Abu’n-Najā al-Fārıd’s Critique of Logic

Yıl 2025, Cilt: 69 Sayı: 69, 329 - 357, 30.12.2025

Mehmet Çavdar

https://doi.org/10.15370/maruifd.1781114

Öz

In the history of Islamic thought, critiques of logic constitute a significant area of discussion, reflecting the tension between the epistemological legitimacy of logic and cultural originality. The journey of logic as a discipline in Islamic civilization represents a historical process that began with the systematic translation of Aristotle’s (d. B.C. 322) works into Arabic and paved the way for the emergence of different epistemological approaches. In this process, two main trends became apparent among Islamic scholars: those who sought to integrate Aristotle’s system of logic with their own cultural and religious paradigms, and those who adopted a completely opposing stance to the science of logic. In particular, scholars such as Ibn Taymiyyah (d. 728/1328) rejected Aristotelian logic on the grounds that it was not functional for Islamic society, that it was an innovation (bid’ah), and that this method was not used during the time of the Prophet Muhammad and his companions. These criticisms, which differed in the pre- and post-Ghazali (d. 505/1111) periods, were sustained by various groups such as linguists, hadith scholars, jurists, theologians, and Sufis. Logic was criticized for reasons such as the concern to protect Islamic thought from external influences, the fear of neglecting religious sciences, the inclusion of foreign concepts, and its contradiction with traditional theological methodologies. In this context, Ibn Taymiyyah’s critical stance is noteworthy; he emphasized that the first three generations had completed their Islamic sciences without the art of logic, arguing that logic was not necessary for either religious or worldly sciences.
The logical critiques of Abu’n-Najā al-Fārıd (d. ?) represent an important example in this field and stand out with his work “al-Khamsin masalatan fi kasr al- mantiq” which is one of the rare sources that reveals the methodological methods of anti-logic. Abu’n-Najā al-Fārıd, a jurist belonging to the Hanafi school of law, developed a systematic critical approach to the discipline of logic. Despite the limited biographical data, he questioned the validity of this epistemological system by subjecting fifty basic issues of logic to a detailed analysis and defended the refutability of these issues. The content analysis of the work shows that the author only referenced Aristotle’s logical system and did not mention other Islamic logicians of the period. This suggests that the work may have been written in a period before the definitive fame of the founders of the Islamic logic tradition, such as Farabi (d. 339/950) and Ibn Sina (d. 428/1037). The discussion style and linguistic characteristics of the work are reminiscent of the intellectual discussions conveyed by Abu Hayyan al-Tawhidi (d. 414/1023), especially the famous logic- grammar polemic between Sirafi (d. 368/979) and Matta ibn Yunus (d. 328/940).
This study summarizes the contributions to scientific life by emphasizing the place and importance of Abu’n-Najā al-Fārıd’s logical critiques in the Islamic intellectual tradition. His systematic critiques of Aristotelian logic draw attention to central problems in the epistemology of logic by targeting basic issues such as definition, division, the five universals, categories, and syllogism. This critical approach provides valuable material, especially for understanding the relationship between language and thought, and is important in that it shows that philosophical thought in the Islamic world has not only a transmissionary but also a critical and original character. The examination of this work sheds light on epistemological debates before the emergence of modern logic by questioning the basic assumptions of classical logic. This can make a significant contribution to the literature on logical critique in Islamic thought by offering a new perspective for researchers working in the fields of logic and philosophy. In particular, with his early criticisms of category error and types of predicates, he exhibits a forward-thinking approach in terms of contemporary philosophy of logic. The study aims to provide an original perspective to the field by emphasizing the methodological depth of Abu’n-Najā al-Fārıd’s criticisms and his contributions to the understanding of the tradition of anti-logic in Islamic thought. In this context, it can add new dimensions to philosophical discussions with its unique perspectives on the relationship between logic and language, and make valuable contributions to the processes of scientific knowledge production and dissemination by bringing the critical potential of Islamic thought to wider audiences. The author’s critical methodology exhibits distinct differences from traditional anti-logic approaches. This situation can help in understanding the different critical approaches in Islamic thought.

