırganlığın tüm alt boyutları arasında anlamlı ve negatif korelasyon bulunmuştur; dini tutumu yüksek olan bireylerin saldırgan tepkilerinin daha düşük düzeyde olduğu görülmüştür. Araştırmanın en dikkat çekici bulgularından biri, dini tutumun düzenleyici rolüne ilişkindir. Dini tutum, ihtiyaç hayal kırıklıkları ile fiziksel saldırganlık ve düşmanlık arasındaki ilişkide anlamlı bir şekilde koruyucu etki göstermiştir. Bu durum, dini değerlerin, bireylerin bilişsel ve davranışsal saldırganlık tepkilerini azaltmada etkili olabileceğine işaret etmektedir. Ancak dini tutumun öfke ve sözel saldırganlık üzerindeki etkisi istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Bu sonuç, öfke ve sözel saldırganlık gibi daha duygusal tepkilerin farklı psikolojik ve sosyal faktörler tarafından şekillendirilebileceğini düşündürmektedir. Bulgular, dini tutumun bazı saldırganlık türleri üzerinde tamponlayıcı bir işlev gördüğünü ve engellenmenin olumsuz etkilerini hafifletebildiğini ortaya koymaktadır. Bu çerçevede, dini değerleri merkeze alan, aynı zamanda öfke yönetimi ve duygusal düzenleme becerilerini geliştiren psiko-eğitim programlarının geliştirilmesi, özellikle genç yetişkinlerde saldırganlık eğilimlerini azaltma açısından faydalı olabilir. Üniversiteler, gençlik merkezleri ve toplumsal eğitim programları bu tür müdahalelerin uygulanabileceği etkili alanlar olarak değerlendirilebilir. Sonuç olarak, bu çalışma Öz Belirleme Kuramı bağlamında, temel psikolojik ihtiyaçların karşılanmaması ile saldırganlık arasındaki ilişkinin dini tutum tarafından nasıl şekillendiğini ortaya koyarak literatürdeki boşluğu doldurmuştur. Bulgular, engellenme yaşayan bireylerin saldırganlık düzeylerini azaltmaya yönelik dini temelli rehberlik ve psikososyal destek programlarının planlanmasının, toplumsal huzur ve bireysel iyi oluş açısından stratejik bir öneme sahip olabileceğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Din Psikolojisi , Hayal Kırıklığı , Dini Tutum , Saldırganlık , Öz Belirleme Teorisi

Proje Numarası

yok

Kaynakça

• Armbruster, Paula etc. “The Impact of Managed Care on Children’s Outpatient Treatment: A Comparison Study of Treatment Outcome Before and After Managed Care”. American Journal of Orthopsychiatry 74:1 (2004): 5-13.
• Atkinson, Rita L etc. Psikolojiye Giriş. Translated Öznur Öncül - Deniz Ferhatoğlu, Ankara: Arkadaş Yayıncılık, 2005. Ayten, Ali. Din ve Sağlık: Kavram, Kuram ve Araştırma. İstanbul: Marmara Akademi Yayınları, 2020.
• Bandura, Albert. Social Learning Theory. New Jersey: Prentice Hall, 1977.
• Baron, Robert. Human Aggression. New York: Plenum Press, 1994.
• Baumeister, Roy F. and Leary, Mark R. “The Need to Belong: Desire for Interpersonal Attachments as a Fundamental Human Motivation”. Psychological Bulletin 117:3 (1995): 497-529.
• Baykan, Erdal. “Ahiret İnancının Ortaöğretim Gençliği Üzerindeki Anlamı ve Etkileri”. Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, Konya, 1994.
• Beck, Aeron. Prisoners of Hate: The Cognitive Basis of Anger, Hostility, and Violence. New York: Guilford Press, 1999.
• Berkowitz, Leonard. “Frustration-Aggression Hypothesis: Examination and Reformulation”. Psychological Bulletin 106:1 (1989): 59-73. Berkowitz, Leonard. “Some Effects of Thoughts on Anti- and Prosocial İnfluences of Media Events: A Cognitive-Neoassociation Analysis”. Psychological Bulletin 95:3 (1984): 410-427. Bremner, Ryan H. etc. “‘Pray for Those Who Mistreat You’: Effects of Prayer on Anger and Aggression”. Personality and Social Psychology Bulletin 37:6 (2011): 830-837. Burger, Jerry M. Kişilik Translated Sarıoğlu, İnan Deniz Erguvan. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2006.
