Ebü’l-Hasen es-Sindî ve Fethü’l-kadîr Haşiyesi el-Bedrü’l-münîr

Yıl 2025, Cilt: 69 Sayı: 69, 1 - 32, 30.12.2025

İrfan İnce

https://doi.org/10.15370/maruifd.1766748

Öz

Bu makale, 12/18. yüzyılın önde gelen Medine ulemasından Ebü’l-Hasen es-Sindî’nin (ö. 1138/1726), İbnü’l-Hümâm’ın (ö. 861/1457) meşhur Hanefî fıkıh şerhi Fethu’l-kadîr’i üzerine kaleme aldığı el-Bedrü’l-münîr adlı haşiyesini konu edinmektedir. Çalışmada, Ebü’l-Hasen’in yalnızca bir metin şârihi değil, aynı zamanda mezhep içi eleştirel bir düşünür olarak ortaya koyduğu yaklaşımın izleri sürülmektedir. Bu amaçla, öncelikle Ebül-Hasen’in hayatına dair mevcut biyografik bilgiler ele alınmakta, ardından haşiyenin yazma nüshası tanıtılmakta ve içeriği incelenmektedir. Ebü’l-Hasen, haşiyenin girişinde İbnü’l-Hümâm’ı “muhakkik” olarak överken, eserin ilerleyen bölümlerinde hem Hidâye metnini hem de Fethu’l-kadîr şerhini zaman zaman sert bir üslupla eleştirmekten çekinmez. Bu durum, onun yalnızca metin açıklamasıyla yetinmediğini, aynı zamanda mezhebin usulü ve bunun şekillenmesinde belirgin bir rol oynayan mesâiline yönelik derinlikli bir sorgulama içinde olduğunu göstermektedir. Çalışmada, Ebü’l-Hasen’in biyografisi ve bu haşiyesiyle ilgili genel bir tanıtımdan sonra eserden seçilen dört örnek detaylı bir şekilde incelenmiş (ölçü birimlerinin fıkhî vasfı, fuzûlînin tasarrufları, irtidat ve nesep ikrarı), Ebü’l-Hasen’in mezhebin mesâilinin teşekkülüyle ilgili düşünceleri ve fıkhî meseleleri ele alış tarzı gösterilmeye çalışılmıştır. Ebü’l-Hasen’in, meşhur Kütüb-i Sitte haşiyelerinde hadislerle mezhep görüşleri ve daha belirgin bir şekilde Hanefî mezhebinin görüşleri arasındaki ilişkiyi sorguladığı bilinir. Bu haşiyede ise aynı tutumu daha ayrıntılı bir biçimde görmek mümkündür. Ebü’l-Hasen’in bu eserinde Hanefî mezhebinin temel meselelerini usul ilmi ve sistematik tutarlılık açısından incelemesi ve bunlara yönelik eleştirileri ayrı bir öneme sahiptir. Nitekim Ebü’l-Hasen mezhebin mesâilinin önemli bir bölümünün aşırı soyut, gerçeklikten uzak varsayımlar üzerinden şekillendiğini ve yer yer iç tutarlıktan yoksun olduğunu ileri sürer. Bu bağlamda el-Bedrü’l-münîr, sadece bir haşiye değil; aynı zamanda Hanefî mezhebinde mezhep içi tenkit geleneğinin sürdürüldüğü ve fıkıh metodolojisinin tartışıldığı önemli bir metin olarak karşımıza çıkar.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Hadis-Fıkıh ilişkisi , Ebü’l-Hasen es-Sindî , Şerh , Tahkik , Fethü’l-kadîr , Hidâye

Etik Beyan

Bu çalışma akademik etik kurallara riayet edilerek hazırlanmıştır.

Teşekkür

Yazıyı okuyup eksiklerinin giderilmesine yardımcı olan kıymetli hocam Prof. Dr. Mehmet Boynukalın'a ve Merve Öztürk'e (M.A.) teşekkür ederim.