Anahtar Kelimeler

Islamic thought , Logic , Critiques of logic , Abu al-Naja al-Fārid , Kasr al-Mantıq

Ebû’n-Necâ el-Fârız’ın Mantık Eleştirisi

Öz

İslam düşünce tarihinde mantık eleştirileri, mantık ilminin dinî ve epistemolojik meşruiyeti ile kültürel özgünlük arasındaki gerilimi yansıtan önemli bir tartışma alanını oluşturur. Aristoteles’in (ö. MÖ 322) eserlerinin sistematik olarak Arapçaya aktarılmasıyla başlayan bu süreçte, İslam alimleri arasında mantık sistemini İslami paradigmalarla entegre etmeye çalışanlar ve tamamen muhalif duruş sergileyenler şeklinde iki temel eğilim belirginleşmiştir. Özellikle İbn Teymiyye (ö. 728/1328) gibi alimler, Aristoteles mantığının İslam toplumu için işlevsel olmadığını, Hz. Peygamber ile sahabe döneminde kullanılmadığını ve bidat niteliği taşıd ğını gerekçe göstererek reddetmişlerdir. Gazzâlî (ö. 505/1111) öncesi ve sonrası dönemlerde farklılaşan bu eleştiriler, kelamcılar, dilbilimciler, muhaddisler, fakihler ve mutasavvıflar gibi çeşitli gruplar tarafından sürdürülmüştür. Ebû’n-Necâ el-Fârız (ö. ?) mantık ilmine getirmiş olduğu eleştirilerle bu alandaki önemli bir örneği temsil eder ve mantık karşıtlığının metodolojik yöntemlerini ortaya koyan nadir kaynaklardan biri olan “el-Hamsîne meseleten fî kesri’l-mantık” eseriyle öne çıkar. Hanefi fıkıh ekolüne mensup bir fakih olan Ebû’n-Necâ el-Fârız hakkındaki biyografik verileri sınırlıdır. Ebû’n-Necâ el-Fârız mantığın elli temel meselesini detaylı bir analize tâbi tutarak bu epistemolojik sistemin geçerliliğini sorgulamış ve söz konusu meselelerin çürütülebilir olduğunu savunarak mantık disiplinine yönelik sistematik eleştirel bir yaklaşım ortaya koymuştur. Eserin içerik analizi, müellifin yalnızca Aristoteles’in mantık eserlerini referans aldığını ve dönemin diğer İslam mantıkçılarına değinmediğini göstermektedir. Eserin sadece Aristoteles’i referans alması, Fârâbî (ö. 339/950) ve İbn Sînâ’nın (ö. 428/1037) henüz kesin şöhretine ulaşmadığı dönemde yazıldığını göstermektedir. Eserin tartışma üslubu, Ebû Saîd es-Sîrâfî (ö. 368/979) ile Mettâ b. Yûnûs (ö. 328/940) arasındaki meşhur mantık-gramer polemiğini çağrıştırmaktadır. Bu eleştirel yaklaşım, İslam düşüncesinin özgün ve eleştirel karakterini göstermesi açısından önemlidir ve modern mantık öncesi epistemolojik tartışmalara ışık tutar.

Anahtar Kelimeler

İslam düşüncesi , Mantık , Mantık eleştirisi , Ebû'n-Necâ el-Fârız , Kesri’l-mantık