• Burkett, Steven R. and Ward, David A. “A Note on Perceptual Deterrence, Religiously Based Moral Condemnation, and Social-Control”. Criminology 31:1 (1993): 119-134. Burt, S. Alexandra and Donnellan, M. Brent. “Personality Correlates of Aggressive and Non-Aggressive Antisocial Behavior”. Personality and Individual Differences 44:1 (2008): 53-63. Buss, Arnold H. “Instrumentality of Aggression, Feedback, and Frustration as Determinants of Physical Aggression”. Journal of Personality and Social Psychology 3:2 (1966): 153-162. Buss, Arnold H. - Perry, Mark. “The Aggression Questionnaire”. Journal of Personality and Social Psychology 63:3 (1992): 452-459. Campbell, Anne. “The Evolutionary Psychology of Women’s Aggression”. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences 368:1631 (2013): 1-11. Certel, Hüseyin. “Dini suçluluk ve Savunma Mekanizmaları”. Akademik Araştırmalar Sosyal Bilimler Dergisi 1:1 (1996): 23-29.
• Certel, Hüseyin. Suçlulara Dine Dönüş. Ankara: Nobel Basımevi, 2009.
• Changir Çankaya, Zeynep. “Özerklik Desteği, Temel Psikolojik İhtiyaçların Doyumu ve Öznel İyi Olma: Öz-Belirleme Kuramı”. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi 4:31 (2009): 23-31.
• Chen, Beiwen etc. “Basic Psychological Need Satisfaction, Need Frustration, and Need Strength Across Four Cultures”. Motivation and Emotion 39:2 (2015): 216-236. Choe, So Young and Read, Stephen J. “Perceived Parental Psychological Control Has İndirect Effects on Aggression Via Need Satisfaction and Motivation for Revenge”. Journal of Social and Personal Relationships 36:9 (2019): 2857-2879. Cüceloğlu, Doğan. İnsan ve Davranışı: Psikolojinin Temel Kavramları. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2000.
• Deci, Edward L. and Ryan, Richard M. “Autonomy and Need Satisfaction in Close Relationships: Relationships Motivation Theory”. Human Motivation and Interpersonal Relationships. ed. Netta Weinstein. 53-73. Dordrecht: Springer Netherlands, 2014. Deci, Edward L. - Ryan, Richard M. “Facilitating Optimal Motivation and Psychological Well-Being Across Life’s Domains.” Canadian Psychology / Psychologie Canadienne 49:1 (2008): 14-23. Deci, Edward L. and Ryan, Richard M. “The ‘What’ and ‘Why’ of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior”. Psychological Inquiry 11:4 (2000): 227-268. Demirtas-Madran, H Andac. “Reliability and Validity Studies of Turkish Version of Buss-Perry Aggression Questionnaire”. Turkish Journal of Psychiatry 24:2 (2012): 124-129.
• DiGiuseppe, Raymond and Tafrate, Raymond Chip. Anger Disorders Scale. Toronto: Multi Health Systems, 2004. Dodge, Kenneth A. “Translational Science in Action: Hostile Attributional Style and the Development of Aggressive Behavior Problems”. Development and Psychopathology 18:3 (2006): 791-814. Dollard, John etc. Frustration and Aggression. New Haven: Yale University Press, 1980.
• Ellis, Albert. Anger: How to Live with and Without It. New York: Citadel, 2003.
• Ettekal, Idean and Ladd, Gary W. “Developmental Continuity and Change in Physical, Verbal, and Relational Aggression and Peer Victimization from Childhood to Adolescence”. Developmental Psychology 53:9 (2017): 1709-1721. Firat, Meryem and Karakurt, Papatya. “Association between Religious Attitudes and Aggression Levels in Turkish University Students”. Journal of Religion and Health 60:6 (2021): 4345-4360. Geen, Russell G. “Processes and Personal Variables in Affective Aggression”. Human Aggression (1998): 1-21.
• Griskevicius, Vladas etc. “Aggress to Impress: Hostility as an Evolved Context-Dependent Strategy”. Journal of Personality and Social Psychology 96:5 (2009): 980-994.