Abū al-Ḥasan al-Sindī and His Gloss al-Badr al-Munīr on Fath al-Qadīr

Öz

This article focuses on al-Badr al-Munīr, a marginal commentary (hāshiya) written by Abū al-Hasan al-Sindī (d. 1138/1726)—one of the prominent Medinan scholars of the 12th/18th century—on Fath al-Qadīr, the renowned Hanafī legal commentary by Ibn al-Humām (d. 861/1457). The study demonstrates that Abū al-Hasan was not merely an exegete of the text, but also a critical scholar who questioned the internal coherence of the madhhab from within. The article begins by reviewing the available biographical information on Abū al-Hasan and then introduces the manuscript copy of his hāshiya, analyzing its content. While Abū al-Hasan praises Ibn al-Humām as a muhaqqiq in the introduction, he does not refrain from criticizing both the base text (al-Hidāya) and Ibn al-Hummām’s commentary throughout the work. This indicates that he did not limit himself to textual exposition alone, but also undertook a deeper inquiry into the school’s legal methodology (usūl) and the precedent-setting cases (masāʾil) that significantly contributed to its formation. Abū al-Hasan’s hāshiya is examined through selected four examples— legal characterization of units of measurement, the actions of unauthorized agent (fuḍūlī), apostasy, and acknowledgment of paternity — to demonstrate his approach to legal questions by analyzing his critiques of the established rules of the Hanafī school and the rationales behind them. Abū al- Hasan is more widely known for his marginalia on the Kutub al-Sitta, in which he frequently questions the relationship between hadiths and legal opinions, particularly those of the Hanafī school. A similar approach is observable in this marginal commentary as well, though here it appears in greater detail and rigor. Abū al-Hasan’s analyses and critiques of the school’s rules from the perspectives of legal theory (usūl) and internal coherence are of particular significance in this hāshiya. He argues that many of the school’s rules are shaped by overly abstract, unrealistic assumptions or contradictory conclusions. In this regard, al-Badr al- munīr emerges not merely as a commentary but as a significant text in which the tradition of intra-school critique and the methodology of jurisprudence within the Hanafī school are actively engaged.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Hadith-Fiqh relation , Abu’l-Hasan as-Sindî , Commentary , Criticism , Hidāya , Fatḥ al-Qadīr