Kaynakça

• Abrahamov, Binyamin. Islamic Theology: Traditionalism and Rationalism. 1. Basım. Great Britain: Edinburgh University Press, 1988.
• al-Ahwānī, Ahmad Fuʾād. Isāġūǧī li-Furfuriyūs al-Sūrī naql Abī ʿUthmān al-Dimashqī. 1. Basım. Cairo: Dār ihyāʾ al-kutub al-ʿarabīyah, 1952.
• Ammonius son of Hermias. Interpretation of Porphyry’s Introduction to Aristotle’s Five Terms. Çeviren Michael Chase. Great Britain: Bloomsbury Publishing, 2020.
• Arıkaner, Yusuf. “Abdülkâhir el-Bağdâdî'de Kelam-Mantık İlişkisi”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2024. Aristoteles. Κατηγορίαι (Categoriae/The Categories) editör Immanuel Bekker. 5 Cilt. Oxford: Oxford University Press, 1837.
• Baqir, Zainal Abidin. The problem of definition in Islamic logic: a study of Abū al-Najā al-Farīd’s Kasr al-mantiq in comparison with Ibn Taimiyyah’s Kitāb al-radd alā al-mantiqiyyīn. Kuala Lumpur: Kuala Lumpur: International Institute of Islamic Thought and Civilization, 1998.
• Bilen, Osman. “Ebû Bişr Mattâ ile Ebî Sa’îd es-Sîrâfî Arasında Mantık ve Gramer Üzerine Bir Tartışma”. İslâmiyât 7/2 (2004), 155-172.
• Çapak, İbrahim. “Klasik Mantıkta Kategoriler Meselesi”. Felsefe Dünyası 40 (2004), 108-128.
• Durusoy, Ali̇. İslam Mantık Tarihi Araştırmaları II Sîrâfî, Gazzâlî, İbn Rüşd, Sekkâkî. 1. Basım. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2025.
• Ebû Hayyân et-Tevhîdî. el-Mukâbesât (thk. Hasan Sendûbî). Kuveyt: Daru Sa’d es-Sabah, 1992.
• Ebû’n-Necâ el-Fârız. “el-Hamsîne meseleten fî kesri’l-mantık”. Mantık ve mebahisu’l-elfaz: Mecmua-i mutun ve makalat-ı tahkîkî içinde (thk. Mehdî Muhakkık - Toshihiko Izutsu). Tahran: Tahran Üniversitesi Yayınları, 1353.
• Hallaq, Wael B. Ibn Taymiyya against the Greek Logicians. 1. Basım. Oxford: Clarendon Press, 1993.
• Hasırcı, Nazım. İbn Teymiyye’nin Mantık Eleştirisi. 1. Basım. Ankara: Araştırma Yayınları, 2010.
• ------------------. Klasik Mantık El Kitabı. 1. Basım. Ankara: Araştırma Yayınları, 2015.
• Inati, Shams. “Logic”. History of Islamic Philosophy. Routledge history of world philosophies içinde, editörler Seyyed Hossein Nasr ve Oliver Leaman, 802-823. London: Routledge, 1996.
• İbn Sînâ. en-Necât. Çeviren Dr. Öğr. Üyesi Kübra Şenel. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2012.
• ----------. İşaretler ve Tenbihler (el-İşârât ve’t-Tenbîhât). Çevirenler Prof. Dr. Ali̇ Durusoy-Prof. Dr. Muhittin Macit-Prof. Dr. Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2005.
• İbn Teymiyye. er-Red ʿale’l-mantıkıyyîn. (thk. Abdüssamed Şerefeddin el-Kütübî). Beyrut: Müessesetü’r-Reyyan, 2006.
• İbrahîmî Dînânî, Ğulâmhüseyin. İslâm Dünyasında Felsefî Düşüncenin Serüveni. Çeviren Prof. Dr. Tahir Uluç. 2 Cilt. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2018.
• ’İnâd, Ali Cabbar. “Tavzifu’l-mantık es-surî fî’l-islâm”. Al-Adab Journal Özel Sayı (2018), 85-102.
• Kelikli, Murat. Aristoteles Kategoriler II Konu Hakkında ve Konuda. 1. Basım. Ankara: Araştırma Yayınları, 2019. Kuşlu, Harun. “Ebû Bişr Mettâ’dan İbn Sînâ’ya Mantığın Konusu: Söz ve Lafızlar mı Yoksa İkinci Makul Anlamlar mı?” İslâm Araştırmaları Dergisi 42 (2019), 1-28.