• Gürbüz, Sait - Şahin, Faruk. Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Akademik ve Mesleki Yayınlar, 2018.
• Hirschi, Travis and Stark, Rodney. “Hellfire and Delinquency”. Social Problems 17:2 (1969): 202-213. Jongkind, Matthias etc. “Dimensions of Religion Associated with Suicide Attempt and Suicide Ideation in Depressed, Religiously Affiliated Patients”. Suicide and Life-Threatening Behavior 49:2 (2019): 505-519. Karaca, Faruk. “Dindarlığın Fonksiyonelliği Üzerine”. Dinî Araştırmalar 6:16 (2003): 75-86.
• Karslı, Necmi. “Üniversite Öğrencilerinde Saldırganlık ve Dindarlık İlişkisi”. Trabzon İlahiyat Dergisi 7:1 (2020): 305-338. Kartopu, Saffet. “Dini Yaşayışta Hayatı Sorgulama ve Anlam Arayışı”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2:3 (2013): 67-90.
• Kartopu, Saffet. “Öz Yeterlilik Algısında Dindarlık Eğiliminin Rolü”. The Journal of Academic Social Science Studies 9:50 (2016): 72-93.
• Kelly, P. Elizabeth etc. “Religion, Delinquency, and Drug Use: A Meta-Analysis”. Criminal Justice Review 40:4 (2015): 505-523. Kruglanski, Arie W. etc. “Frustration–Aggression Hypothesis Reconsidered: The Role of Significance Quest”. Aggressive Behavior 49:5 (2023): 445-468. Kruglanski, Arie W. etc. “Significance-Quest Theory”. Perspectives on Psychological Science 17:4 (2022): 1050-1071. Lambert, Nathaniel M. - Dollahite, David C. “How Religiosity Helps Couples Prevent, Resolve, and Overcome Marital Conflict”. Family Relations 55:4 (2006): 439-449.
• Laufer, Avital etc. “Posttraumatic Growth in Adolescence: The Role of Religiosity, Distress, and Forgiveness”. Journal of Social and Clinical Psychology 28:7 (2009): 862-880. Lei, Hao etc. “Effect of Self-Control on Aggression among Students in China: A Meta-Analysis”. Children and Youth Services Review 119 (2020): 1-9. Lockington, Elizabeth P. etc. “Intimate Partner Violence Is a Significant Risk Factor for Adverse Pregnancy Outcomes”. AJOG Global Reports 3:4 (2023): 1-14. Lorenz, Konrad. İşte İnsan Saldırganlığın Doğası Üzerine. Translated Veysel Atayman and Evrim Tevfik Güney. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 2008.
• Madruga, Clarice S. etc. “Early Life Exposure to Violence and Substance Misuse in Adulthood—The First Brazilian National Survey”. Addictive Behaviors 36:3 (2011): 251-255. Marcos, Anastasios C. etc. “Test of a Bonding/Association Theory of Adolescent Drug Use”. Social Forces 65:1 (1986): 135.
• Marsh, Robert and Dallos, Rudi. “Roman Catholic Couples: Wrath and Religion”. Family Process 40:3 (2001): 343-360.
• Maslow, Abraham H. Motivation and Personality. New York: Harper, 1954.
• McCullough, Michael E. etc. “Religious İnvolvement and Mortality: A Meta-Analytic Review”. Health Psychology 19:3 (2000): 211-222. McCullough, Michael E. and Willoughby, Brian L. B. “Religion, Self-Regulation, and Self-Control: Associations, Explanations, and İmplications”. Psychological Bulletin 135:1 (2009): 69-93. Mehmedoğlu, Ali Ulvi. Kişilik ve Din (Dindarlık Düzeyi ile Kişilik Özellikleri Arasındaki İlişki Üzerine Bir Araştırma). İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi, 2004.
• Mikton, Christopher R. etc. “Global Status Report on Violence Prevention 2014”. American Journal of Preventive Medicine 50:5 (2016): 652-659. Ok, Üzeyir. “Dini Tutum Ölçeği: Ölçek Geliştirme ve Geçerlik çalışması”. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi 8/2 (2011), 528-549.