Kaynakça

• Aclûnî, İsmâîl. Hilyetü ehli’l-fazl ve’l-kemâl bi’t-tisâli’l-esânîd bi-kümmeli’r-ricâl (nşr. Muhammed Ibrâhîm el-Hüseyn). Ürdün: Dâru’l-Feth li’d-Dirâsât ve’n-Neşr, 2009.
• Aydın, Ahmet. “18. Yüzyıl Medinesi’nde Sindî Âlimler”. The Journal of International Social Research 11/60 (2018): 1207–1220.
• Bhattî, M. İshâk. Fukahâ-i Hind. I-VII, Lahor: İdâre-i Sekâfet-i İslâmiyye, 1974.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh (nşr. Muhammed Züheyr en-Nâsır) I-VIII, Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 1422/2001.
• Cessâs, Ebû Bekr er-Râzî. Şerhu muhtasari’t-Tahâvî (nşr. Sâid Bekdâş). I-VIII, Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye-Dârü’s-Sirâc, 1431/2010.
• ———. Ebû Bekr, “Şehü’l-câmiʿi’l-kebîr” (nşr. Tuba Hacer Korkmaz), Şerhu’l-Cessâs ale’l-Câmi’i’l-Kebîr Adlı Eserin Tahkiki, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
• Cebertî, Abdurrahmân b. Hasan. Târîhu ʿacâʾibu’l-âsâr fi’t-terâcimi ve’l-ahbâr. I-III, Beyrut: Dâru’L-Ceyl, ty.
• Hasenî, Abdülhayy b. Fahruddîn. Nüzhetü’l-havâtır ve behcetü’l-mesâmiʿ ve’n-nevâzır, I-VIII, Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1420/1999.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed el-Makdisî. el-Muğnî (nşr. Abdullah Türkî, Abdülfettâh Hulv). I-XV, Riyad: Dârü ʿÂlemil’l-Kütüb li’t-Tıbâʿati ve’n-Neşri ve’t-Tevzîʿ, 1417/1997.
• İbn Ebi’l-İzz. et-Tenbîh ʿalâ müşkilâti’l-hidâye (Abdülhakîm b. Muhammed Şâkir). V, Suudi Arabistan: Mektebetü’r-Rüşd Nâşirûn, 2003/1424.
• İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed. I-X, Beyrut: Dârü’l-Fikr, ty.
• İnce, İrfan. “Medina im 12./18. Jahrhundert: Politische Strukturen, Beziehungen und Konflikte, mit Einblicken in den Gelehrtendiskurs”. Doktora Tezi, Bochum: Ruhr-Universität, Bochum, 2014.
• Karî, Alî. “el-Beyyinât fî beyâni baʿzi’l-âyât”. Mecmûʿu resâili Alî el-Kârî içinde. editör Muhammed Mahlûf el-Abdullâh, 3/5-29. İstanbul: Dârü’l-Lübâb, 1437/2016.
• Kayrevânî, İbn Ebî Zeyd el-Kayrevânî. en-Nevâdir ve’z-ziyâdât (nşr. Abdullâh el-Terğî, Muhammed ed-Debbâğ). I-XIV, Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1999.
• Korkmaz, Tuba Hacer. Şerhu’l-Cessâs ‘ale’l-Câmi’i’l-Kebîr Adlı Eserin Tahkiki. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
• Molla Hüsrev, Dürerü’h-hükkâm şerhu Gurerü’l-hükkâm. Beyrut: Dârü İhyâʾi’l-Kütübi’l-Arabiyye,ty.
• Murâdî, Muhammed Halîl. Silkü’d-dürer fî aʿyâni’l-karni’s-sânî ʿaşer. I-IV, Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye-Dâru İbn Hazm, 1408/1988.
• Müellifun Mechûl (Ebu’s-Suʿûd eş-Şirvânî). Terâcimu aʿyâni’l-medîneti’l-münevvere fi’l-karni’s-sânî ʿaşer el-hicrî (nşr. Muhammed et-Tûncî). Cidde: Dâru’ş-Şurûk li’n-Neşri ve’t-Tıbâʿa, 1404/1984.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh (nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî). I-IV, Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1991/1412.
• Özşenel, Mehmet. “Muhammed b. Abdülhâdî es-Sindî”, DİA, 37:245-246
• Rûyânî, Ebü’l-Mehâsin Abdülvâhid. Bahru’l-mezheb, (nşr. Târık Fethî es-Seyyid). I-XIV, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
• Sadüddîn, Ömer, “Matlab mühim”, el-Bedrü’l-münîr. İstanbul Üniversitesi Ktp. Nadir Eserler Kütüphanesi no. 820: (1b-459b.) 1b-2a.
