Araştırma Makalesi

Ebû’n-Necâ el-Fârız’ın Mantık Eleştirisi

Cilt: 69 Sayı: 69 30 Aralık 2025
PDF İndir
EN TR

Ebû’n-Necâ el-Fârız’ın Mantık Eleştirisi

Öz

İslam düşünce tarihinde mantık eleştirileri, mantık ilminin dinî ve epistemolojik meşruiyeti ile kültürel özgünlük arasındaki gerilimi yansıtan önemli bir tartışma alanını oluşturur. Aristoteles’in (ö. MÖ 322) eserlerinin sistematik olarak Arapçaya aktarılmasıyla başlayan bu süreçte, İslam alimleri arasında mantık sistemini İslami paradigmalarla entegre etmeye çalışanlar ve tamamen muhalif duruş sergileyenler şeklinde iki temel eğilim belirginleşmiştir. Özellikle İbn Teymiyye (ö. 728/1328) gibi alimler, Aristoteles mantığının İslam toplumu için işlevsel olmadığını, Hz. Peygamber ile sahabe döneminde kullanılmadığını ve bidat niteliği taşıd ğını gerekçe göstererek reddetmişlerdir. Gazzâlî (ö. 505/1111) öncesi ve sonrası dönemlerde farklılaşan bu eleştiriler, kelamcılar, dilbilimciler, muhaddisler, fakihler ve mutasavvıflar gibi çeşitli gruplar tarafından sürdürülmüştür. Ebû’n-Necâ el-Fârız (ö. ?) mantık ilmine getirmiş olduğu eleştirilerle bu alandaki önemli bir örneği temsil eder ve mantık karşıtlığının metodolojik yöntemlerini ortaya koyan nadir kaynaklardan biri olan “el-Hamsîne meseleten fî kesri’l-mantık” eseriyle öne çıkar. Hanefi fıkıh ekolüne mensup bir fakih olan Ebû’n-Necâ el-Fârız hakkındaki biyografik verileri sınırlıdır. Ebû’n-Necâ el-Fârız mantığın elli temel meselesini detaylı bir analize tâbi tutarak bu epistemolojik sistemin geçerliliğini sorgulamış ve söz konusu meselelerin çürütülebilir olduğunu savunarak mantık disiplinine yönelik sistematik eleştirel bir yaklaşım ortaya koymuştur. Eserin içerik analizi, müellifin yalnızca Aristoteles’in mantık eserlerini referans aldığını ve dönemin diğer İslam mantıkçılarına değinmediğini göstermektedir. Eserin sadece Aristoteles’i referans alması, Fârâbî (ö. 339/950) ve İbn Sînâ’nın (ö. 428/1037) henüz kesin şöhretine ulaşmadığı dönemde yazıldığını göstermektedir. Eserin tartışma üslubu, Ebû Saîd es-Sîrâfî (ö. 368/979) ile Mettâ b. Yûnûs (ö. 328/940) arasındaki meşhur mantık-gramer polemiğini çağrıştırmaktadır. Bu eleştirel yaklaşım, İslam düşüncesinin özgün ve eleştirel karakterini göstermesi açısından önemlidir ve modern mantık öncesi epistemolojik tartışmalara ışık tutar.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Abrahamov, Binyamin. Islamic Theology: Traditionalism and Rationalism. 1. Basım. Great Britain: Edinburgh University Press, 1988.
  2. al-Ahwānī, Ahmad Fuʾād. Isāġūǧī li-Furfuriyūs al-Sūrī naql Abī ʿUthmān al-Dimashqī. 1. Basım. Cairo: Dār ihyāʾ al-kutub al-ʿarabīyah, 1952.
  3. Ammonius son of Hermias. Interpretation of Porphyry’s Introduction to Aristotle’s Five Terms. Çeviren Michael Chase. Great Britain: Bloomsbury Publishing, 2020.
  4. Arıkaner, Yusuf. “Abdülkâhir el-Bağdâdî'de Kelam-Mantık İlişkisi”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2024. Aristoteles. Κατηγορίαι (Categoriae/The Categories) editör Immanuel Bekker. 5 Cilt. Oxford: Oxford University Press, 1837.
  5. Baqir, Zainal Abidin. The problem of definition in Islamic logic: a study of Abū al-Najā al-Farīd’s Kasr al-mantiq in comparison with Ibn Taimiyyah’s Kitāb al-radd alā al-mantiqiyyīn. Kuala Lumpur: Kuala Lumpur: International Institute of Islamic Thought and Civilization, 1998.
  6. Bilen, Osman. “Ebû Bişr Mattâ ile Ebî Sa’îd es-Sîrâfî Arasında Mantık ve Gramer Üzerine Bir Tartışma”. İslâmiyât 7/2 (2004), 155-172.
  7. Çapak, İbrahim. “Klasik Mantıkta Kategoriler Meselesi”. Felsefe Dünyası 40 (2004), 108-128.
  8. Durusoy, Ali̇. İslam Mantık Tarihi Araştırmaları II Sîrâfî, Gazzâlî, İbn Rüşd, Sekkâkî. 1. Basım. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2025.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

İslam Felsefesi, Sistematik Felsefe (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

30 Aralık 2025

Gönderilme Tarihi

9 Eylül 2025

Kabul Tarihi

6 Ekim 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 69 Sayı: 69

Kaynak Göster

APA
Çavdar, M. (2025). Ebû’n-Necâ el-Fârız’ın Mantık Eleştirisi. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 69(69), 329-357. https://doi.org/10.15370/maruifd.1781114
AMA
1.Çavdar M. Ebû’n-Necâ el-Fârız’ın Mantık Eleştirisi. MÜİFD. 2025;69(69):329-357. doi:10.15370/maruifd.1781114
Chicago
Çavdar, Mehmet. 2025. “Ebû’n-Necâ el-Fârız’ın Mantık Eleştirisi”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 69 (69): 329-57. https://doi.org/10.15370/maruifd.1781114.
EndNote
Çavdar M (01 Aralık 2025) Ebû’n-Necâ el-Fârız’ın Mantık Eleştirisi. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 69 69 329–357.
IEEE
[1]M. Çavdar, “Ebû’n-Necâ el-Fârız’ın Mantık Eleştirisi”, MÜİFD, c. 69, sy 69, ss. 329–357, Ara. 2025, doi: 10.15370/maruifd.1781114.
ISNAD
Çavdar, Mehmet. “Ebû’n-Necâ el-Fârız’ın Mantık Eleştirisi”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 69/69 (01 Aralık 2025): 329-357. https://doi.org/10.15370/maruifd.1781114.
JAMA
1.Çavdar M. Ebû’n-Necâ el-Fârız’ın Mantık Eleştirisi. MÜİFD. 2025;69:329–357.
MLA
Çavdar, Mehmet. “Ebû’n-Necâ el-Fârız’ın Mantık Eleştirisi”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, c. 69, sy 69, Aralık 2025, ss. 329-57, doi:10.15370/maruifd.1781114.
Vancouver
1.Mehmet Çavdar. Ebû’n-Necâ el-Fârız’ın Mantık Eleştirisi. MÜİFD. 01 Aralık 2025;69(69):329-57. doi:10.15370/maruifd.1781114

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi açık erişimli bir dergidir

32812

Açık Erişim Politikası için tıklayınız.


This work is licensed under a Commons Attribution-NonCommercial 4.0.