• Olafsen, Anja H. etc. “On the Dark Side of Work: A Longitudinal Analysis Using Self-Determination Theory”. European Journal of Work and Organizational Psychology 26:2 (2017): 275-285. Özkan, Osman. “Öfke Kontrolü ve Dindarlık İlişkisi”. Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta, 2016. Ulu, Mustafa - İkis, Mehmet. “Lise Öğrencilerinde Saldırganlık ve Din İlişkisi”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 30/41 (2016), 75-96.
• Pala, Ömer Faruk. “Saldırganlık Eğilimi-Dindarlık İlişkisi Üzerine Bir Çalışma”. Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum, 2003.
• Pargament, Kenneth I. etc. “Sacrilege: A Study of Sacred Loss and Desecration and Their Implications for Health and Well‐Being in a Community Sample”. Journal for the Scientific Study of Religion 44:1 (2005): 59-78. Parkes, Katharine R. - Hughes, Emily L. “Individual Differences in Coping with Stress”. The Wiley Encyclopedia of Personality and Individual Differences. ed. Bernardo J. Carducci etc., 377-381. Wiley, 2020.
• Resta, Elena etc. “Ambition‐Driven Aggression in Response to Significance‐Threatening Frustration”. European Journal of Social Psychology 53:7 (2023): 1458-1474. Selvi, Kerim - Bozo, Özlem. “The Dark Side of Bodybuilding: The Role of Bodybuilding Activities in Compensation of Frustrated Basic Psychological Needs”. Motivation and Emotion 44:2 (2020): 190-208. Stack, Steven. “The Effect of Religious Commitment on Suicide: A Cross-National Analysis”. Journal of Health and Social Behavior 24:4 (1983): 362.
• Sun, Peizhen etc. “Cumulative Ecological Risk and Problem Behaviors Among Adolescents in Secondary Vocational Schools: The Mediating Roles of Core Self-Evaluation and Basic Psychological Need Satisfaction”. Frontiers in Public Health 9 (2021): 1-9.
• Şahin, Ekrem Sedat and Korkut Owen, Fidan. “Psikolojik İhtiyaçları Farklı Lise Öğrencilerinin Saldırganlık Düzeyleri”. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi 4:32 (2009): 64-74.
• Şirin, Turgay. “Üniversite Öğrencilerinin Dini Tutumları İle Ruh Sağlığı İlişkisinin Çeşitli Değişkenler Açısından İncelenmesi”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 6:4 (2017): 65-88.
• Tayfur, Kaya. “Ergenlerde Saldırganlık ve Dindarlık İlişkisi”. Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi, Kayseri, 2020.
• Tokur, Behlül. Stres ve Din. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2017.
• Valois, Robert F. etc. “Aggressive and Violent Behavior and Emotional Self‐Efficacy: Is There a Relationship for Adolescents?” Journal of School Health 87:4 (2017): 269-277.
• Vansteenkiste, Maarten - Ryan, Richard M. “On Psychological Growth and Vulnerability: Basic Psychological Need Satisfaction and Need Frustration as a Unifying Principle.” Journal of Psychotherapy Integration 23:3 (2013): 263-280.
• Velotti, Patrizia etc. “Faces of Shame: Implications for Self-Esteem, Emotion Regulation, Aggression, and Well-Being”. The Journal of Psychology 151:2 (2017): 171-184. Wright, Bradley R. Entner etc. “Low Self-Control, Social Bonds, and Crime: Social Causation, Social Selection, or Both?” Criminology 37:3 (1999): 479-514. Yakut, Selahattin. “Lise öğrencilerinde Dindarlık-Şiddet Eğilimi İlişkisi, Süleyman Demirel Üniversitesi”. Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta, 2012.
• Zhang, Wei etc. “A Cross-Sectional Study on Posttraumatic Stress Disorder and General Psychiatric Morbidity Among Adult Survivors 3 Years After the Wenchuan Earthquake, China”. Asia Pacific Journal of Public Health 27:8 (2015): 860-870.
• Zinnbauer, Brian - Pargament, Kenneth. “Dindarlık ve maneviyat”. Translated Sevde Düzgüner. Din ve Maneviyat Psikolojisi Temel Yaklaşımlar ve İlgi Alanları. ed. Raymond Paloutzian - Crystal L. Park. Ankara: Phoenix Yayınevi, 2013.
• World Health Organization. Global Status Report. Geneva: WHO, 2020.