• Sanʿânî, Muhammed b. İsmâʿîl el-Kuhlânî. el-Enfâsü’r-rahmâniyyetü’l-yemâniyye fî ebhâsi’l-ifâzati’l-medeniyye (nşr. Alî b. Abduh el-Elmaʿî). Riyad: Mektebetü’r-Rüşd Nâşirûn, 2007/1428.
• Sıkıllî, Muhammed b. Yûnus. el-Câmiʿ li-mesâili’l-müdevvene (Dârü’l-Fikr li’t-Tıbâʿati ve’n-Neşri ve’t-Tevzîʿ, 1423/2013),
• Sindî, Ebü’l-Hasen Muhammed b. Abdülhâdî es-Sindî el-Kebîr. Fethü’l-vedûd bi-Şerhi Süneni Ebî Dâvûd (nşr. Muhammed Abdurrahîm). Birleşik Arap Emirlikleri: Câʾizetü Dübeyy ed-Devliyye li’l-Kurʾâni’l-Kerîm, 1438/2017.
• ———. Hâşiyetü’s-Sindî ʿalâ Sahîhu’l-Buhârî (nşr. Alî b. Ahmed el-Kindî). Riyad: Rüknü Beynûne li’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 2011/1432.
• ———. Hâşiyetü Müsnedi Ahmed b. Hanbel (nşr. Nûruddîn Tâlib). I-XVII, Katar: Vezâretü’l-Evkâf ve’ş-Şüʾûni’l-İslâmiyye, 1428/2008.
• ———. Hâşiyetü’s-Sindî ‘alâ Süneni’n-Nesâî (nşr. Abdülfettâh Ebû Gudde). I-VIII, Halep: Mektebetü’l-Matbûʿâti’l-İslâmiyye, 1406/1987.
• ———. Şerhu Sünen-i İbn Mâce el-Kazvînî. I-II, Beyrut: Dârü’l-Ceyl, ty.
• ———. el-Bedrü’l-münîr fi’l-keşfi ʿan mebâhısi Fethi’l-kadîr. İstanbul Üniversitesi Ktp. Nadir Eserler Kütüphanesi no. 820: 1b-459b.
• ———. el-Fevâidü’l-hisân fî halli mâ ellefehu’l-Celâlân min tefsîri’l-Kur’ân. Milli Ktp. Nevşehir Gülşehir Karavezir İlçe Halk Kütüphanesi 50 Gül-Kara no. 109/2, vv. 81b-182b.
• Sindî, Muhammed b. Abdülhâdî (?). el-İfazatü’l-medeniyye fi’l-irâdeti’l-cüziyye (nşr. Alî b. Abduh el-Elmaʿî). Riyad: Mektebetü’r-Rüşd Nâşirûn, ,1428/2007
• Sindî (Sağîr), Ebü’l-Hasen el-Medenî. Risale fi’l-halk ve’l-kesb, Diyarbakır Ktp. Diyarbakır İlk Halk Kütüphanesi no. 775/12, vv. 186b-197b.
• Sindi, Muhtiar Ahmed b. Nawab Ali Kandhro. el-İmâm Ebu’l-Hasen es-Sindî el-Kebîr ve menhecuhû fî hâşiyetihî ʿalâ Sahîhi’l-Buhârî. Lübnan: Dârü’Kütübi’l-tlmiyye, 1445/2024.
• Sindî, Muhammed Ekrem en-Nasrpûrî. İmʿânu’n-nazar fî şerhi nuhbeti’l-fiker (nşr. Ebû Saʿîd Ğulâm Mustafâ el-Kasımî) (ty.).
• ———. Kunyetu’l-ʿârif fi’l-iktidâ bi’l-muhâlif, Süleymaniye Ktp. Bağdatlı Vehbi no 2017/21, vv. 9a-16b.
• Sindî, Muhammed Muʿîn. Dirâsâtü’l-Lebîb fi’l-üsveti’l-hasenti bi’l-habîb (nşr. Muhammed Abdurrasûl en-Nuʿmânî). Karaçi: The Sindhi Adabi Board, 1957.
• Tâlib, Nûruddîn. “Tercemetü’l-İmâm Ebi’l-Hasen es-Sindî”, Sindî, Hâşiyetü Müsnedi Ahmed b. Hanbel. 1:21-63.
• Tettevî, Abdüllatîf b. Muhammed Hâşim. Zebbü’z-zübâbâti’l-lebîb (nşr. Muhammed Abdurrasûl en-Nuʿmânî). Karaçi: The Sindhi Adabi Board, 1959.
• Tettevî, Muhammed Hâşim es-Sindî. Dirhemü’s-surra fî vazʿi’l-yedeyni tahte’s-sürre (nşr. Nuʿaym Eşref Nûr Ahmed). Karaçi: İdâretü’l-Kurân ve’l-ʿUlûmi’l-İslâmiyye, 1414.
• ———. Dirhemü’s-surra fî vazʿi’l-yedeyni tahte’s-sürre (yazma), Mektebetü’l-Haremil’l-Medenî.
• Zâhim, Abdullâh b. Muhammed. Kitâbu Kudâti’l-Medîneti’l-münevverre. Medine-i Münevvere: Mektebetü’l-ʿUlûm ve’l-Hikem, ty.
• Zebîdî, Mürtezâ. el-Murabba’l-kâbulî fî-men revâ ʿani’ş-şems el-bâbilî (nşr. Muhammed b. Nâsır el-Aʿcemî). Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1425/2004.
• Zeynû, Ali Muhammed. “Şerhü’s-Sindî alâ Sünen-i Ebî Dâvûd”. Sindî, Fethü’l-vedûud bi-Şerhi Süneni Ebî Dâvûd, 1:71-134.