• Kuşpınar, Bilal. “Abu Naja al-Farid’s Refutation of the Aristotelian Theory of Definition”. Hamdard Islamicus 21 (1998), 55-62.
• Leaman, Oliver. “Islamic Philosophy and the Attack on Logic”. Topoi 19 (2000), 17-24.
• ------------------. “Logic and Language in Islamic Philosophy”. Companion Encyclopedia of Asian Philosophy editörler Brian Carr - Indira Mahalingam, 862-874. London: Routledge, 1997.
• Mahdi, Muhsin. “Language and Logic in Classical Islam”. Logic in Classical Islamic Culture. editör G.E. von Grunebaum. 50-83. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1970.
• Neşşâr, Ali Sâmî en-. İslam Düşünürlerine Göre Araştırma Metotları -İslam Dünyasında Bilimsel Yöntemin Ortaya Çıkışı-. Çevirenler Dr. Öğr. Üyesi Enver Şahin-Dr. Öğr. Üyesi İrfan Karadeniz-Dr. Öğr. Üyesi Abdurrahman Harbi. 1. Basım. İstanbul: İnsan Yayınları, 2024.
• Özpilavcı, Ferruh. “Ebü’l-Ferec İbnü’t-Tayyib’in Eisagoge Şerhi”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/19 (2009), 105-149.
• Özturan, Mehmet. “Seyyid Şerîf Cürcânî’nin Risâle fi Taksîmi’l-İlm Adlı Eserinin Tahlil, Tahkik ve Tercümesi”. Nazariyat: İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 1/2 (2015), 101-138.
• Pavlin, James. “Sunni kalām and theological controversies”. History of Islamic Philosophy. Routledge history of world philosophies içinde, editörler Seyyed Hossein Nasr ve Oliver Leaman. London: Routledge, 1996, 105-118.
• Porphyry The Phoenician. Isagoge. Çeviren Edward W. Warren. Canada: Pontificial Institute of Mediaeval Studies, 1975.
• Rayan, Sobhi. “Criticism of Ibn Taymiyyah on the Aristotelian Logical Proposition”. Islamic Studies 51/1 (2012), 69-87.
• Reinhardt, Tobias. “Andronicus of Rhodes and Boethus of Sidon on Aristotle’s ‘Categories’”. Greek & Roman Philosophy 100 BC – 200 AD 2:94 (2007): 513-529.
• Süyûtî, Celâlüddîn. el-Ḥâvî li’l-fetâvî (thk. Ali Sâmî Neşşâr). Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 1982.
• ----------------------. Savnü’l-mantık ve’l-kelâm ʿan fenneyi’l-mantık ve’l-kelâm (thk. Ali Sâmî Neşşâr). Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-’İlmiyye, ts.
• Tabâtabâî, Muṣṭafâ Ḥuseynî. Müfekkiru’l-müslimûn fî muvâceheti’l-mantıki’l-yûnânî. Çeviren Prof. Dr. ’Abdurrahîm Melâzî el-Belûşî. Beyrut: Dar İbn Hazm, 1990.
• Tekin, Alaattin. Ebü’l-Ferec İbnü’t-Tayyib’in Eisagoge ve Categorias Şerhi. 1. Basım. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2023. ------------------. “Meşşâî Gelenekte Kategorilerin Sayısına Dair Tartışmalar (Ebü’l-Ferec Abdullah İbnü’t-Tayyib Örneği)”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 32 (2023), 753-765.
• Toktaş, Fatih. İslam Düşüncesinde Felsefe Eleştirileri. İstanbul: Klasik Yayınları, 2013.
• Türker, Sadık. “Fârâbî’de Dil ve Mantık İlişkisi”. Kutadgubilig: Felsefe-Bilim Araştırmaları 1 (2002), 137-175.
• Mantık ve mebahisu’l-elfaz: Mecmua-i mutun ve makalat-ı tahkîkî (thk. Mehdî Muhakkık - Toshihiko Izutsu). Tahran: Tahran Üniversitesi Yayınları, 1974.